અતિવાસ્તવવાદ

વિકિપીડિયાથી
આના પર જાવ: ભ્રમણ, શોધો

Lua error in package.lua at line 80: module `Module:Category handler/config' not found.

ચિત્ર:The Elephant Celebes.jpg
મેક્સ અર્નેસ્ટની રચના હાથીનું સેલેબ (1921).
Surrealism

Surrealist Manifesto
Surrealist cinema
Surrealist music
Surrealist techniques

અતિવાસ્તવવાદ એક સાંસ્કૃતિક આંદોલન છે, જેની શરૂઆત 1920ના પ્રારંભમાં થઇ હતી, અને તે દ્રશ્ય કળા અને સમૂહના સભ્યોના લખાણો માટે પ્રસિદ્ધ છે. આશ્ચર્ય, અપેક્ષિત ન હોય તેવી સમીપતા, નોન સેક્યુટરએ અતિવાસ્તવવાદી રચનાઓના લાક્ષણિક ઘટકો છે; જોકે અનેક અતિવાસ્તવવાદી કલાકારો અને લેખકો તેઓના કાર્યને પ્રથમ તત્વજ્ઞાન અંગેની અભિવ્યક્તિને દર્શાવતું આંદોલન કહે છે. તેના નેતા આન્દ્રે બ્રેટોનનો દાવો છે કે અતિવાસ્તવવાદ તમામ ક્રાન્તિકારક આંદોલનોથી ઉપર છે.

પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધની ડાડાની પ્રવૃતિઓમાંથી અતિવાસ્તવવાદ ઉત્પન્ન થયો હતો અને તે પેરિસનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ આંદોલન હતું. 1920ની સાલથી, આ આંદોલન સમગ્ર વિશ્વમાં ફેલાયું, શરૂઆતમાં તેની અસર વિવિધ રાષ્ટ્રો અને ભાષાઓની દ્રશ્ય કળાઓ, સાહિત્ય, ફિલ્મ અને સંગીત પર થઇ, સાથે જ રાજકારણના વિચારો અને અભ્યાસ, તત્ત્વજ્ઞાન અને સામાજીક સિદ્ધાંત પર પણ તેની અસર જોવા મળી.

અનુક્રમણિકા

આંદોલનની સ્થાપના કરવી[ફેરફાર કરો]

પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધે પેરિસમાં રહેતા લેખકોને વેરવિખેર કરી દીધા અને એમાંથી કેટલાક લોકોએ પોતાને ડાડા સાથે જોડી લીધા, એવું માનીને કે વધુ પડતા બુદ્ધિશાળી વિચારો અને મધ્ય વર્ગના રૂઢિચુસ્ત સિદ્ધાંતોએ વિશ્વને ભયાનક વિગ્રહમાં નાંખ્યું છે. ડાડાવાદીઓએ કલા-વિરોધી મેળાવડા, દેખાવો, લખણો અને કલાના કાર્યો દ્વારા તેમનો વિરોધ નોંધાવ્યો. યુદ્ધ પછી તેઓ પેરિસમાં પાછા ફર્યા અને ડાડા પ્રવૃત્તિઓને આગળ વધારી. યુદ્ધ વખતે, આન્દ્રે બ્રેટોન, દાક્તરી અને માનસશાસ્ત્રની તાલીમ મેળવીને ન્યુરોલોજીકલ (મગજને લગતું શાસ્ત્ર) દવાખાનામાં સેવા આપી હતી, ત્યાં તેઓ શેલ-આઘાતવાળા સૈનિકોને સિગમંડ ફ્રોઇડની મનોવિશ્લેષણ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરી સાજા કરવાનું કામ કરતા હતા. તેઓ યુવા લેખક જેક્સ વાચેને મળ્યા અને તેમને ખબર પડી કે વાચે પેટાફિઝીક્સના શોધક આલ્ફ્રેડ જેરીના અધ્યાત્મિક પુત્ર હતા અને અહીં બ્રેટોન આ યુવા લેખકના સમાજ વિદ્રોહી અને સ્થાપાયેલી કલા પરંપરાના તિરસ્કૃત વલણના પ્રશંસક બન્યા. પછીથી બ્રેટોને લખ્યું કે, "સાહિત્યમાં હું રિમ્બાઉડ, જેરી, એપોલિનેર, નોઉવેઉ, લ્યુટ્રેમોન્ટને પહોંચી વળ્યો પણ જેક્સ વાચેની બાબતમાં હું હંમેશા એનો ઋણી રહ્યો છું."[૧]

પેરિસમાં આવીને બ્રેટોન ડાડા પ્રવૃત્તિઓમાં જોડાયા અને લુઇસ એરેગોન અને ફિલીપી સોઉપોલ્ટ સાથે મળીને સાહિત્યિક સામયિક લિટરેચર શરૂ કર્યુ. તેમણે સ્વંયચાલિત લેખનના પર પ્રયોગો કરવાની શરૂઆત કરી- જેમાં તેમના વિચારોમાં કશી કાપકૂપી કર્યા વગર તરત જ લખવું, તેના લખાણોને પ્રકાશિત કરવા, સાથે જ સપનાઓના હિસાબને તે સામાયિકમાં સાંકળ્યા. બ્રેટોન અને સોઉપોલ્ટ ઓટોમાટિઝમમાં વધુ ઊંડા ઉતર્યા અને 1919માં ધ મેગ્નેટિક ફિલ્ડ્સ નામનું પુસ્તક લખ્યું. તેમણે સતત લખવાનું ચાલુ રાખ્યું અને વધુમાં વધુ કલાકારોને અને લેખકોને જૂથમાં સાંકળ્યા અને સામાજીક પરિવર્તન માટે ડાડા કરતા ઓટોમેટિઝમએ વધુ સારી રીત છે એવા તારણ ઉપર આવ્યા. વધુમાં બ્રેટોન, એરેગોન અને સોઉપોલ્ટનનું જૂથ વિસ્તરીને તેમાં પોલ એલાર્ડ, બેન્ઝામિન પેરેટ, રેને ક્રેવેલ, રોબર્ટ ડેસનોસ, જેક્સ બેરોન, મેક્સ મોરીસે, પિયેરે નેવિલે, રોજર વિટ્રેક, ગાલા એલોર્ડ, મેક્સ અર્ન્સ્ટ, સાલ્વાડોર ડાલી, મેન રે, હેન્સ એર્પ, જ્યોર્જિસ મેલ્કાઇન, માઇકલ લ્યુરિસ, જ્યોર્જિસ લિમ્બોર, એન્ટોનિન આર્ટોડ, રેમન્ડ ક્વિનિયુ, એન્ડ્રે મેસોન, જોન મિરો, માર્સેલ ડ્યુકેમ્પ, જેક્સ પર્વર્ટ અને યેઝ ટેન્ગુયેને સમાવવામાં આવ્યા.

ચિત્ર:La Revolution Surrealiste cover.jpg
લા રેવેલ્યૂશન સર્રિઅલીસ્ટના પહેલા અંકનું કવર, ડિસેમ્બર 1924.

જ્યારે તેમણે તેમનું દર્શનશાસ્ત્ર વિકસાવ્યું ત્યારે તેઓને લાગ્યું કે એક તરફ જ્યાં ડાડાએ શ્રેણીઓ અને વર્ગોમાં મૂકવાનો અસ્વીકાર કર્યો છે, ત્યાં અતિવાસ્તવાદે સામાન્ય અને અભિવ્યક્તિઓને ટેકો પૂરો પાડી રજૂ કરવું જરૂરી છે, પણ તે રીતે તે હેગીલીયન ડાયલેક્ટિક મુજબ ગોઠવણીની કલ્પનાશક્તિની પૂર્ણતાને ખુલ્લી કરે તેવું હોવી જોઇએ તેમણે માર્ક્સવાદી નીતિઓ અને વોલ્ટર બેન્ઝામિન અને હર્બર્ટ માર્ક્યુસ જેવા સિદ્ધાંતવાદીઓ તરફ પણ નજર દોડાવી.

ફ્રોડના મુક્ત સંગઠન, સ્વપ્ન પૃથ્થકરણ અને અજાગૃતતા અંગેના સંશોધનકાર્ય, અતિવાસ્તવવાદીઓ માટે મુક્ત પ્રતિભાના વિકસાવવાની પદ્ધતિઓ માટે ખૂબ જ મહત્વની સાબિત થઇ. જોકે, તેઓએ અંતર્ગત પાગલપણાના વિચારને નકારીને, વ્યક્તિગત વિશિષ્ટતાનો સ્વીકાર કર્યો. પછીથી સાલ્વાડોર ડાલીએ એને કંઈક આ શબ્દોમાં વ્યક્ત કર્યું: “પાગલ માણસ અને મારા વચ્ચે માત્ર એક જ તફાવત છે. કે હું ગાંડો નથી."[૨] આ સંગઠનો મૂળ હેતુ વ્યક્તિગત, સાંસ્કૃતિક, સામાજિક અને રાજકીય પાસાઓ અંગે માનવીય અનુભવોમાં પરિવર્તન લાવવાનો હતો, અને આમ કરવા માટે લોકો જે ખોટી સમજદારી, રીવાજો અને માળખાઓને જુએ છે તેમાંથી તેમને મુક્ત કરવાનો હતો. બ્રેટોનના દાવા મુજબ અતિવાસ્તવવાદનો મુખ્ય હેતુ "સામાજીક ક્રાન્તિ લાંબુ જીવો, ચિરંજીવ રહો" છે. આ હેતુને લઈને સમયે સમયે અતિવાસ્તવવાદીઓએ સામ્યવાદ અને અરાજ્યવાદ સાથે જોડાણો કર્યા છે. 1924માં તેમણે તેઓના તત્વજ્ઞાન અને તેમના ઉદ્દેશો પર આધારીત પ્રથમ સર્રિઅલિસ્ટ મેનીફેસ્ટો જાહેર કર્યો. આ વર્ષે તેમણે અતિવાસ્તવવાદી સંશોધન ખાતાંની સ્થાપના કરી, અને લા રેવોલ્યુશન સર્રિઅલીસ્ટે નામના સામાયિકના પ્રકાશનની શરૂઆત કરી.

અતિવાસ્તવવાદી જાહેરનામું[ફેરફાર કરો]

1924માં બ્રેટોને એક જાહેરનામું લખ્યું, જેમાં તેને આ સમૂહના ઉદ્દેશને વ્યાખ્યા આપી અને અતિવાસ્તવવાદ પર થયેલા પ્રભાવોની નોંધો, અતિવાસ્તવવાદીઓની રચનાઓના ઉદાહરણ અને અતિવાસ્તવવાદી સ્વયંસંચાલિતતા પર ચર્ચા સમાલે કરી. તેમના મુજબ અતિવાસ્તવાદની વ્યાખ્યા આ પ્રમાણે છે:

ઢાંચો:Quotation

લા રેવોલ્યુશન સર્રિઅલીસ્ટે[ફેરફાર કરો]

પ્રથમ અતિવાસ્તવવાદી જાહેરનામાંને બહાર પાડ્યાના થોડા સમય બાદ, અતિવાસ્તવવાદીઓએ લા રેવોલ્યુશન સર્રિઅલીસ્ટે ની નકલોના પ્રકાશનનો પ્રારંભ કર્યો અને આ પ્રકાશન 1929 સુધી ચાલુ રહ્યું. નેવીલ અને પેરટ પ્રકાશનના પ્રારંભિક સંચાલકો હતા અને લા નેચર ના રૂઢિચુસ્ત વૈજ્ઞાનિક અવલોકનની ગોઠવણીના નમૂનાના આધારે તેનું પ્રકાશન કરવામાં આવ્યું હતું. આ ગોઠવણી નિરાશાજનક હતી, અને અતિવાસ્તવવાદી જે દૃઢતાથી તે ક્રાન્તિકારી અને નિંદાપ્રેરક હતી તેનાથી ખુશ હતા. તેનો ઉદ્દેશ લખાણ પર હતો, જેમાં પાનાઓ ખૂબ લખાણની કટારોથી ભરી દેવામાં આવ્યા હતા, અને તેમાં જિયોર્જિયો ડે ચિરિકો, અર્નેસ્ટ, મેસોન અને માન રેની રચનાઓ અને કળાના ફરીથી કરાયેલા ઉત્પાદનોને પણ સમાવવામાં આવ્યા હતા.

અતિવાસ્તવવાદી સંશોધનનું ખાતું[ફેરફાર કરો]

અતિવાસ્તવવાદી સંશોધનનું ખાતું (સેન્ટ્રાલે સર્રિઅલિસ્ટ)ની પેરિસ ઓફિસ કે જ્યાં અતિવાસ્તવવાદી લેખકો અને કલાકારો બેઠક માટે મળે છે, ચર્ચા કરે છે અને અચેતનાઅવસ્થા હેઠળ બોલેલા ભાષણના ઉદ્દેશ પર તપાસ કરતા હતા.

ફેલાવો[ફેરફાર કરો]

ચિત્ર:Masson automatic drawing.jpg
એન્દ્રે મેસન.જાતે જ દોરાવું.1924. ઇંક ઓન પેપર, 23.5 x 20.6 cm. આધુનિક કળાનું સંગ્રહાલય, ન્યૂયોર્ક.

