ખાનદેશ પ્રાંત

વિકિપીડિયાથી
આના પર જાવ: ભ્રમણ, શોધો
Districts comprising the Khandesh region of Maharashtra.

ખાનદેશ (મરાઠી/ હિંદી: ख़ानदेश) મધ્ય ભારતમાં આવેલો એક પ્રાંત છે, જે મહારાષ્ટ્ર રાજ્યના ઉત્તર - પશ્ચિમ ભાગમાંના વિસ્તારો વડે બનેલો છે.[૧]ખાનદેશ મુઘલ સામ્રાજ્યના સમયમાં તેનો ખંડણી ભરતું એક પ્રાંત હતો. ખાનદેશ દખ્ખણ પ્રાંતની સીમાઓ સાથે જોડાયેલો હતો.આ પહેલાંના સમયમાં ખાનદેશ રાજ્ય ફારુકી વંશનું રાજ્ય હતું, જેનું પાટનગર બુરહાનપુર ખાતે આવેલું હતું. ઇ. સ. ૧૩૮૮ થી ૧૮૮૮ ખાનદેશ રાજ્યનો વિસ્તાર આજના મહારાષ્ટ્ર રાજ્યમાં આવેલા જલગાંવ, ધુલિયા, નંદરબાર જિલ્લાઓ અને મધ્ય પ્રદેશ રાજ્યના બુરહાનપુર જિલ્લા સુધી ફેલાયો હતો.
The terms "Khandesh" and "Deccan" thus connote historical and political affiliations, as well as geographical zones. ખાનદેશ દખ્ખણ નાં ઉચ્ચપ્રદેશ નીં ઉત્તર-પશ્ચિમ ભાગમાં તાપી નદી નીં તળેટી નોં પ્રદેશ છે, અનેં તેનીં ઉત્તરમાં સાતપુડાનીં પર્વતમાળાઓ આવેલી છે, અનેં તેનાં પુર્વમાં (વિદર્ભ)પ્રાંત આવેલો છે. region, to the south by the Hills of Ajanta, belonging to the Marathwada region of Maharashtra, and to the west by the Northernmost ranges of the Western Ghats, and beyond them the coastal plain of Gujarat.
૧૯૪૭ માં ભારત આઝાદ થયા બાદ ખાનદેશ નું બુરહાન પુર મધ્ય પ્રદેશરાજ્ય નો ભાગ બન્યો જયારે બાકીનોં ભાગ બૃહદ મુંબઇ રાજ્યનો પ્રાંત રહ્યો, પરંતુ ૧૯૬૦ માં ગુજરાત અનેં મહારાષ્ટ્ર બે અલગ અલગ ભાષાવાર રાજ્યો રચાયા ત્યારે તે મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય નો ભાગ બન્યો અનેં તેનેં બે વિભાગોમાં વહેંચીનેં પુર્વ વિભાગનેં જલગાંવ્ જિલ્લો, અનેં પશ્ચિમ વિભાગનેં ધુલીયાજિલ્લો બનાવવામાં આવ્યો.
ખાનદેશ નો મુખ્ય ભૌગોલીક પરીવેશ તાપી નદી છે. દક્ષીણંની અન્ય નદીઓ કરતા અલગ તે પશ્ચિમ તરફ વહે છે અને અરબ સાગર ને મળે છે. જ્યારે બાકીનીં નદીઓ પુર્વ તરફ વહીનેં બંગાળ ની ખાડી ને મળે છે. The Tapti receives thirteen principal tributaries in its course through Kandesh. None of the rivers is navigable, and the Tapti flows in a deep bed which historically made it difficult to use for irrigation. Most of Kandesh lies south of the Tapti, and is drained by its tributaries the Girna, Bori and Panjhra. The alluvial plain north of the Tapti contains some of the richest tracts in Kandesh, and the land rises towards the Satpura hills. In the centre and east the country is level, save for some low ranges of barren hills. To the north and west, the plain rises into rugged hills, thickly wooded, and inhabited by the tribal Bhil people.

A panorama of Purna River, Dhupeshwar, Malkapur. Purna originates in Pokhran Village which is 2 KM away from Bhaisdehi Madhya Pradesh and flows from Vidarbha region mainly and empties in Tapti, near Changdeo in Khandesh.


