આત્મસિદ્ધિ

વિકિપીડિયાથી
આના પર જાવ: ભ્રમણ, શોધો

... ...


ષટ પદ નામ કથન

'આત્મા છે', 'તે નિત્ય છે', 'છે કર્તા નિજ કર્મ';

'છે ભોક્તા', 'વળી મોક્ષ છે', 'મોક્ષ ઉપાય સુધર્મ'.


ષટ્સ્થાનક સંક્ષેપમાં, ષટ્દર્શન પણ તેહ;

સમજાવા પરમાર્થને, કહ્યાં જ્ઞાનીએ એહ.


પ્રથમ પદ વિષે શંકા


નથી દ્રષ્ટિમાં આવતો, નથી જણાતું રૂપ;

બીજો પણ અનુભવ નહી, તેથી ન જીવ સ્વરુપ.


અથવા દેહ જ આતમા, અથવા ઇન્દ્રિય પ્રાણ;

મિથ્યા જુદો માનવો, નહી જુદું એન્ધાણ;


વળી જો આત્મા હોય તો, જણાય તે નહી કેમ;

જણાય તે જો હોય તો; ઘટપટ આદિ જેમ.


માટે છે નહિ આતમા, મિથ્યા મોક્ષ ઉપાય;

એ અંતર શંકા તણો, સમજાવો સદુપાય.


પ્રથમ પદ શંકાનું સમાધાન


ભાસ્યો દેહાધ્યાસથી, આત્મા દેહ સમાન;

પણ તે બન્ને ભિન્ન છે, પ્રગટ લક્ષણે ભાન.


ભાસ્યો દેહાધ્યાસથી, આત્મા દેહ સમાન;

પણ તે બન્ને ભિન્ન છે, જેમ અસિ ને મ્યાન.


જે દ્રષ્ટા છે દ્રષ્ટિનો, જે જાણે છે રૂપ;

અબાધ્ય અનુભવ જે રહે, તે છે જીવસ્વરુપ.


છે પ્રત્યેક ઇન્દ્રિયને, નિજ નિજ વિષયનું જ્ઞાન;

પાંચ ઇન્દ્રીના વિષયનું, પણ આત્માને ભાન.


દેહ ન જાણે તેહને, જાણે ન ઇન્દ્રીય પ્રાણ;

આત્માની સત્તા વડે, તેહ પ્રવર્તે જાણ.


સર્વ અવસ્થાને વિષે, ન્યારો સદા જણાય;

પ્રગટરૂપ ચૈતન્યમય, એ એન્ધાણ સદાય.


ઘટ પટ આદિ જાણ તુ, તેથી તેને માન;

જાણનારને માન નહિ, કહીએ કેવું જ્ઞાન.


પરમ બુદ્ધિ કૃશદેહમાં, સ્થૂળ દેહ મતિ અલ્પ;

દેહ હોય જો આતમા, ઘટે ન આમ વિકલ્પ.


જડ ચેતનનો ભિન્ન છે, કેવળ પ્રગટ સ્વભાવ;

એક્પણું પામે નહી, ત્રણે કાળ દ્વય ભાવ.


આત્માની શંકા કરે, આત્મા પોતે આપ;

શંકાનો કરનાર તે, અચરજ એહ અમાપ.


બીજા પદ વિષે શંકા


આત્માના અસ્તિત્વના, આપે કહ્યા પ્રકાર;

સંભવ તેનો થાય છે, અંતર કર્યે વિચાર.


બીજી શંકા થાય ત્યાં, આત્મા નહિ અવિનાશ;

દેહયોગથી ઉપજે, દેહવિયોગે નાશ.


અથવા વસ્તુ ક્ષણિક છે, ક્ષણે ક્ષણે પલટાય;

એ અનુભવથી પણ નહી, આત્મા નિત્ય જણાય.


બીજા પદની શંકાનું સમાધાન


દેહ માત્ર સંયોગ છે, વળી જડરૂપી દૃશ્ય;

ચેતનના ઉત્પત્તિ લય, કોના અનુભવ વશ્ય.


જેના અનુભવ વશ્ય એ, ઉત્પત્તિ લયનું જ્ઞાન;

તે તેથી જુદા વિના, થાય ન કેમે ભાન.


જે સંયોગો દેખિએ, તે તે અનુભવ દૃશ્ય;

ઉપજે નહી સંયોગથી, આત્મા નિત્ય પ્રત્યક્ષ.


જડથી ચેતન ઉપજે, ચેતનથી જડ થાય;

એવો અનુભવ કોઈને, ક્યારે કદિ ન થાય


કોઈ સંયોગોથી નહી, જેની ઉત્પત્તિ થાય;

નાશ ન જેનો કોઈમાં, તેથી નિત્ય સદાય.


ક્રોધાદિ તરતમ્યતા, સર્પાદિકની માંય;

પૂર્વ-જન્મ સંસ્કાર તે, જીવ નિત્યતા ત્યાંય;


આત્મા દ્રવ્યે નિત્ય છે, પર્યાયે પલટાય;

બળાદિ વય ત્રણ્યનું, જ્ઞાન એકને થાય.


અથવા જ્ઞાન ક્ષણિકનું, જે જાણી વદનાર;

જાણનાર તે ક્ષણિક નહી, કર અનુભવ નિર્ધાર.


ક્યારે કોઈ વસ્તુનો, કેવળ હોય ન નાશ;

ચેતન પામે નાશ તો, શેમા ભળે તપાસ

.... ....