1920ની સાલના મધ્યમાં થયેલ આ આંદોલનના મુખ્ય લક્ષણો, અતિવાસ્તવવાદીઓ દ્વારા ચાની કીટલીઓ પર સાથે મળીને ચિત્રણની રમતો, અતિવાસ્તવવાદના સિદ્ધાંતો ઉપર ચર્ચાઓ, અને સ્વયંચાલિત રેખાંકન (ઓટોમેટિક ડ્રોઈંગ) જેવી નવીન રીતો શોધવી, તે હતું. શરૂઆતમાં બ્રેટોનને શંકા હતી કે દ્રશ્ય કળાઓ અતિવાસ્તવવાદીઓના આંદોલન માટે ઉપયોગી પણ થઇ શકશે કે નહીં, કારણકે તે ઓછી રીતે કેળવી શકાય તેવી, સંભાવના માટે ખુલ્લી અને સ્વયં-સંચાલિતાવાળી દેખાતી હતી. ઘર્ષણ ચિત્રકામ અને ડીકાલ્કોમેનીયા જેવી રીતોના શોધાવાથી આ શંકા દૂર થઇ.

જલ્દી જ અતિવાસ્તવવાદમાં જ્યોર્જિઓ ડે ચિરિકો, મેક્સ અર્ન્સટ, જોએન મિરો, ય્વેસ ટેન્ગુએ સાલ્વાડોર ડાલી, લુઇસ બ્યુનુએલ, આલ્બર્ટો ગિયાકોમેટ્ટી, વેલેન્ટાઈન હ્યુગો, મેરેત ઓપેનહેમ, ટોયેન અને બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછીથી એન્રીકો ડોનાટી જેવા દ્રશ્ય કલાકારો જોડાયા. બ્રેટોને પાબ્લો પિકાસો અને માર્સલ ડચમ્પના વખાણ કર્યા અને તેમને આંદોલનમાં જોડાવા માટે કહ્યું, પણ તેમણે ખાસ ભાવ આપ્યો નહી.[૩] ભૂતપૂર્વ ડાડાવાદી (કલાનો મજાકીયો) ત્રિસ્ટાન ઝારા, રેન ચાર અને જ્યોર્જિસ સેડોઉલ સહિતના અનેક લેખકો પણ આંદોલનમાં જોડાયા.

1925માં બ્રુસેલ્સમાં સ્વાયત્ત અતિવાસ્તવવાદી સંગઠન અસ્તિત્વમાં આવ્યું. આ સંગઠનમાં સંગીતકાર, કવિ અને કલાકાર ઇ.એલ.ટી. મેસેન્સ, ચિત્રકાર અને લેખક રેને મેગરિટ્ટ, પોલ નોઉગે, માર્સેલ લેકોમ્ટે અને એન્ડ્રે સોઉરિસ હતા. 1927માં તેમાં લેખક લુઇસ સ્કટનેયર તેમાં સામેલ થયા. તેઓ પેરિસના સંગઠન સાથે નિયમિત સંપર્કમાં હતા અને 1927માં બંને ગોમેન્સ અને મેગરિટ્ટ પેરિસ સ્થાળાંતરિત થયા અને બ્રેટોન વર્તુળમાં નિયમિતપણે આવતા રહ્યા.[૪] આ કલાકારોના મૂળ, ડાડા અને ક્યુબિઝ્મમાં માનનારા, વાસીલી કેન્ડીનસ્કાયના અમૂર્તિવાદ, અભિવ્યક્તિવાદ, અને પોસ્ટ- પ્રભાવવાદ, અને હિરોનીમસ બોસ જેવી જૂના વિચારોવાળા, અને કહેવાતા પ્રાચીન ઢબના અને સાદી કળાઓમાંથી આવ્યા હતા.

એન્ડ્રે માસોનના 1923ના ઓટોમેટિક ડ્રોઈંગ્સ અજાગ્રત મનના વિચારથી પ્રભાવને છતો કરતા હોઈ ધણીવાર તેને ડાડામાંથી મુક્ત અને દ્રશ્ય કળાના સ્વીકાર રૂપે રજૂ કરવામાં આવતા હતા. અન્ય ઉદાહરણ છે 1925નું જેકોમેટ્ટીનું ટોર્સો , સરળ સ્વરૂપોમાં આ આંદોલનને સ્થાપિત કરતા આ ચિત્રની પ્રેરણા પ્રિક્લાસિકલ શિલ્પકૃતિમાંથી લેવામાં આવી હતી. કલા નિષ્ણાંતોના મતે ડાડા અને અતિવાસ્તવવાદને અલગ પાડવા માટે વપરાયેલી રેખા 1925ના લિટલ મશીન કન્સ્ટ્રક્ટેડ બાય મિનિમેક્સ ડાડામેક્સ ઇન પર્સન (વોન મિનિમેક્સ ડાડામેક્સ સેલ્બ્ટ કોન્સ્ટ્રુએર્ટેસ મશીનચેન) [૫] અને 1927ના અર્નેસ્ટના ધ કિસ (લે બેઇસેર) [૬] માં જોવા મળે છે. પહેલામાં અંતર અને ઉત્તેજક લખાણ છે જ્યારે બીજામાં ઉત્તેજક ગતિવિધિ ખુલ્લી અને સીધી જ દર્શાવવામાં આવી છે. બીજામાં મિરોનો પ્રભાવ અને રંગ, ફ્લુઇડ કાર્વિંગ અને આંતરિક રેખાઓના ઉપયોગમાં પિકાસોની ચિત્રશૈલી ઝળકે છે જ્યારે પહેલામાં પોપ કળા જેવા આંદોલનમાંથી પ્રેરણા લેવામાં આવી છે.

ચિત્ર:The Red Tower.jpg
જીઓર્જીઓ ડે શિકાગો ધ રેડ ટાવર (લા ટોર રગ) (1913).

જ્યોર્જિયો ડે ચિરિકો અને તત્ત્વમીમાંસા કળા અંગેનું તેનું પહેલાનું કામ અતિવાસ્તવવાદના તત્ત્વજ્ઞાન અને દ્રશ્ય પાસાઓને જોડતી કડી રૂપ હતા. 1911 અને 1917ની વચ્ચે એમણે અપનાવેલી બિનઅલંકારીક રજૂઆત શૈલીને પછીથી બીજાએ પણ અપનાવી હતી. તેમના 1913ના ધ રેડ ટાવર (લા ટૂર રૂઝ) માં તદ્દન વિરોધી રંગો અને ચિત્રણ શૈલીનો ઉપયોગ થયો હતો જેને પાછળથી અતિવાસ્તવવાદી ચિત્રકારોએ અપનાવી હતી. તેમના 1914ના નોસ્ટાલ્જિયા ઓફ ધ પોએટ (લા નોસ્ટાલ્જિએ દુ પોએટે)' [૭]દર્શકની સમજ બહાર ગઈ હતી, તેમાં રૂઢ બાબતોની સ્પષ્ટતાઓ માટે કાચ અને માછલીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો તેઓ લેખક પણ હતા અને તેમની નવલકથા હેબ્ડોમેરોસ માં ડ્રિમસ્કેપોની શ્રેણીઓ રજૂ કરી હતી તેમાં તાદ્દશ વાતાવરણ ખડુ કરવા અને દ્દશ્યોની આસપાસની રચનાઓના નિર્માણ માટે વિરામચિહન, વાક્યરચના અને વ્યાકરણના અસામાન્ય ઉપયોગ કર્યો હતો. બેલેટ્સ રૂસેસ માટેની ડિઝાઈનો સહિતની એમની છબીઓએ અતિવાસ્તવવાદનું શ્રૃંગારિક સ્વરૂપ રજૂ કર્યુ અતિવાસ્તવવાદ સાથે વધુ નજીકથી સંકળાયેલા અને લોકમાનસમાં સ્થાન ધરાવતા બે કલાકારો ડાલી અને માર્ગરિટ્ટ તેમનાથી પ્રભાવિત હતા. જોકે તેમણે 1928માં અતિવાસ્તવવાદીના સમૂહને છોડી દીધુ હતું.

1924માં મિરો અને મેસોને તેમની ચિત્રકારીમાં અતિવાસ્તવાદને દાખલ કર્યો અને તેનું 1925માં પેરિસની આર્ટ ગેલેરી પિઅરેમાં લા પેઇન્ચુરે સર્રિઅલિસ્ટે નામે પ્રદર્શન યોજાયુ હતું. જેમાં મેસોન, મેન રે, ક્લી, મિરો અને અન્યોનું ચિત્રકારોની રચનાઓ દર્શાવવામાં આવી હતી. પ્રદર્શનથી દ્રશ્ય કળામાં અતિવાસ્તવવાદના મહત્વપૂર્ણ યોગદાને દૃઢ કર્યું (જે અગાઉ ચર્ચાનો વિષય હતું), અને પાછળથી તેમાં ડાડાની ફોટોમોન્ટેજ જેવી રીતને ઉપયોગમાં લેવાઈ. પછીના વર્ષે, 26 માર્ચ 1926ના રોજ મેન રે દ્વારા પ્રદર્શન સાથે ગેલેરિએ સર્રિઅલિસ્ટેને ખુલ્લી મૂકવામાં આવી. 1928માં બ્રેટોને સર્રિઅલિઝમ એન્ડ પેઇન્ટિંગ નામનું પુસ્તક બહાર પાડ્યુ જેમાં તેણે આંદોલનના મુદ્દાઓના સારાંશનું સંકલન કર્યું, જોકે તે પછી પણ તેણે 1960ના સમયગાળા સુધી તેના કાર્યને અને તેમાં સુધારાના કામને આગળ ધપાવ્યું.

સતત લેખન[ફેરફાર કરો]

આગેવાન બ્રેટોનના મત મુજબ પ્રથમ અતિવાસ્તવવાદી કાર્ય મેગ્નેટિક ફિલ્ડ્સ (લેસ ચેમ્પ્સ મેગ્નેટિક્યુસ) (મે-જૂન 1919) હતું. લિટરેચ્યુરે માં ઓટોમેટીસ્ટ કાર્યો અને સપનાઓનો હિસાબ રાખવામાં આવ્યો હતો. સામાયિક અને પોર્ટફોલીયો બંન્નેમાં તેઓનો પદાર્થોને આપવામાં આવતા મૂળ અર્થ પ્રત્યે અણગમો અને હાલના આંતરિક કાવ્યાત્મક પ્રવાહ અને સૂર પર સાંધવામાં આવેલ તેમનો નિશાનો સ્પષ્ટ પણે દેખાતો હતો. એટલું જ નહીં તેમણે કાવ્યાત્મક આંતરિક પ્રવાહો પર ભાર દેવાની સાથે, તેના અર્થોને સમાવવા અને તેના ગર્ભિતાર્થ જે "દ્રશ્ય છબીઓના સંબંધમાં દ્વિઅર્થી સંબંધો તરીકે હયાત હતો" તેની પર પણ ભાર મૂકવાનું કહ્યું.

કારણકે, અતિવાસ્તવવાદી લેખકો, તેઓના વિચારો અને છબીઓને રજૂ કરવા માટે ભાગ્યેજ એકત્રિત થતા હતા, માટે કેટલાક લોકો માટે તેમના કાર્યને સમજવું મુશ્કેલ હતું. બ્રેટોને સ્વયંસંચાલિત લખાણને ઉચ્ચ સત્યની તરફ જવાના મૂળ માર્ગ તરીકે સ્વીકારવા અંગે ભાર મૂક્યો, જોકે આ વિચાર એક ઉપરછલ્લું સંપાદન છે, જેમાં કોઇ શંકા નથી તેવું બ્રેટોનનું કહેવું હતું. બ્રેટોનના કિસ્સામાં જે પૂર્ણ સ્વંયસંચાલિત રીતે રજૂ કરાયેલું છે તે ખરેખરમાં સંકલિત અને ખૂબ જ "વિચારયુક્ત" હતું. પાછળથી બ્રેટોને પોતે સ્વીકાર્યું કે સ્વયંસંચાલિત લેખનના હાર્દને લઇને અતિશયોક્તિ થઈ હતી અને બીજા પાસાઓ રજૂ કરાયા, ખાસ કરીને આ આંદોલનમાં જોડાયેલા દ્રશ્ય કલાકારોએ આ મુદ્દાને ઉઠાવ્યો હતો, કારણકે સ્વયંસંચાલિત ચિત્રકળામાં વધુ મહેનતવાળા અભિગમોને તૈયાર કરવાની જરૂરી હતી. એટલે કોલાજ જેવા બીજા તત્વો ઉમેરવામાં આવ્યા જે પિયરે રેવર્ડીની કવિતામાં પ્રગટે છે. અને મેગરિટ્ટના કિસ્સામાં (જ્યાં કોલાજ કે સ્વયંસંચાલિત પદ્ધતિઓમાંથી બંને માંથી કોઇનો પણ ઉપયોગ થયો નથી)- અંદર અને બહાર જવાનો આ વિચાર આશ્ચર્યકારક રીતે પ્રગટિકરણનું એક સાધન બની ગયો. સરિઅલિઝમ હંમેશા પરિવર્તનશીલ રહ્યું - આધુનિક કરતાય વધુ આધુનિક રહેવા માટે નવા પડકારો ઉભા થતા તેના તત્વજ્ઞાનમાં ત્વરિત ફેરફારો થવા એ એક સામાન્ય વાત છે.