ઇતીહાસ[ફેરફાર કરો]

ખાનદેશમાં ઇ.સ. ૧૩૮૮ થી ૧૬૦૧ દરમ્યાન ફારૂકી વંશનું શાસન હતું તેમનું પાટનગર બુરહાનપુરહતું, who maintained their independence from the Bahmani Sultanate which ruled much of the Deccan from the fourteenth to the sixteenth centuries. Asir and Burhanpur were conquered by the Mughal emperor Akbar in 1601, and Khandesh became a province of the Mughal empire. It was conquered by the Marathas in the early eighteenth century, and ruled by the Maratha Peshwas until their defeat in the Third Anglo-Maratha War in 1818. After 1818 Burhanpur became the part Central province and Khandesh (Jalgaon, Dhulia), along with most of the Peshwa's dominions, became part of Bombay Province of the British Raj. The region was administered as Khandesh district, which was divided in 1906 into two districts, East Khandesh and West Khandesh. East Khandesh, headquartered at Jalgaon, had an area of 4544 mi², and a population of 957,728 in 1901, and West Khandesh, headquartered at Dhulia (Dhule) had an area of 5497 mi² and a population of 469,654 in 1901.[૨]


Farmers of Khandesh are hardworking. There was no major irrigation facility in Khandesh before the Girana and Hatnur dams were commissioned. Most of the Khandesh is arid or semi arid.

Due to the efforts of great freedom fighter and socialist leader venerable Pandurang Sadashiv Sane (popularly known as Sane Guruji) of Shahada, Maharashtra and generous donation of Pratap Seth of Amalner, Pratp College become an important center of education.

Khandesh has rich cultural and literary heritage. Mukta Bai, the younger sister of Dnyaneshwar lived at Muktai nagar(earstwhile Edalabad). Near Edalabad, lived the great yogi, Changdeva in the thirteenth century. There was also strong presence of Kabir Pantha in Khandesh due to the proximity of Burhanpur, the seat of Kabir Panth.

Bahina Bai Choudhary regarded as one the greatest poetess in Marathi literature belonged to a Khandeshi farmer family. Her son Kavi Sopandeo Choudhary was famous for his poetry with a touch of humor. Balkavi, Trambak Bapuji Thombre, the another great name in Marathi poetry belonged to Jalgaon district. Dr. V.B. Kolte a noted scholar of Marathi hailed from Khandesh who was the top authority on Mahanubhav literature.

The well known Marathi writers from Khandesh region include Dr. Bhalchandra Nemade, N.D. Mahanor and Dr Sharad Rane. Dr. Nemade is known for his Novels Kosala, Bidhar, Jarila and Zool and collection of poetry Melody.

Dr Nemade belongs to the Sangavi village in Yawal taluka, and his novel Kosala is a semi-autobiographical account narrating his abrasive experiences in Pune where he came for higher education. He has poignantly exposed cultural snobbishness of people around him which, forces him to go into the seclusion (kosala).

Poet N.D. Mahanor can be described as the true exponent of natural poetry who seemed to have adopted himself very ably in the shoes of Balkavi. Through his poetry on nature, Mahanor breathed fresh air in Marathi poetry in the early 1970s.

Dr. Sharad Rane writes for children. Comrade Sharad Patil, one of the original thinkers in Maharashtra lives in Dhule. He is an authority on Indology, Marxism, Ambedkarism and Marathi literature. His name is well known in the higher academic circle for his contributions.

Khandesh provided many freedom fighters to the country, Dhanaji Nana, Dadusinh, Vyankatrao randheer, Shivaji Patil, Uttamrao Patil, Lilatai Patil, Shirishkumar were the famous characters. Late Sonusingh Patil, Dadasaheb Raval, P.K. Patil, Udesing Anna Pawar, Pundlik Jibhau, KakaBaba(Purmepada) are the main faces who representated this area.

ભાષા અને બોલી[ફેરફાર કરો]

ખાનદેશ વિસ્તારમાં પૂર્વીય ભાગમાં ખાનદેશી બોલી પ્રચલિત છે, જે મરાઠી ભાષાને મળતી આવે છે. જ્યારે પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગિરણા નદીની આસપાસના ક્ષેત્રમાં અહિરાણી બોલી પ્રચલિત છે, જે મરાઠી, ગુજરાતી અને હિંદી ભાષાઓ સાથે સંબંધ ધરાવે છે.[૩]

ખાનદેશના ઇતિહાસ વિશેની વધુ જાણકારી ડો. ગજકુમાર શાહ નામના પ્રોફેસર દ્વારા લખવામાં આવેલાં વિવિધ પુસ્તકોમાંથી મળી શકે છે. Shah has done vast research in "Peshwe kalin Khandesh" [Khandesh duing the time of Peshwe] and published several research papers on economical conditions of Khandesh during Peshava's time. He got his doctorate from Poona University in 1984 and studied Peshwe Daffatar [administrative records of Peshwa] and made avaialble to the aspirants of medieval history. Khandesh is the land of learned people from ancient time, and this tradition has followed by people like Prof. G.B. Shah, Prof. P.N. Deshpande to name a few. You are also encouraged to write about scholars of this area.

ખાનદેશમાં આવેલાં શહેરો[ફેરફાર કરો]

સંદર્ભો[ફેરફાર કરો]