અતિવાસ્તવવાદે ઇસીડોર ડુકસેમાં ફરીથી રસ જગાડ્યો, જે તેમના ઉપનામ કોમ્ટે ડે લ્યુટ્રેમોન્ટ અને તેમનું પ્રસિદ્ધ અવતરણ "કાપીને ટૂકડા કરવાના ટેબલ પર એક સીવણ મશીન અને એક છત્રીના મળવાની તક જેવું સુંદર" માટે જાણીતા હતા અને આર્થર રીમબાઉડ, આ બંને 19મી સદીના લેખકોને અતિવાસ્તવવાદના અગ્રદૂત માનવામાં આવે છે. ક્રેવેલ્સનું મિ. નાઇફ મિસ ફોર્ક (1931), એરાગોનનું આઇરિનિઝ કન્ટ (1927), બ્રેટોનનું સૂર લા રૂટે ડે સાન રોમનો (1948), પિટરનું ડેથ ટુ ધ પિગ્સ (1929) અને આર્ટ્રોડનું લે પેસે-નર્ફસ (1926) અતિવાસ્તવવાદી સાહિત્યના ઉદાહરણો છે. 1929માં લા રિવોલ્યુશન સર્રિઅલિસ્ટે ના ચાલુ રહેલા છાપકામમાં મોટાભાગના પાના કોલમોના લખાણોથી ભરેલા હતા તદુપરાંત તેમાં ડે ચિરિકો, અર્ન્સ્ટ, મેસોન અને મેન રે જેવાઓના કાર્યોને લઈને કલાના રિ-પ્રોડક્શનને પણ સમાવવામાં આવતું હતું. બીજા કાર્યોમાં પુસ્તકો, કવિતાઓ, પત્રિકાઓ, સ્વયંસંચાલિત લખાણો અને સિદ્ધાંતિક નિબંધો સમાવિષ્ટ હતા.

અતિવાસ્તવવાદી ફિલ્મો[ફેરફાર કરો]

અતિવાસ્તવવાદીઓ દ્વારા શરૂઆતી ફિલ્મોમાં સમાવિષ્ટ છે:

અતિવાસ્તવવાદીઓ દ્વારા સંગીત[ફેરફાર કરો]

1920ની અતિવાસ્તવવાદના આંદોલનમાં અતિવાસ્તવવાદ કે તેનાથી જોડાયેલા વ્યક્તિઓએ કેટલાક સંગીતકારોને પ્રભાવિત કર્યા. આ સંગીતકારોમાંથી બોહુસ્લાવ માર્ટિન, એન્દ્રે સોરિસ અને એડગાર્ડ વારસે, જણાવ્યું કે તેમનું કામ આર્કીના એક સ્વપ્ન શ્રેણીથી પ્રભાવિત થયું હતું.(સંદર્ભ આપો)સોરીસ ખાસ આ આંદોલન સાથે જોડાયેલો હતા: મેગરીટ સાથે તેમનો લાંબા સમયથી સંબંધ હતો, અને પોલ નોગેના પ્રકાશન આડિયર મેરી માટે પણ તેમને કામ કર્યું હતું. ફ્રેન્ચ જૂથ લેસ સિક્સના જેર્માઈન ટેઈલ્લેફેર્રેની કેટલીક રચનાઓને અતિવાસ્તવવાદથી પ્રેરિત હોવાનું મનાવામાં આવે છે(સંદર્ભ આપો), જેમાં 1948 સંગીત નૃત્યનાટિકા પેરીસ-મેગિ (લિસે ડેહાર્મે દ્વારા નિર્દેશિત), ઓપેરા લા પેટિટે સિરેન (ફિલીપે સુપોલ્ટના પુસ્તક) અને લે માઈટ્રે (યુજીન ઈએનેસ્કો)નો સમાવેશ થાય છે.(સંદર્ભ આપો)ટેઈલ્લેફેર્રેના જાણીતા ગીતોના લખાણો હેનરી જીનસનની પત્ની ક્લાઉડ માર્કી દ્વારા લખવામાં આવ્યા હતા, જેમનું ચિત્ર મેગરીટ દ્વારા 1930ના દાયકામાં ચીતરવામાં આવ્યું હતું.1946માં બ્રેટોન દ્વારા તેના નિબંધ સાયલન્સ ઇઝ ગોલ્ડ વડે સંગીતના વિષય પર નકારાત્મક પ્રતિક્રિયા આપ્યા પછી પણ, ત્યારબાદના અતિવાસ્તવવાદીઓ, જેવા કે પૉલ ગરોએ, તેમાં રસ દાખવ્યો અને જેઝ અને બલ્યુઝના આકસ્મિક તૈયારીમાં સમાન રીતનો અતિવાસ્તવવાદ શોધી કાઢ્યો. જેઝ અને બલ્યુઝના સંગીતકારો આ રસ અંગે પ્રાસંગિક આદાનપ્રદાન કરતા હતા. ઉદાહરણ તરીકે 1976નું વિશ્વ અતિવાસ્તવવાદ પ્રદર્શનમાં “હનીબોય” એડવર્ડના પરફોમન્સનો સમાવેશ.

અતિવાસ્તવવાદ અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણો[ફેરફાર કરો]

સમગ્ર વિશ્વમાં અતિવાસ્તવવાદનો એક રાજકીય તાકાત તરીકે અસમાન વિકાસ થયો હતો. કેટલીક જગ્યાઓમાં તેણે કલાત્મક અભ્યાસ ક્ષેત્રે ખાસ અસર પાડી, તો અન્ય કેટલાક સ્થળોએ રાજકીય પ્રવૃતિઓ પર, અને બાકીના ભાગોમાં હજી પણ, અતિવાસ્તવવાદની વિચારધારાઓને કળા અને રાજકારણ બંનેમાંથી બહાર નીકાળી દેવામાં આવી હતી. 1930 દરમિયાન, અતિવાસ્તવવાદની આ વિચારધારાએ યુરોપથી માંડી ઉત્તર અમેરિકા, દક્ષિણ અમેરિકા (1938માં, ચીલીના માન્ડ્રાગોરા જૂથમાં), મધ્ય અમેરિકા, ધ કેરેબિયન, અને સમગ્ર એશિયામાં એક કલાત્મક વિચાર તરીકે અને એક રાજકીય વિચારધારા તરીકે તેમાં પરિવર્તનો આવ્યા.

રાજકીય રીતે અતિવાસ્તવવાદ ટ્રોસકીટ, સામ્યવાદી અથવા અરાજ્યવાદ હતો. ડાડામાંથી ભાગલા પડીને તેની બે લાક્ષણિક ભાગ અરાજ્યવાદ અને સામ્યવાદી થયા, સાથે જ અતિવાસ્તવવાદી સામ્યવાદી તરીકે પણ ઓળખાયા. બ્રેટોન અને તેના સાથીઓએ થોડા સમય માટે લેઓન ટ્રોસ્કી અને તેના આંતરરાષ્ટ્રીય ડાબેરી વિરોધ પક્ષને સમર્થન આપ્યું, જોકે બીજા વિશ્વયુદ્ધ બાદ અરાજ્યવાદ માટેની અભિવ્યક્તિ વધુ સ્પષ્ટરીતે બહાર આવી. કેટલાક અતિવાસ્તવવાદી જેવા કે બેન્જામીન પેરટ, મેરી લૉ અને જુઆન બ્રેઆ, ડાબેરી સામ્યવાદી સ્વરૂપો સાથે જોડાયા. ડાલીએ મૂડીવાદ અને ફ્રાન્સિસ્કો ફ્રેન્કોના ફાસિસ્ટ(સામ્યવાદી વિરોધી) સરમુખત્યારશાહીને સમર્થન આપ્યું, પણ તેને અતિવાસ્તવાદના એક પ્રવાહનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું તેવું ન કહી શકાય; વળી, બ્રેટોન અને તેના સહયોગીઓ દ્વારા, તેને દગા તરીકે ગંભીરતાથી લઇને તેમના દ્વારા અતિવાસ્તવાદને છોડવામાં આવ્યો. બેન્જામીન પેરટ, મેરી લૉ અને જુઆન બ્રેઆએ સ્પેનિશ ગૃહ યુદ્ધ દરમિયાન પીઓયુએમ (POUM) સાથે જોડાયા.

બ્રેટોનના સામ્યવાદી પક્ષ સહિતના અનુયાયીઓ “લિબ્રેશન ઓફ મેન” માટે કાર્ય કર્યું હતું. જોકે, બ્રેટોનના જૂથે સુધારણાવાદી રચનાઓને બદલે શ્રમજીવીની મુશ્કેલીઓ જેવી કે 1920ના અંતમાં પક્ષના બનવાથી તેઓની મુશ્કેલીઓ, સમય બંન્ને માટે અગ્રતા આપવાની ના પાડી દીધી. કેટલાક વ્યક્તિગત રીતે બ્રેટોન સાથે ખૂબ નજીકથી જોડાયેલા સહયોગીઓ જેવા કે લુઈસ અર્ગોને સામ્યવાદીઓ સાથે નિકટ રહી કામ કરવા માટે તેના પક્ષ સાથે છેડો ફાડ્યો. અતિવાસ્તવવાદીઓએ હંમેશા રાજકીય આદર્શો અને પ્રવૃતિઓ વડે તેઓના પ્રયત્નોને જોડવાની માંગ કરી છે. 27 જાન્યુઆરી, 1925ના જાહેરનામા [૮]માં, ઉદાહરણ માટે, પેરિસ સ્થિત બ્યુરો ઓફ સુર્રિઅલિસ્ટ રિસર્ચ (આન્દ્રે બ્રેટોન, લુઇસ એરેગોન, અને એન્ટોનીન આર્ટાડ, સાથે જ બે ડઝન લોકો)ના સભ્યોએ ક્રાંતિકારી રાજકારણ પ્રત્યે પોતાનું આકર્ષણ જાહેર કર્યું. આ શરૂઆતી અસ્પષ્ટ વિભાવના, 1930 સુધીમાં વધુ પ્રબળ બની ગઇ અને ધણા અતિવાસ્તવવાદીઓ પોતાને સામ્યવાદ સાથે ઓળખાવવા લાગ્યા. મેનીફેસ્ટો ફોર એ ફ્રી રેવોલ્યુશનરી આર્ટ [૯], અતિવાસ્તવવાદી વલણવાળો પ્રથમ દસ્તાવેજ હતો, જેને બ્રેટોન અને ડિએગો રિવેરાના નામ અંતર્ગત પ્રકાશિત કરાયો હતો, પણ વાસ્તવમાં બ્રેટોન અને લીઓન ટ્રોસ્કી તેના સહ લેખક હતા.[૧૦]

જોકે, 1933માં અતિવાસ્તવવાદીઓએ જાહેર કર્યું કે એક ‘સામાન્ય વર્ગનું સાહિત્ય’ મૂડીવાદી સમાજમાં શક્ય નથી, તેમનું આ નિવેદન તેમને ડેસ એક્રિવીન્સ એટ આર્ટિસ્ટ રેવિલ્યુશનરી મંડળ સાથે ભંગાણની તરફ દોરી ગયું, અને બ્રેટોન, ઈલુઅર્ડ અને ક્રેવેલની સામ્યવાદીપક્ષમાંથી હકાલપટ્ટી કરવામાં આવી.[૪] 1925માં, પેરિસ અતિવાસ્તવવાદ જૂથ અને ફ્રેન્ચ સામ્યવાદી પક્ષના તીવ્ર ડાબેરીઓ સાથે મળીને, મોરેક્કોમાં ફ્રેન્ચ સંસ્થાનવાદના વિરોધમાં રીફ બળવાના નેતા અબ્દ-અલ-કરીમને ખુલીને સમર્થન આપ્યું. પેરિસ જૂથે લેખક અને જાપાનમાં ફાન્સના રાજદૂત પૉલ ક્લોડેલને એક જાહેર પત્ર લખીને જણાવ્યું કે:

"અમે અતિવાસ્તવવાદીઓએ જાહેર કર્યું હતું કે અમે સામ્રાજ્યવાદી યુદ્ધના પરિવર્તનની તરફેણમાં છીએ, અમે તેના ઉગ્ર અને વસાહતી પ્રકારને નાગરિક યુદ્ધમાં ફેરવી નાંખશું. અમે આમારી ઊર્જા ક્રાન્તિના નિકાલ માટે લગાવીશું, મજૂરવર્ગ અને તેની મુશ્કેલીઓ, અને વસાહતી પ્રશ્નો અને રંગના પ્રશ્નોની તરફ અમે અમારા વલણને વ્યાખ્યાયિત કરશું."

બિનવસાહતી ક્રાન્તિ અને શ્રમજીવી રાજકારણોના “જીવલેણ માનવવાદ” (1932) કે જે મુખ્યત્વે રેને ક્રેવેલ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો, આન્દ્રે બ્રેટોન, પોલ ઇલુર્ડ, બેન્જામીન પેરટ, યાવેશ ટેન્ગુય દ્વારા હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા અને માર્ટિનીક્યુન અતિવાસ્તવવાદી પિએર્રે યોયોટ્ટે અને જે. એમ. મોન્નેરોટે તેના મૂળ દસ્તાવેજો તૈયાર કર્યા હતા, જે પાછળથી “બ્લેક સુર્રિઆલિઝ્મ”[૧૧] (કાળુ અતિવાસ્તવવાદ) તરીકે ઓળખાયો. આ સાથે 1940માં માર્ટિનીક્યુમાં એમ કોસેરને બ્રેટોન વચ્ચે સંપર્ક રહ્યો. કે જેને “બ્લેક સુરરિઅલિઝમ”(કાળો અતિવાસ્તવવાદ) કહેવાય છે તેના સંવાદ ખરેખર આગળ વઘાર્યો.

પ્રતિ-સંસ્થાનવાદી ક્રાંતિકારી લેખકોએ માર્ટિનીક્યુની નિગ્રીટ્યુડ આંદોલનમાં, એ સમયની એક ફ્રેન્ચ વસાહતે, અતિવાસ્તવવાદને યુરોપીયન સંસ્કૃતિ અને એક સુધારણાવાદી વિષયની એક ટીકા તરીકેની એક ક્રાંતિકારી પદ્ધતિ તરીકે લીધી હતી. આ બીજા અતિવાસ્તવવાદીઓ સાથે જોડાયેલું હતું અને તે એક ક્રાંતિકારી આંદોલન તરીકે અતિવાસ્તવવાદના સતત વિકાસ માટે ખૂબ જ મહત્વનું હતું. ટ્રોપિક્યુસ નામના દૈનિક પત્રમાં, કેસીઅર સહિત સુઝાન્ને કેસીઅરે, રેને મેનિલ, લુઈસ થેસ્સી, અરીસ્ટીડે માઉગી અને બીજાઓનું કાર્ય દર્શાવતું હતું, જે સૌ પ્રથમ 1940માં પ્રકાશિત થયું.[૧૨]

1938માં જ્યારે આન્દ્રે બ્રેટોન તેમની ચિત્રકાર પત્ની જેક્વેલીન સાથે ટ્રોસ્કોયને મળવા લામ્બાથી મેક્સિકો આવ્યા ત્યારે એક નોંધનીય રસપ્રદ વાત બની, તેઓએ ડિઓગો રિવેરાની ભૂતપૂર્વ પત્ની ગુઆડાલુપે મારીનને ત્યાં જ્યારે મહેમાન તરીકે રોકાયા હતા, ત્યારે તેમને ફ્રીડા કાહ્યોને મળ્યા હતા અને પહેલીવાર તેમના ચિત્રોને જોયા હતા. બ્રેટોને કાહ્યોનને "જન્મજાત" અતિવાસ્તવવાદી ચિત્રકાર તરીકે જાહેર કર્યો હતો.[૧૩]

આંતરિક રાજકારણ[ફેરફાર કરો]

1929માં જર્નલ લે ગ્રાન્ડ જેયુ ના આશ્રિત જૂથો સહિત રોજેર ગીલ્બર્ટ-લેકોમ્ટે, મૌરીસ હેનરી અને ચેક ચિત્રકાર જોસેફ સીમાનો બહિષ્કાર કરવામાં આવ્યો હતો ફ્રેબ્રુઆરીમાં બ્રેટોને અતિવાસ્તવવાદીઓને તેઓની નૈતિક યોગ્યતાના પ્રમાણની આકરણી કરવા માટે પૂછ્યું , અને આ સિદ્ધાંતને બીજા મેનીફેસ્ટો દુ સર્રિઅલિઝ્મ માં સમાવ્યો, વળી સામૂહિક કાર્ય માટે પ્રતિજ્ઞા માટેની આનાકાની કરનાર દરેકને પણ તેમાંથી બાકાત રાખવામાં આવ્યા, આ યાદીમાં લેઈરીસ, જ્યોર્જેસ લીમ્બોર, મેક્સ મોરિસ, બારોન, ક્યુએને, પ્રેવર્ટ, ડેસનોસ, માસ્સોન અને બોઈફ્ફાર્ડ સામેલ હતા. બહિષ્કૃત કરાયેલા સભ્યોએ ભેગા મળીને વળતો પ્રહાર કર્યો, યુએન કાડાવર્રે પત્રિકામાં તીવ્રતાથી બ્રેટોનની ટીકા કરી, જેમાં બ્રેટોનને કાંટાવાળા તાજ સાથે દર્શાવવામાં આવ્યો. આ પહેલાની પત્રિકામાં બ્રેટોનને અનાટોલે ફ્રાન્સ સાથે સરખાવવામાં આવ્યો હતો, જેના ન પૂછેલા પ્રશ્નોના મૂલ્યને બ્રેટોને 1924માં પડકાર્યું હતું.


બ્રેટોને જોયા મુજબ 1920-30ના ભંગાણ અને યુએન કાડાવેર ની ખૂબ જ થોડી નકારાત્મક અસર થઇ હતી, જોકે અત્યાર સુધી અતિવાસ્તવવાદના મુખ્ય વ્યક્તિઓ જેવા કે એરગોન, ક્રેવલ, ડાલી અને બુનુઅલ જૂથ કાર્યના વિચારથી તે સમય માટે હંમેશા સાચી રીતે જોડાયેલા રહ્યા હતા ડિસેમ્બર, 1930માં ડાલી અને બુન્યેલની ફિલ્મ લ’એજ ડી’ઓરની સફળતા(અથવા વિવાદ તો ખરો જ) અતિવાસ્તવવાદને નવી શક્તિ આપી, જેથી નવા લોકોની ભરતીનો એક નવો આકંડો દોરાયો અને પછીના વર્ષોમાં તેમજ 1930માં અનેક નવા કળાત્માક કાર્યોને પ્રોત્સાહન મળ્યું. અસંતુષ્ટ અતિવાસ્તવવાદીઓ જ્યોર્જે બાટાલીના સામાયિક દસ્તાવેજો તરફ વળ્યા, જેણે પ્રતિ-આદર્શવાદી ભૌતિકવાદવાળો એક મિશ્ર અતિવાસ્તવવાદ રચ્યો હતો જેનો હેતુ મનુષ્યોની સિદ્ધાંતિક સ્ફુરણાને બહાર પાડવાનો હતો.[૪][૧૪] 1931માં આ દસ્તાવેજો એ ધીરે ધીરે દમ તોડ્યો, માત્ર અતિવાસ્તવવાદ વધુ શક્તિ એકત્ર કરતો દેખાઈ રહ્યો હતો.

સમૂહના ભંગાણના પછી અનેક સમજૂતીઓ થઇ જેમ કે બ્રેટોન અને બાટાઈલ્લી વચ્ચે થયેલી સમજૂતી, જ્યારે આર્ગોને 1932માં સામ્યવાદી પક્ષ સાથે જોડાયો. ભંગાણ પછીના વર્ષોમાં પણ વધુ સભ્યોને રાજકીય અન વ્યક્તિગત ક્ષેત્રે વિવિધ ઉલ્લંઘનો બદલ હાંકી કાઢવામાં આવ્યા, જ્યારે અન્ય પોતાની વ્યક્તિગત શૈલી તૈયાર કરવાના હેતુથી છૂટા પડ્યા. બીજા વિશ્વયુદ્ધના અંત સુધી અતિવાસ્તવવાદી જૂથનું નેતૃત્વ આન્દ્રે બ્રેટોન દ્વારા કરવામાં આવ્યું, તેમણે સ્પષ્ટપણે અરાજ્યવાદ સ્વીકારવાનું નક્કી કર્યું. 1952માં બ્રેટોને લખ્યું, “અરાજ્યવાદના કાળા અરીસામાં અતિવાસ્તવવાદે પહેલીવાર પોતાને ઓળખ્યો હતો.”[૧૫] "બ્રેટોને ફેડરેશન એનાર્કિસ્ટ માટે પોતનું સમર્થન ચાલુ રાખ્યું અને પલ્ટાફોર્મીસ્ટે ફ્રોન્ટેનીસને એફએ (FA) માંથી બદલીને ફેડરેશન કોમ્યુનીસ્ટ લીબર્ટીરે બની ત્યાં સુધી તેણે પોતાની વ્યક્તિગત સેવાઓ આપવાની રજૂઆત ચાલુ રાખી. અલ્જેરીયન યુદ્ધ વખતે જ્યારે એફસીએસ (FCL) કેટલાક વિરોધનો સામનો કરી રહ્યું હતું ત્યારે ખૂબ ઓછા બુદ્ધિજીવીઓએ એફસીએલ (FCL)ને પોતાનો ટેકો આપવાનું ચાલું રાખ્યું અને આથી તેમને ભૂગર્ભમાં જવાની ફરજ પડી. જ્યારે તે છુપાઇને રહી રહ્યા હતા ત્યારે તેમણે ફોન્ટેનીસમાં આશ્રય લીધો હતો. તેમણે ફ્રેન્ચ અરાજ્યવાદી આંદોલનમાં ભંગાણ દરમિયાન કોઈ એક પક્ષ લેવાનો ઈનકાર કર્યો અને તેમણે તેમજ પેરેટે કૃત્રિમ અરાજ્યવાદીઓ દ્વારા રચના કરાયેલા નવા એફએ (FA) પ્રત્યે સહાનુભૂતિ દર્શાવી તેમજ એફે (FA)ની બાજુ 60 ફાસીવાદી વિરોધી સમિતિઓમાં પણ કામ કર્યું."[૧૫]

સુવર્ણકાળ[ફેરફાર કરો]

1930 દરમિયાન, અતિવાસ્તવવાદ મોટા પાયે જાહેરમાં જોવા મળ્યો. બ્રિટનમાં એક અતિવાસ્તવવાદીઓનું જૂથ રચાયું, અને બ્રેટોનના મતે તેમના 1936 લંડન આંતરરાષ્ટ્રીય અતિવાસ્તવવાદ પ્રદર્શન તે સમયનું એક ખાસ આકર્ષણ હતું અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રદર્શનો માટે પ્રતીક સમાન બની રહ્યું. ડાલી અને મેગ્રીટએ આ આંદોલનમાં મોટા પાયે માન્ય હોય તેવી છબીઓની રચના કરી. 1929માં ડાલી આ જૂથમાં જોડાયા હતા, અને અને 1930 અને 1935ની વચ્ચે દ્રશ્ય શૈલીની ઝડપી સ્થાપનામાં તેમણે ભાગ લીધો. દ્રશ્ય આંદોલન તરીકે અતિવાસ્તવવાદે એક પદ્ધતિ શોધી: સામાન્ય વસ્તુઓને અને તેના સામાન્ય મહત્વને એક પછી એક ઉતારીને મનના સત્યને બહાર લાવવું, આમ કરવા જતા એક સંકલિક ચિત્ર તૈયાર કરવું કે જે ઔપચારિક સંગઠનોથી ઉપર હોય, જે દર્શકોમાં તાદત્મ્ય ભાગે જાગાડે.

1931 એક એવું વર્ષ હતું જ્યારે અનેક અતિવાસ્તવવાદી ચિત્રકારોએ તેમની સર્જનાત્મકાથી તેમની કળાત્મકક્રાંતિને મહત્વનો વળાંક આપ્યો. મેગ્રીટની વોઈસ ઓફ સ્પેસ (લા વોઇક્સ દેસ એર્સ) [૧૬] આ પદ્ધતિનું ઉદાહરણ છે, જ્યાં ધરતીના એક પ્રદેશ પર ત્રણ મોટા ગોળોઓ ઘંટોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા ઉપર લટક્યા છે. આ જ વર્ષનું વધુ એક અતિવાસ્તવવાદી ચિત્ર યવેશ ટેંગાઇનું પ્રોમોન્ટોરી પેલેસ (પેલાઈસ પ્રોમોન્ટોઇર) હતું, તેના પિગળેલ સ્વરૂપ અને પ્રવાહી આકારો હતા.પ્રવાહી આકારો એ ડાલીનો ટ્રેડમાર્ક બની ગયા, ખાસ કરીને ‘ધ પ્રેસિસ્ટેન્સ ઓફ મેમરી ’, કે જેમાં પીગળી ગઇ હોય તેવી વાંકી વળેલી ધડિયાળોની છબીને દર્શાવવામાં આવી છે. આ શૈલીના આ પ્રકારની લાક્ષણિકતા- એ ચિત્રાત્મક, અમૂર્ત અને મનની આંતરિક સ્થિતિનું સંયોજન છે- જે આજના આધુનિક સમયમાં લોકો અનુભવે છે તેવી ચિત્તભ્રમની સ્થિતિને દર્શાવે છે.- અને આંતરમનની સંવેદનાઓમાં ઊંડે સુધી પહોંચીને “એક વ્યક્તિત્વ સાથે સમગ્ર બને” છે.

1930 અને 1933ની વચ્ચે, અતિવાસ્તવવાદી જૂથે પેરિસમાં સામાયિક લે સુર્રિઆલિઝમ એયુ સર્વિસ ડે લા રિવોલ્યુશન રજૂ કર્યું, કે જે લા રિવોલ્યુશન સુર્રિઆલિસ્ટે ની જેમ જ સફળ રહ્યું. 1936થી 1938 દરમિયાન વોલ્ફગેંગ પાલેન, ગોર્ડોન ઓનસ્લો ફોર્ડ અને રોબેર્ટો માટ્ટા આ જૂથમાં જોડાયા. ચિત્રોની નવી સ્વયંસંચાલિત રીત તરીકે પાલેનને ફુમેઝ અને ઓનસ્લો ફાર્ડે કુલેજ દ્વારા આ કળામાં પોતાનું પ્રદાન આપ્યું. લાંબા સમય પછી વ્યક્તિગત, રાજકીય અને વ્યવસાયિક પ્રશ્નોને કારણે અતિવાસ્તવવાદી જૂથમાં ભંગાણ પડ્યું, મેગ્રીટે અને ડાલીએ કળાક્ષેત્રે એક દૃશ્ય કાર્યક્રમને વ્યાખ્યાયિત કર્યો. આ કાર્યક્રમ ચિત્રો કરતા પણ આગળ પહોંચ્યો. તેમાં ફોટોગ્રાફીનો પણ સમાવેશ કરાયો હતો, જે માન રેયની વ્યક્તિગત ચિત્રોમાં જોઈ શકાઈ છે, કે જેમણે રોબર્ટ રાઉસુબર્ગના કોલેજ બોક્સની સંયોજીત અસરનો ઉપયોગ કર્યો હતો.

ચિત્ર:L'Ange du Foyeur.jpg
મેક્સ અર્નેસ્ટની રચના લેએન્ગે ડુ ફોયેર ઓય લે ટ્રીઓમ્પે ડુ સર્રિઅલિઝમ (1937).

1930ની સાલમાં, પેગી ગુગનહાયમ, કે જે અમેરિકાની એક મહત્વની કળા સંગ્રહક હતી, તેને મેક્સ અર્નેસ્ટ જોડે લગ્ન કર્યા અને તેઓએ અન્ય અતિવાસ્તવવાદી જેવા કે યવેશ ટાન્ગુય અને બ્રિટિશ કલાકાર જોન ટુનાર્ડના કાર્યોનું પ્રસાર કરવાનું શરૂ કર્યું.

1930ની સાલના મુખ્ય પ્રદર્શનો

  • 1936 - કળાના ઇતિહાસકાર હરબર્ટ રીડ દ્વારા લંડનમાં લંડન આંતરાષ્ટ્રીય અતિવાસ્તવવાદ પ્રદર્શન નું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં આન્દ્રે બ્રેટોને પ્રસ્તાવના આપી હતી.
  • 1936 - ન્યૂયોર્કના આધુનિક કળાના સંગ્રહાલયમાં ફેન્ટાસ્ટીક આર્ટ, ડાડા અને સર્રિઅલિઝમ નામનું એક પ્રદર્શન.
  • 1938 - પેરિસના બોઝ-આર્ટ ગેલેરી ખાતે કરાયેલ આંતરરાષ્ટ્રિય અતિવાસ્તવવાદી પ્રદર્શન , જેમાં વિવિધ દેશોના 60થી વધુ કલાકારો તેમના 300થી વધુ ચિત્રો, પદાર્થો, કૉલાઝો (કોઇ વસ્તુ ચોટાડીને બનાવેલ ચિત્ર), છબીઓ અને ગોઠવણીને પ્રદર્શિત કરવામાં આવી હતી. અતિવાસ્તવવાદીઓની ઇચ્છા હતી કે આ પ્રદર્શન પોતે પણ એક સર્જનાત્મક કાર્ય લાગવું જોઇએ આથી તેમણે મર્સેલ ડચમ્પને આમ કરવા માટે બોલાવ્યા. પ્રવેશ પર તેણે સાલ્વાડોર ડાલીની રચના રેની ટેક્સી (આ ચિત્રમાં એક જૂની સઢવાળી ટેક્સીમાં શાર્ક માછલીના માથાવાળું પ્રાણી તેની ચાલકની બેઠક પર બેઠો છે, સીધો ઝરમર વરસાદ બારીમાંથી અંદર આવી રહ્યો છે અને પીઠ પર ગોકળગાયો લાગેલા એક ટાલવાળું બાવલું પાછળ બેસલું છે) લગાવ્યું હતું. લોબીના એક ભાગ સર્રિઅલીસ્ટ સ્ટ્રીટ થી ભરેલો હતો અને વિવિધ અતિવાસ્તવવાદીઓના કપડાં પહેલા બાવલાઓ તેમાં ઊભા કરવામાં આવ્યા હતા. તેણે મુખ્ય ઓરડાને ભૂમિગત ગુફાની જેમ સજાવ્યો હતો, અને કોલસાની સધડીઓની ઉપર ભીંતમાં 1,200 કોલસાની કોથળીઓને લટકાવવામાં આવી હતી. આ સઘડીઓમાં એક ગોળો નાંખવામાં આવ્યો હતો જેથી થોડો પ્રકાશ રહે,[૧૭] અને પ્રોત્સાહકોને ફ્લેશલાઇટ આપવામાં આવી હતી જેથી તે કળાને જોઇ શકે. ઓરડાની ભોંયમાં સૂકા પાંદડાઓ, ફર્ન અને ઘાસથી મૂકવામાં આવ્યા હતા.અને આખા રૂમમાં કોફીની સુંગધ ફેલાવવામાં આવી હતી. મોટાભાગના અતિવાસ્તવવાદીઓ આ પ્રદર્શનની સજાવટથી ખુશ હતા કારણકે તે તેના દર્શકોને આધાત પહોંચાડનારી હતી.[૩]

બીજું વિશ્વ યુદ્ધ અને યુદ્ધ પછીનો સમય[ફેરફાર કરો]

ચિત્ર:Indefinite Divisibility.jpg
યવેસ ટાન્ગુય ઇનડેફીનેટ ડીવીઝીબીલીટી 1942

બીજા વિશ્વ યુદ્ધે માત્ર યુરોપની સામાન્ય જનતા માટે જ નહીં, પણ ખાસ કરીને યુરોપીયન કલાકારો અને લેખકો જે ફાશીવાદ અને નાઝીવાદનો વિરોધ કરતા હતા તેમના માટે પણ વિનાશ સર્જ્યો હતો. અનેક મહત્વપૂર્ણ કલાકારો ઉત્તર અમેરિકા તરફ અને સંયુક્ત રાજ્યોના અન્ય સુરક્ષિત સ્થળો તરફ ભાગી ગયા હતા. ન્યૂયોર્ક શહેરનો કળાનો સમુદાય અને તેમાં પણ ખાસ કરીને કેટલાક કલાકારો જેવા કે આર્શીલ ગોર્કી, જેકશન પોલોક, રોબર્ટ મધરવેલ, અને રોબેર્ટો મેટ્ટ અતિવાસ્તવવાદના વિચારોની પકડમાં હતા, જોકે તેમાં પણ કેટલીક શંકા અને આરક્ષણ હતા. અચેતન અને સપનાની કલ્પનાના વિચારે ઝડપથી લોકોને પોતાના વશમાં કરી લીધા. બીજા વિશ્વ યુદ્ધ સુધીમાં, ન્યૂયોર્કમાં રહેતા અમેરિકન અગ્રેસરો, અમૂર્ત અભિવ્યક્તિવાદ તરફ પોતાનો ટેકો આપવા લાગ્યા, અને પેગી ગુગ્ગેનહેમ, લીઓ સ્ટેનબર્ગ અને ક્લેમન્ટ ગ્રીનબર્ગ જેવા મુખ્ય કલાકારોએ પણ તે અંગે પોતાનો ટેકો રજૂ કર્યો. જોકે, તે ભુલવું ના જોઇએ કે બીજા વિશ્વ યુદ્ધના સમયે અમૂર્ત અભિવ્યક્તિવાદ નો વિકાસ અમેરિકન (ખાસ કરીને ન્યૂયોર્ક) કલાકારો અને જાતે દેશવટો કરનાર યુરોપીયન અતિવાસ્તવવાદીઓની દ્વારા કરાયેલી સભાથી વિકસ પામ્યું હતું. ખાસ કરીને આર્શીલ ગોર્કી અને વુલ્ફગન પલેનો આ અમેરિકન કળાના પ્રકારના વિકાસ પર પોતાનો પ્રભાવ છોડ્યો હતો, જે રીતે અતિવાસ્તવવાદ તાત્કાલિક મનુષ્યના કાર્યને એક સારી રીતે રજૂ કરેલી સર્જનાત્મકતા તરીકે ઉજવ્યું તે રીતે જ. અમૂર્ત અભિવ્યક્તિવાદના અનેક કાર્યોએ આ બંને આંદોલનોની વચ્ચે ઉપરી રીતે મજબૂત પાસાને રજૂ કર્યો હતો, અને ડાડીસ્ટીક વિનોદ તરીકે સ્વતંત્ર રીતે બહાર આવ્યો હતો (પાછળા સમયમાં) જેમાં રુચેનબર્ગ જેવા કલાકારોના કાર્યો પણ સમાવિષ્ટ છે. પોપ કળાનો જન્મ થયો ત્યાં સુધી અતિવાસ્તવાદ અમેરિકન કળા પર પ્રભાવ કરનાર એક માત્ર મહત્વપૂર્ણ વિચાર હતો, અને પોપમાં પણ કેટલાક વિનોદી જાહેરનામાંમાં અતિવાસ્તવવાદના અંશોને શોધી શકાય છે.

બીજા વિશ્વ યુદ્ધે, થોડાક સમય માટે તમામ બુદ્ધિવાદી અને કલાત્મક ઉત્પાદનો પર પોતાનો પડછાયો પાડ્યો. 1940માં યુવેસ ટનગાયે અમેરિકન અતિવાસ્તવવાદી ચિત્રકાર કેય સાગ જોડે લગ્ન કર્યા. 1941માં, બ્રેટોન સંયુક્ત રાજ્યમાં ગયા, જ્યાં તેને સહ-સ્થાપક તરીકે મેક્સ અર્નેસ્ટ, માર્કલ ડચમ્પ, અને અમેરિકન કલાકાર ડેવિડ હરે સાથે મળીને વીવીવી (VVV) નામના ટૂંકી આયુવાળું સામાયિક બહાર પાડ્યું. જોકે, ચાર્લ્સ હેનરી ફોર્ડ, નામના અમેરિકન કવિ અને તેમના સામાયિક વ્યૂ એ બ્રેટોને સંયુક્ત રાજ્યોમાં અતિવાસ્તવવાદનો પ્રચાર કરવાની માંગણી કરી હતી. વ્યૂ માં રજૂ થયેલા ડચમ્પના ખાસ અંકે અમેરિકામાં અતિવાસ્તવવાદને સમજવા માટે ખુબ જ મહત્વપૂર્ણ સાબિત થયો. તેમાં તેણે અતિવાસ્તવવાદી પદ્ધતિઓ સાથેના પોતાના જોડાણ પર ભાર મૂકવાની સાથે બ્રેટોન દ્વારા કરાયેલા કાર્યોનું અર્થધટન અને તેના વિચારેને રજૂ કર્યું હતું, ડચમ્પે તેને તે રીતે રજૂ કર્યા કે તે નવમતવાદ અને ક્યુબિઝમ જેવા શરૂઆતી આધુનિક આંદોલનો અને અતિવાસ્તવવાદ વચ્ચે પુલ સમાન સાબિત થયા. વુલ્ફગન પાલેને 1942માં રાજકીય અને દર્શનશાસ્ત્રના ભેદોને કારણે બ્રેટોન સાથે આ સમૂહને છોડી દીધું, અને તેમના સામાયિક ડયનની સ્થાપના કરી.


જોકે યુદ્ધ અતિવાસ્તવાદમાં ભંગાણ પાડયું, પણ તે અંગે રચનાઓ કરવાનું કાર્ય ચાલુ રહ્યું. અનેક અતિવાસ્તવવાદી કલાકારોએ તેમના શબ્દભંડોળને શોધવાનું ચાલુ રાખ્યું, જેમાં મેગ્રિટનો પણ સમાવેશ થાય છે. અતિવાસ્તવવાદી આંદોલનોના અનેક સભ્યો એકબીજાથી સભામાં મળીને કે પત્રવ્યવહાર દ્રારા સંપર્કમાં રહ્યા. 1930માં જ્યારે ડાલીનો બ્રેટોન દ્વારા બહિષ્કાર કરવામાં આવ્યો, ત્યારે તેણે તેના વિષયો અંગે નીતિભ્રષ્ટ ના કર્યો, અને તેની પછીના ચિત્ર "પરસીસ્ટન્સ ઓફ ટાઇમ"માં તેને આ વાતને સંદર્ભ તરીકે ઉલ્લેખી, વળી તે એક વૈભવી ચિત્રકાર પણ ના બની શક્યો. તેના શ્રેષ્ઠ કાળમાં થીરીઓન જેવા કેટલાક ચિત્રોને બાદ કરતા કંઇ ખાસ ન હતું, અને તેવી દલીલ છે કે તે પછીના સમયમાં તેની આ આંદોલન સાથે કંઇક અનુરૂપતા જોવા મળે છે.

1940ની સાલમાં અતિવાસ્તવવાદીઓનો પ્રભાવ ઇંગ્લેન્ડ અને અમેરિકામાં જોવા મળતો હતો. માર્ક રોથકોએ બાયોમોફિક આકૃતિઓમાં રસ દાખવ્યો, અને ઇંગ્લેન્ડના હેનરી મૂર,લુશીયાન ફ્રાઇડ, ફ્રાન્સીસ બકોન અને પૉલ નાશે અતિવાસ્તવવાદી પદ્ધતિઓને અનુભવો કે ઉપયોગ કરવાની શરૂઆત કરી. જોકે, પહેલા બ્રિટિશ અતિવાસ્તવવાદીઓમાંથી એક એવા કોનરોય મેડોક્સ, કે જેમનું આ શૈલીમાં રજૂ કરેલું ચિત્ર 1935ની સાલની તારીખ બતાવે છે, તેમણે આ આંદોલનમાં સાથે રહીને સંગઠિત થઇને તે વખતના અતિવાસ્તવવાદી કાર્યને આધારીત એક પ્રદર્શન રજૂ કર્યું હતું. આ પ્રદર્શનની પહેલા રજૂ કરાયેલા પ્રદર્શનમાં યોગ્ય રીતે અતિવાસ્તવવાદને રજૂ ન કરતા ક્રોધરૂપે તેમણે આ પ્રદર્શનનું આયોજન કર્યું હતું. મેડોક્સના પ્રદર્શનનું, મથાળું સર્રિઅલિઝમ અનલિમિટેડ રાખવામાં આવ્યું અને પેરિસમાં રાખેલ આ પ્રદર્શન આંતરરાષ્ટ્રિય આકર્ષણનું કેન્દ્ર બન્યું. 2002માં તેણે પોતાનું છેલ્લું પ્રદર્શન યોજ્યું, અને ત્રણ વર્ષ બાદ તે મૃત્યુ પામ્યા.

મેગ્રરીટ્ટની રચના વધુ જે તે પદાર્થ રજૂઆત કરતી વખતે વધુ વાસ્તવવાદી બનવા લાગી, જોકે તેના ચિત્રોમાં સમીપતાનું તત્વ હંમેશા રહ્યું, ઉદાહરણ તરીકે 1951ની સાલનું પર્સનલ વેલ્યુ (લેસ વેલ્યુર્સ પેર્સોનલે) [૧૮] અને 1954ની સાલનું એમ્પાયર ઓફ લાઇટ (લે એમ્પાયર ડેસ લુમીરેસ) .[૧૯] મેગ્રરીટ્ટે સર્જનાત્મક મર્યાદામાં પ્રવેશે તેવી રચનાઓનું નિર્માણ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું, જેમ કે કેસલ ઇન ધ પ્યારેનેસ (લા ચટેઉ ડેસ પ્યારેનેસ) ,[૨૦] જે 1931ના વોસી માંથી સંદર્ભરૂપે લેવામાં આવી હતી. આકૃતિઓમાંથી અતિવાસ્તવવાદી આંદોલનને બહાર કાઢી દેવામાં આવી. આમાંથી કેટલાક કલાકારો જેવા કે રોબેર્ટો માટ્ટ (તેમના પોતાના વર્ણન મુજબ) "અતિવાસ્તવવાદની નજીકતા બનાવી રાખી."[૩]


1956માં હંગેરીયન કાન્તિને તોડી પાડ્યા બાદ, આન્દ્રે રોઝસદા પેરિસમાં પરત ફર્યા અને અતિવાસ્તવવાદથી ચઢીયાતો શબ્દ શોધવાનો પોતાનો પ્રયાસ ચાલુ રાખ્યો. તેના પહેલા પ્રદર્શન ફુર્સટેનબર્ગ ગેલરી (1957)ની પ્રસ્તાવના બ્રેટોન દ્વારા લખવામાં આવી હતી.[૨૧] અનેક નવા કલાકારોએ અતિવાસ્તવવાદી બેનરોનો પોતાના માટે ચોક્કસપણે ઉપયોગ લીધો છે. ડોરોથે ટનીંગ અને લુઇસ બોર્ગેઓઇઝ તેમના રચનાને ચાલુ રાખી, ઉદાહરણ તરીકે, 1970નું ટનીંગનું રેની ડે કાનપે . ડચમ્પ ખાનગી શિલ્પકૃતિઓ બનાવવાનું ચાલુ રાખ્યું, જેમાં એક કાણાંમાંથી મહિલાને જોઇ શકવા તેવી વાસ્તવવાદી કૃતિઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. 1952માં બ્રેટોને ધ ટાવર ઓફ લાઇટ ને પ્રકાશિત કર્યું અને આ સાથે તેને લખવાનું અને મનુષ્ય મનની મુક્તિના મહત્વને ટેકો આપવાનું ચાલુ રાખ્યું. યુદ્ધ બાદ બ્રેટોન ફ્રાન્સમાં પરત ફર્યા, અને પેરિસમાં અતિવાસ્તવવાદી પ્રવૃત્તિઓના નવા તબક્કાની શરૂઆત કરી, તેમના બુદ્ધિવાદ અને દ્વૈતવાદ પરના ટીકાત્મક નિબંઘોને નવા પ્રેશ્રકો મળ્યા. બ્રેટોને બજાર સંબંધો, ધાર્મિક પ્રતિક્રિયાઓથી માનવતાને અનુરૂપ કરવાના વિરુદ્ધમાં અતિવાસ્તવવાદ એક સતત ચાલતો બળવો છે અને તેમણે પરિસ્થિતિ અને મનુષ્યના મનની સ્વતંત્રતાને ટેકો આપવા પર ભાર મૂક્યો.


1940, '50 અને '60ની સાલોના મુખ્ય પ્રદર્શનો

  • 1942 - ફસ્ટ પેપર ઓફ સર્રિઅલિઝમ - ન્યૂયોર્ક – અતિવાસ્તવવાદીઓએ ફરીથી ડચમ્પને પ્રદર્શનને રચવા માટે બોલાવ્યો. આ વખતે તેણે આખા ઓરાડાની ખાલી જગ્યામાં 3-પરિમાણી દોરાનું જાળું બનાવ્યું, અને કેટલીક જગ્યા તો આ જાળાના લીધે રચનાઓને જોવી પણ અશક્ય હતી.[૨૨] તેણે ખાનગી ગોઠવણી માટે એક સહકાર્યકરના પુત્રને તેના મિત્રો સાથે પ્રદર્શનની શરૂઆત વખતે આવવાનું કહ્યું, જેથી જ્યારે સારા કપડાં પહેરેલા ગ્રાહકો આવે તો તેઓ વ્યાયામના કપડાં પહેલા બાળકોને દડાઓને લાત મારતા, એકબીજાને દડો આપતા અને દોરડાથી કૂદતા હોય તે રીતે જુઓ. પ્રદર્શનના કેટલોગ માટેની તેની રચનામાં પણ કલાકારોને ફોટોગ્રાફરોને ફોટા પડાવવા માટે ઊભા રાખવાના બદલે તેમને "શોધો" તેવા પ્રકારની રચનાનો સમાવેશ કર્યો હતો.[૩]
  • 1947 - આંતરરાષ્ટ્રીય સર્રિઅલીસ્ટ પ્રદર્શન - પેરીસ
  • 1959 - આંતરરાષ્ટ્રીય સર્રિઅલીસ્ટ પ્રદર્શન - પેરીસ
  • 1960 - સર્રિઅલીસ્ટ ઇન્ટ્રઝન ઇન ધ એનચાન્ટર્સ ડોમીન - ન્યૂયોર્ક

બ્રેટોનના બાદનું અતિવાસ્તવવાદ[ફેરફાર કરો]

ચિત્ર:ElleLogeLaFolie 1970.jpg
રોબેર્ટો મેટ.એલા લોગ લા ફોલીઇ, ઓઇલ ઓન કેનવાસ, 1970.

અતિવાસ્તવવાદી આંદોલનના અંત અંગે, જો તે અંત હતો તો તેના માટે કોઇ સ્પષ્ટ સર્વસંમતિ નથી જણાતી. કેટલાક કલા ઇતિહાસકારોનું કહેવું છે કે બીજા વિશ્વયુદ્ધે આંદોલનને વિખેરી નાખ્યું. જોકે, કલા ઇતિહાસકાર સેરન એલેક્ઝાન્ડ્રિયાના (1970) કહ્યા મુજબ, “દેખીતી રીતે, 1966માં આન્દ્રે બ્રેટોનની મોતે અતિવાસ્તવવાદની એક સંગઠિત આંદોલન તરીકે અંત આણ્યો.” કેટલાક દાવા પ્રમાણે 1989માં સાલ્વાડોર ડાલીના મૃત્યુ સાથે પણ આંદોલનના અંતને જોડવામાં આવી છે(સંદર્ભ આપો).

1960માં, કલાકારો અને લેખકોએ સિચ્યુએશનિસ્ટ ઇન્ટરનેશનલ નામ હેઠળ અતિવાસ્તવવાદી આંદોલન સાથે જોડાયેલું સંગઠન રચ્યું. જ્યાં ગાય ડેબોર્ડે પોતાનીજાતને અતિવાસ્તવવાદમાંથી દૂર રાખી અને તેની ટીકા કરી હતી, ત્યારે અન્ય, જેવા કે અસગેર જોર્ને અતિવાસ્તવવાદીઓની પદ્ધતિઓ અને રીતોને નિશ્ચિતરૂપે ઉપયોગ કરતા હતા. ફ્રાન્સમાં, 1968માં મે મહિની એક મહત્વપૂર્ણ ઘટનામાં અનેક અતિવાસ્તવવાદના વિચારોવાળા સુત્રો સાથે સોર્બોન્નેની દિવોલો પર વિદ્યાર્થીઓએ સ્પ્રે ચિત્રણ કર્યું. જેને જોન મિરોએ મે 1968 નામના ચિત્રથી ઉજવી હતી. પક્ષ અને પ્રતિપક્ષ એમ બંને પ્રવાહોની સાથે જોડાયેલા સમૂહો પણ હતા અને એમાં રિવોલ્યુશનરી સર્રિઅલિસ્ટ ગ્રુપ જેવા અતિવાસ્તવવાદ સાથે વધુ જોડાયેલા સમૂહો પણ હતા.

1960ની સાલની પછી યુરોપ અને સમગ્ર વિશ્વના કલાકારો અતિવાસ્તવવાદની સાથે 16મી સદીની શ્રેષ્ઠ શૈલી માનવામાં આવતી મિસટેકનીકને જોડીને, એગ પદ્ધતિ અને ઓઇલ રંગોના મિશ્ર પ્રકારની શૈલીનો અભ્યાસ કરવાની શરૂઆત કરી, જેને અર્નેસ્ટ ફુચ, કે જે ડાલીના સમકાલિન હતા, તેમણા દ્વારા ફરીથી શોધવામાં આવી હતી, હાલ તેના અનેક અનુયાયીઓ દ્વારા આનો અભ્યાસ અને શીખવવામાં આવી રહ્યું છે, જેમાં રોબર્ટ વેનોસા અને ક્રીસ માર્સ પણ સમાવિષ્ટ છે. સાન ફ્રાન્સિસ્કો મ્યુઝિયમ ઓફ મોર્ડન આર્ટના ભુતપૂર્વ વસ્તુપાલ માઇકલ બેલ આ શૈલીને “વેરિસ્ટિક સર્રિઅલિઝમ” કહે છે, જેમાં ઝીણવટભરી સ્પષ્ટતા અને ઉમદા વિગત હોવા છતાં તે સપનાની દુનિયા જેવી જ દુનિયાને રજૂ કરે છે. બીજી ચિત્રકળાની પદ્ધતિને અનુસરતા કલાકારો, જેવા કે રોબર્ટ વિક્રી, નિયમિતપણે અતિવાસ્તવ આકૃતિનો ઉપયોગ કરે છે.

1980ની સાલમાં, અતિવાસ્તવવાદ આર્યન કર્ટનના ટેકાથી, ફરી પાછી એક વિરોધી ભૂગર્ભ કલાત્મક આંદોલનથી રાજકારણમાં પ્રવેશ્યું, આ આંદોલન ઓરેન્જ ઓલ્ટરનેટિવ તરીકે જાણીતી થઇ. ઓરેન્જ ઓલ્ટરનેટિવની રચના 1981માં વ્રોકલા વિદ્યાપીઠના ઇતિહાસ અને કલા ઇતિહાસના સ્નાતક, વાલ્ડેમર ફાયડ્રીચ (ઉપનામ 'મેજર') દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તેમણે ઝાકુઝેલ્સ્કીના શાસનકાળમાં પોલેન્ડના મોટા શહેરોમાં મોટાપાયે અતિવાસ્તવવાદી પ્રતિકો અને પરિભાષાનો ઉપયોગ કર્યો હતો અને અતિવાસ્તવવાદી ભીતલેખોનો ઉપયોગ કરીને પ્રશાસન વિરોધી સુત્રોચ્ચારોથી સ્થળો રંગી નાખ્યા હતા. મેજરે જાતે “મેનિફેસ્ટો ઓફ સોશિઅલિસ્ટ સર્રિઅલિઝમ” લખ્યુ હતું. આ જાહેરનામામાં તેમણે લખ્યુ છે કે સમાજવાદી (સામ્યવાદી) પ્રણાલી અતિશય અતિવાસ્તવવાદી બની ગઈ છે જે કલાની અભિવ્યક્તિમાં જ હોવી ઘટે છે. કલાસંગ્રહાલયના ગ્રાહકોમાં પણ અતિવાસ્તવવાદી કલા ઘણી પ્રિય બની રહી છે. ન્યૂયોર્કમાં ગુગનહાયેમ સંગ્રહાલયે 1999માં, ટુ પ્રાઇવેટ આઇઝ, અને 2001માં ટાટે મોર્ડનનામના પ્રદર્શનોનું આયોજન કર્યું, જેમાં અતિવાસ્તવવાદી કળાએ 170,000 દર્શનાર્થીઓને પોતાની તરફ આકર્ષીત કર્યા. 2002માં ન્યુયોર્ક શહેરના મેટ ખાતે ડિઝાયર અનબાઉન્ડ નામે અને પેરિસના સેન્ટર જ્યોર્જિસ પોમ્પિડુમાં લા રિવોલ્યુશન સર્રિઅલિસ્ટે નામના શો યોજાયા હતા.

અતિવાસ્તવવાદની અસર[ફેરફાર કરો]

જ્યારે અતિવાસ્તવવાદ કળા સાથે લાક્ષણિકરીતે જોડાયેલું હતું ત્યારે તેને કળાની પણ બહાર તેની પહોંચ છે તેવું કહેવાતું હતું; અતિવાસ્તવવાદે અન્ય ક્ષેત્રો પર પણ તેની અસર છોડી છે. અહીં, અતિવાસ્તવવાદ ખાસ કરીને અતિવાસ્તવવાદીઓ તરીકે પોતાને ઓળખાવતા લોકોના સંદર્ભમાં નહીં, કે બ્રેટોનની વિચાસરણી તરીકે નહીં, પણ બળવો કરતા કલાત્મક કાર્યો અને સ્વતંત્ર સર્જનશક્તિના પ્રયત્નો તરીકે ઉલ્લેખવામાં આવે છે.

વધુમાં, અતિવાસ્તવવાદી વિચારો, હેગેલ, માર્ક્સ અને ફ્રોઇડના વિચારોમાં પાયારૂપ છે, તેના સમર્થકો દ્વારા તેને પ્રેરક શક્તિ તરીકે અને વિચારોમાં વિવાદશાસ્ત્ર તરીકે જોવામાં આવે છે. ક્લાર્ક એસ્ટોન સ્મિથ, મોન્ટેગ્યુ સમર્સ, હોરેસ વોલપોલે, ફેન્ટોમાસ, ધ રેસિડેન્ટ્સ, બગ્સ બની, કોમિક સ્ટ્રિપ્સ, ઓછો જાણીતા કવિ સેમ્યુઅલ ગ્રિનબર્ગ અને હોબોના લેખક અને હાસ્યલેખક ટી-બોને સ્લીમ જેવા અતિવાસ્તવવાદીઓએ તેમાં સ્ત્રોતને વહાવ્યો છે. કોઈક એમ પણ કહે છે કે જેઝ મુક્તિ (ડોન ચેરી, સન રા, સેસિલ ટેલર વગેરે) જેવા આંદોલનોમાં પણ અતિવાસ્તવવાદ જોવા મળે છે અને લોકોની રોજીંદા જીવનમાં સામાજીક મર્યાદાઓ સામેની અથડામણમાં પણ તે દેખાય છે. માનવજાતના સમાજ સામે બળવો કરાવીને પ્રતિભાને મુક્ત કરવાનો પ્રયત્નનો વિચાર અતિવાસ્તવવાદમાંથી આવે છે, મધ્યયુગીન ઍલકમિસ્ટોમાં અતિવાસ્તવવાદ આધારરૂપ દૃષ્ટાંતોમાં જોવા મળે છે, દાન્તે, હિરોનિમસ બોશ, માર્કિસ દે સાદે, ચાલ્ર્જ ફોરિયર, કોમ્ટે દે લોટ્રીમોન્ટ અને આર્થર રિમ્બાઉડના સિદ્ધાંતોમાં અતિવાસ્તવવાદ દેખાય છે.

અતિવાસ્તવવાદીના માનવા મુજબ બિન પશ્ચિમ સંસ્કૃતિઓ પણ અતિવાસ્તવવાદી પ્રવૃતિઓને આગળ વધારવા માટે સતત પ્રેરણા પૂરી પાડી છે. કારણ કે સાધનભૂત કારણ અને કલ્પનાશક્તિ વચ્ચે યોગ્ય સંતુલન માટે પશ્ચિમી સંસ્કૃતિ કરતા બિન પશ્ચિમી સંસ્કૃતિઓએ વધુ ધ્યાન આપ્યું છે. અતિવાસ્તવવાદે સૈદ્ધાંતિક રાજકારણ અને ક્રાન્તિના રાજકારણ ઉપર સીધી અસર છોડી હતી — કેટલાક અતિવાસ્તવવાદીઓ પોતાને સૈદ્ધાંતિક રાજકીય સંગઠન જોડે કે આંદોલન જોડે કે પક્ષ જોડે સાંકળતા હતા જેમાં કલ્પનાને છુટ્ટી મુકવી અને મન વચ્ચેના જોડાણ ઉપર ભાર આપવામાં આવતો હતો, દમન અને જૂનવાણી સામાજીક માળખાઓમાંથી મુક્તિ મળતી હતી. આ વાત ખાસ કરીને 1960 અને 1970ની સાલના નવા ડાબેરીમાં અને મે 1968ની ફ્રેન્ચ કાન્તિમાં જોવા મળી હતી, જેનું સૂત્ર "કલ્પના કરવા માટે તમામ શક્તિ" સીધી રીતે ફ્રેન્ચ અતિવાસ્તવવાદી વિચાર અને અભ્યાસને રજૂ કરતું હતું. .

20મી સદીના પૂર્વાર્ધના ઘણા મહત્વના સાહિત્ય આંદોલનો સીધી કે આડકતરી અતિવાસ્તવવાદથી પ્રભાવિત હતી. આ કાળ પોસ્ટમોડર્ન કાળ તરીકે ઓળખાય છે છતાં અહીં પોસ્ટમોડર્નિઝમની વ્યાખ્યા અંગે એકમત નથી. તેમાંથી અનેક વિષયો અને અનેક પદ્ધતિઓને સામાન્યપણે અતિવાસ્તવવાદ અને પોસ્ટમોડર્નમાં સમાન છે. કદાચ પોસ્ટમોડર્ન કાળના લેખકોમાં અતિવાસ્તવવાદ અંગે જે સમાનતા હતી તે હતી થિએટર ઓફ એબ્સર્ડ નાટકોનું લખાણ. જોકે તે કંઈ સંગઠિત આંદોલન નહતા, આ નાટકોમાં કેટલાક વિષયો અને રીતોને લઈને તેને એક સમૂહમાં ભેગા કરવામાં આવ્યા હતા અને આ સમાનતા કદાચ અતિવાસ્તવવાદીઓના પ્રભાવથી આવી હોઈ શકે.યૂજીન આઇનેસ્કો પોતે અતિવાસ્તવવાદને પસંદ કરતા હતા, તેણે એક જગ્યાએ બ્રેટોનને ઇતિહાસનો સૌથી મહાન ચિંતકો પૈકીનો એક હોવાનો દાવો કર્યો હતો. સેમ્યુઅલ બેકેટ્ટ પણ અતિવાસ્તવવાદના ચાહક હતા, અતિવાસ્તવવાદને લગતી અનેક કવિતાઓનું તેમણે અંગ્રેજી અનુવાદ કર્યો હતો, વળી અતિવાસ્તવવાદીઓ બેકેટ્ટના માર્ગદર્શક અને મિત્ર જેમ્સ જોયસીની ટીકા નહોતા કરતા.

બીટ જનરેશન અને તેની સાથે જોડાયેલા અનેક લેખકો અતિવાસ્તવવાદથી ખૂબ જ પ્રભાવિત હતા. ફિલિપ લામાન્ટિયા અને ટેડ જોન્સને ઘણી વાર બંને બીટ અને અતિવાસ્તવવાદી લેખકોની શ્રેણીમાં મુકવામાં આવે છે. બીજા ઘણા બીટ લેખકોનો દાવો છે કે અતિવાસ્તવવાદનો તેમના પર મહત્વપૂર્ણ પ્રભાવ છે. બોબ કૌફમન, ગ્રેગરી કોર્સો અને એલેન ગિન્સબર્ગ આમાંના કેટલાક ઉદાહરણો છે. જાણીતી સંસ્કૃતિમાં મોટેભાગે ચેતનાના પ્રવાહવાળા ગીતોની શાખામાં યુવાન બોબ ડેલનના લખાણે તેમાં પણ ખાસ કરીને 1960ની સાલના અને હાલના (મધ્ય 1980-2006 સાલ) ડેલનના લખાણોમાં સ્પષ્ટપણે અતિવાસ્તવવાદના જોડાણ અને છાંટ વર્તાય છે. જાણીતી સંસ્કૃતિમાં બિટલ્સના મોટા ભાગના ગીતોના લખાણમાં વાસ્તવિક જોવા મળે છે અને 1960ની સાલના ગીતો વધુ આત્મસભાનતાના અનુભવને સૂચવે છે. 20ની સદીના પાછલા ભાગના નવલકથાકોરો અને ખાસ કરીને લેટીન અમેરિકન લેખકોની, જાણીતી રીત, મેજીક રીઅલિઝમ (જાદુઇ વાસ્તવવાદ)માં, તેની સપના જેવી અને સામાન્યતા સાથેની નિકટતા, અતિવાસ્તવવાદથી તેની આબેહૂબ સમાનતાને બતાવતું હતું. લેટિન અમેરિકન સાહિત્યમાં મેજીક રિઅલિઝમના યોગદાનનો શ્રેય ધણીવાર અતિવાસ્તવવાદને આપવામાં આવે છે (ઉદાહરણ તરીકે ફ્રાઇડા કાહ્લો).

અતિવાસ્તવવાદી સમૂહો[ફેરફાર કરો]

સ્વતંત્ર અને સંગઠીત અતિવાસ્તવવાદીઓએ 1966માં એન્દ્રે બ્રેટોનના મૃત્યુ પછી અતિવાસ્તવવાદને આગળ ધપાવવાના પ્રયત્નો કર્યો. મૂળ પેરિસના અતિવાસ્તવવાદી સંગઠનના સભ્ય જીન સુસ્ટર દ્વારા 1969માં તેને વિખેરી નાખવામાં આવ્યુ હતું.

અતિવાસ્તવવાદ અને રંગભૂમિ[ફેરફાર કરો]

અર્ધજાગ્રત અનુભવ, બદલાતા મનોભાવોના સૂર, અસ્તવ્યસ્ત માળાખા અને કેટલીકવાર એક જ વિચારને રજૂ કરે છે.[૨૩]પાશ્ચાત્ય રંગભૂમિને મૂળ અતિવાસ્તવવાદી પૈકીના એક એન્ટોનીન આટ્રાર્ડ રંગભૂમિના મૂળ ઉદ્દેશને વિકૃત રૂપે રજૂ કરતા ગણાવીને તિરસ્કારે છે. તેમના મત મુજબ રંગભૂમિમાં અધ્યાત્મિક અને રહસ્યવાદી અનુભુતિ થવી જોઈએ. તેમના વિચારવા પ્રમાણે બુદ્ધિગમ્ય વાર્તાલાપ "જુઠ્ઠાણા અને ભ્રમ"થી ભરેલો હોય છે અને તે વાર્તાલાપનું સૌથી કનિષ્ઠ સ્વરૂપ છે. નવા નાટ્યશાળાના પ્રકારની રચના કરવાના પ્રયાસમાં કે જેથી પ્રસ્તુતકર્તા અને પ્રેક્ષકના અર્ધજાગ્રત મનોને ત્વરિત અને સીધી રીતે જોડી શકાય, એક પ્રકારની ધાર્મિક વિધિથી,[૨૪] આટ્રાર્ડે ક્રૂરતાની રંગભૂમિ (થીયેટર ઓફ ક્રૂઅલ્ટી)ની રચના કરી, જ્યાં લાગણીઓ, ભાવનાઓ, અને વાસ્તવિકતા લખાણ કે સંવાદ દ્વારા નહી પણ શારીરિક રીતે, એક પૌરાણિક, આદિરૂપ, રૂપકાત્મક દ્રષ્ટ્રિકોણ, અને સપનાની દુનિયાથી નજીક આવેલી દુનિયા દ્વારા બતાવવામાં આવે છે.[૨૫] આ લાગણીઓ એબસર્ડ(અસંગત) રંગભૂમિ તરફ લઈ ગઈ, જેની પ્રેરણા મુંગી અને હાસ્ય ફિલ્મોમાંથી તેમજ પૂર્વેની કેટલીક અર્થહિન સંવાદોવાળી બોલતી ફિલ્મો (લોરેલ હાર્ડી, ડબલ્યુ.સી. ફિલ્ડ્સ અને માર્ક્સ બ્રધર્સની) માંથી મળી હતી. વર્જિનિયા વુલ્ફ્સના એકમાત્ર નાટક ફ્રેશવોટરમાં સામૂહિક ઓળખના સૂચનથી ખુબ જ અસરકારક રીતે વાસ્તવિક છબીઓ ઉપસાવવામાં આવી હતી.


અતિવાસ્તવવાદ પર ટીકા[ફેરફાર કરો]

નારીવાદી[ફેરફાર કરો]

ભૂતકાળમાં અતિવાસ્તવવાદી આંદોલનની નારીવાદીઓ દ્વારા ટીકા કરવામાં આવી હતી, તેમનો દાવો હતો કે જાણીતી મહિલા અતિવાસ્તવવાદીના હોવા છતાં, મૌલિક રીતે તે એક પુરુષ પ્રધાન આંદોલન છે અને તેમાં ખાલી પુરુષોની જ ભાગીદારી છે. (આ જાણીતી મહિલા અતિવાસ્તવવાદીઓ લીઓનોરા કેરીન્ગટન, લીઓનોરા ફીની, કેય સએજ, ડોરથીયા ટેન્નીંગ અને રેમેડીઓસ વારો હતી.) નારીવાદી ટીકાકારોનું માનવું છે કે તે મહિલાઓ માટે જૂની ઢબનું વલણ રાખવાનું પસંદ કરતા હતા, જેમકે તેમની ચોક્કસ અને સેક્સીસ્ટ સ્વરૂપોના માધ્યમના રૂપમાં તેમની પ્રતીકાત્મકરીતે પૂજા કરવી વગેરે. મહિલાઓને હંમેશા ઊંચા મૂલ્યોને રજૂ કરતી, વસ્તુઓની ઇચ્છુક કે એક રહસ્યી તરીકે ચીતરવામાં આવી છે.[૨૬] અતિવાસ્તવવાદની જાણીતી મહિલા ટીકાકાર ઝેવીયર ગુધીઅર હતી. સર્રિઅલિઝ્મ એટ સેક્સુઆલીટી (1971)[૨૭] નામના તેણીના પુસ્તકે "એવાન્ટ-ગાર્ડે"ના સંબંધમાં મહિલાઓના સીમાંતવાદ અંગે વધુ મહત્વપૂર્ણ શિષ્યવૃત્તિ મેળવવા માટે લોકોને પ્રેરણા પૂરી પાડી.

ફ્રોઇડિઅન[ફેરફાર કરો]

ફ્રોઇડ અતિવાસ્તવવાદમાં માનસિક પૃથ્થકરણની ટીકા કરવાની શરૂઆત તે અવલોકન સાથે કરી કે, અતિવાસ્તવવાદ તેઓના અચેતન મન નહીં પણ તેઓના ચેતન મન પર આધારીત છે, જે તેની સૌથી રસપ્રદ વાત છે. તેનો કહેવાનો મતલબ તે હતો કે વ્યક્તિગત ક્રિયાથી ઊંચી રીતે સંગઠિત કરેલ અચેતનાને મુક્ત કરતી વખતે અતિવાસ્તવાદીઓ દ્વારા તેઓના મનના સ્વયં-સંચાલિતતા સાથેના અનુભવોને વ્યક્ત કરતા હતા, જે સપનામાં સપનાના નિયંત્રકની ક્રિયાઓ જેવું છે, અને માટે જ તે અતિવાસ્તવવાદી કવિતાઓ અને અન્ય કાર્યોની એક મૂળભૂત ભૂલ હતી કે તેને તે અચેતન મન તરીકે સીધી રીતે વ્યક્ત કરતા હતા, જે ખરેખરમાં તેઓની પોતાની ઊંચી રૂપરેખા અને પ્રક્રિયાઓને બતાવતી હતી. આ મત મુજબ, અતિવાસ્તવવાદીઓ ભલે શ્રેષ્ઠ રચનાઓનું ઉત્પાદન કર્યું હોય, પણ તે તેઓની સચેત મનનું ઉત્પાદન હતું, નહીં કે તેઓના અચેતન મનનું, અને તેઓ તેને અચેતન મન તરીકે ઓળખાવવાની ભૂલ કરી રહ્યા હતા. માનસિક પૃથ્થકરણમાં, અચેતન મન સ્વયંસંચાલિત રીતે પોતાની જાતને રજૂ નથી કરતું, પણ પ્રતિકારક વિશ્લેષણને ઢાંકી અને તેને માનસિક પૃથ્થકરણની પ્રક્રિયા તરીકે બદલી શકે છે.(સંદર્ભ આપો)

સ્થિતિવાદીઓ[ફેરફાર કરો]

એક બાજુ કેટલાક લોકો અને સમૂહો સિચ્યુએશનલીસ્ટ ઇન્ટરનેશનલના ગર્ભ અને કોર પર પોતાની જાતને અતિવાસ્તવવાદીઓ કહેતા હતા, અન્ય ખૂબ જ કટોકટીના આંદોલન કે પછી જે 1950 અને 60ની સાલના આંદોલનને યાદ કરે છે. સિચ્યૂએશનીસ્ટ ઇન્ટરનેશનલને એક વિરામ અને ત્યારબાદ અતિવાસ્તવવાદીઓની વિચારો પર ચાલી રહેનાર તરીકે જોવામાં આવે છે.(સંદર્ભ આપો)

સંદર્ભો[ફેરફાર કરો]

  1. બ્રેટોન, "કળાની આંદોલનો," in Surrealist Manifesto.
  2. સંદર્ભ ત્રુટિ: અમાન્ય <ref> ટેગ; Diary_of_a_Geniusનામના સંદર્ભ માટે કોઈ પણ લેખન અપાયું નથી
  3. ૩.૦ ૩.૧ ૩.૨ ૩.૩ ટોમકીન્સ, કેલવીન, ડુચમ્પ: અ બાયોગ્રાફી . હેન્રી હોલ્ટ એન્ડ કંપની, ઇએનસી, 1996. આઇએસબીએન 0-907061-05-0
  4. સંદર્ભ ત્રુટિ: અમાન્ય <ref> ટેગ; groveનામના સંદર્ભ માટે કોઈ પણ લેખન અપાયું નથી
  5. લીંક ટુ ગુગ્ગેન્હેઇમ કલેક્શન વીથ રીપ્રોડ્શન ઓફ ધ પેન્ટીંગ એન્ડ ફર્ધર ઇનફોર્મેશન.
  6. લીંક ટુ ગુગ્ગેન્હેઇમ કલેક્શન વીથ રીપ્રોડ્શન ઓફ ધ પેન્ટીંગ એન્ડ ફર્ધર ઇનફોર્મેશન.
  7. લીંક ટુ ગુગ્ગેન્હેઇમ કલેક્શન વીથ રીપ્રોડ્શન ઓફ ધ પેન્ટીંગ એન્ડ ફર્ધર ઇનફોર્મેશન.
  8. "Modern History Sourcebook: A Surrealist Manifesto, 1925". Fordham.edu. 1925-01-27. Retrieved 2009-12-26. 
  9. Generation-online.orgLua error in package.lua at line 80: module `Module:Category handler/config' not found.[dead link]
  10. લેવીસ, હેલેના. ડાડા ટુર્નેસ રેડ . 1990. યુનિવર્સિટી ઓફ ઇનસબર્ગ પ્રેસ અ હિસ્ટ્રી ઓફ ધ અનઇઝી રીલેશન બીટવીન સરેરીયલીસ્ટ એન્ડ કમ્યુનીટીસ્ટ ફ્રોમ ધ 1920 થ્રુ ધ 1950.
  11. કેલેય, રોબીન ડી.જી. અ પોયેટીક ઓફ એન્ટીકોલોનાઇઝમ . નવેમ્બર 1999
  12. કેલી, રોબીન ડી.જી. "પ્રોપર્ટી એન્ડ ધ પોલિટીકલ ઇમેજીનેશન: એમી સીઝર, નેગ્રીટ્યૂડ, એન્ડ ધ એપલિકેશન ઓફ સરરિઅલિઝમ". જુલાઇ 2001
  13. "Frida Kahlo, Paintings, Chronology, Biography, Bio". Fridakahlofans.com. Retrieved 2009-12-26. 
  14. સરરિઅલિઝમ આર્ટ ફ્રોમ સેન્ટ્રે પોમ્પીડોય. સુધારો માર્ચ 20, 2007.
  15. ૧૫.૦ ૧૫.૧ "1919-1950: The politics of Surrealism by Nick Heath". Libcom.org. Retrieved 2009-12-26. 
  16. "Surrealism - Magritte - Voice of Space". Guggenheim Collection. Retrieved 2009-12-26. 
  17. "Marcel Duchamp". Toutfait.com. Retrieved 2009-12-26. 
  18. SFmoma.orgLua error in package.lua at line 80: module `Module:Category handler/config' not found.[dead link]
  19. "Artist - Magritte - Empire of Light - Large". Guggenheim Collection. Retrieved 2009-12-26. 
  20. Bertc.comLua error in package.lua at line 80: module `Module:Category handler/config' not found.[dead link]
  21. બ્રટોન, એન્દ્રે. સરરિયલીઝમ એન્ડ પેન્ટીંગ , ઇકોન, 1973
  22. "Marcel Duchamp". Toutfait.com. Retrieved 2009-12-26. 
  23. સેમ્યૂઅલ બેકેટ્ટ ટર્મ્સLua error in package.lua at line 80: module `Module:Category handler/config' not found.[dead link]
  24. "Artaud and Semiotics". Holycross.edu. Retrieved 2009-12-26. 
  25. "The Theatre Of The Absurd". Arts.gla.ac.uk. Retrieved 2009-12-26. 
  26. ગ્રેર, ગ્રેર્મીને, "ડબલ વિઝન: સરરિયલીઝમ્સ વુમન થ્રુ ધે વેર સેલિબ્રેટીંગ સેક્યુઅલ એમન્સીપેશન.બટ વેર ધે જસ્ટ ફુલફીંલીંગ મેન્સ એરોટીક ફેન્ટસીસ?", ગાર્ડીઅન અનલીમિટેડ , માર્ચ 5, 2007. સુધારો માર્ચ 25, 2007.
  27. ગાલ્લીમર્ડ કલેક્શન ઇડેસ, 1971

ગ્રંથસૂચિ[ફેરફાર કરો]

આન્દ્રે બ્રેટોન

  • મેનીફેસ્ટ્રો ઓફ સર્રિઅલિઝમ , જેમાં પહેલા અને બીજા અને શક્ય એવા ત્રીજા મેનીફેસ્ટોનો પરિચય હતો, એક નવલકથા, ધ સોલેબ ફીશ , અને અતિવાસ્તવવાદી આંદોલન પર રાજકીય દ્રષ્ટ્રિકોણ આઇએસબીએન 0-907061-05-0
  • વૉટ ઇઝ સર્રિઅલિઝમ?: સિલેક્ટ રાઇટીંગ ઓફ આન્દ્રે બ્રેટોન . આઇએસબીએન 0-9640321-3-9
  • કનવર્સેશન: ધ ઓટોબાયોગ્રાફી ઓફ સર્રિઅલિઝમ (ગાલ્લીમર્ડ 1952) (પરગોન હાઉસ ઇંગ્લીશ રીવ્યૂ. ઇડી. 1993). આઇએસબીએન 1-59376-097-3
  • ધ એબ્રીડગ્રેડ ડિક્સનરી ઓફ સર્રિઅલિઝમ , રિપ્રિન્ટ ઇન:
    • બોન્નેટ, માર્ગુરેટ, ઇડી. 1988 ઓવર્સ કમ્પલેટ્સ , 1:328. પેરીસ: એદિતિઓન્સ ગલ્લીમાંર્દ.

અન્ય સ્ત્રોતો

  • એલેક્ઝેન્ડ્રિયા, સરને. સર્રીઅલીસ્ટ આર્ટ લંડન: થીમ્સ એન્ડ હડસન 1970.
  • અપોલીનેર, ગુઇલમે 1917, 1991. પરડે માટે પ્રોગામ નોટ, ઓવર્સ એન પ્રોઝ કમ્પલેટ્સ માં મુદ્રણ, 2:865-866, પીર્રે કાઇજુઅસ અને મીચેલ ડેકુડીન, એડીએસ. પેરીસ: એદિતિઓન્સ ગલ્લીમાંર્દ.
  • બ્રોત્ચીએ, અલાસ્તીર અને ગૂદીંગ, મેલ, એડ્સ. અ બુક ઓફ સરેરિયલીસ્ટ ગેમ્સ બેર્કેલેય, સીએ: શામ્ભલા, 1995. આઇએસબીએન 1-59376-097-3
  • કાવ્સ, મેરી એન સર્રિઅલીસ્ટ પ્રિન્ટર્સ એન્ડ પોયેટ્સ: એન એથોલોજી 2001, એમઆઇટી પ્રેસ.
  • ડુરોઝી, ગેરર્ડ, હિસ્ટ્રી ઓફ ધ સર્રિઅલીસ્ટ મુવમેન્ટ એલીસન એન્ડરસન યુનિવર્સિટીની શિકોગો પ્રેસ દ્વારા ટ્રાન્સલેશન કરવામાં આવ્યું. 2004. આઇએસબીએન 0-907061-05-0
  • ફ્લાહુટેઝ, ફેબ્રિક, નોવેયુ મોન્ડે એટ નોવેયુ મીથ. મુટટેશન્સ ડુ સર્રિઅલિઝમ ડે લે એક્સીલ અમેરિકન એ એકાર્ટ અબસોલુ (1941–1965) , લે પ્રેસ ડુ રીલ ડીજોન, 2007.
  • લેવીસ, હેલેના. ડાડા તુર્ન્સ રેડ. એડીન્બુર્ગ્ર, સોક્ટલેન્ડ: યુનિવર્સિટી ઓફ એન્ડીબર્ગ પ્રેસ, 1990.
  • _____. ધ પોલિટિક્સ ઓફ સર્રિઅલીસ્ટ 1988
  • લો મેરી, બ્રે જુઅન, રેડ સ્પેનીશ નોટબુક , સીટી લાઇટ બુક્સ, સાન ફ્રાન્સીસ્કો, 1979, આઈએસબીએન 087286-132-5
  • મેલી, જ્યોર્જ પેરિસ એન્ડ ધ સર્રિઅલીસ્ટ થીમ્સ એન્ડ હડસન. 1991.
  • મોઇબીયસ, સ્ટેફન. ડાઇ જેયુબેર્લેહલીન્ગ્સ. સોજીલોજીજેસીચેટે ડેસ કોલેજ ડે સોસીલોજી. કોન્સ્તાન્ઝ: ઉવક 2006. કોલેજ ડે સોસીલોજીના વિષે, તેના સભ્યો અને સોસીયોલોજીના અસરો.
  • નાદેઉં, મૌરીચે. હિસ્ટ્રી ઓફ સર્રિઅલિઝમ કેમ્બ્રીજ, માસચેટ: બેલકનપ પ્રેસ, 1989. આઇએસબીએનો 387-53756-2

બાહ્ય લિંક્સ[ફેરફાર કરો]

આન્દ્રે બ્રેટોનના લખાણો[ફેરફાર કરો]

ઓવરવ્યૂ વેબસાઇટ્સ[ફેરફાર કરો]

સર્રીઅલિઝમ અને રાજકારણ[ફેરફાર કરો]

સર્રીઅલિઝમ કવિતા[ફેરફાર કરો]

      . http://books.google.co.uk/books?id=DV9_6DAOSscC.