છાશ

વિકિપીડિયાથી
આના પર જાવ: ભ્રમણ, શોધો
સંવર્ધિત છાશ ભરેલ ગ્લાસ. ગ્લાસની દિવાલ પર બાજેલ છાસના કણો તેની જાડાઈનો ખ્યાલ આપે છે.
છાશ, ઓછી ચરબી
આહારનું પોષણ મુલ્ય પ્રતિ ૧૦૦ ગ્રામ(૩.૫ ઔંસ)
શક્તિ 40 kcal   170 kJ
કાર્બોદિત પદાર્થો     4.8 g
ચરબી 0.9 g
નત્રલ (પ્રોટીન) 3.3 g
કેલ્શિયમ  116 mg 12%
ટકાવારી અમેરિકા (US)નાં સંદર્ભમાં છે
પુખ્ત વ્યક્તિ માટે ભલામણ

છાશ એ એક દુગ્ધ પેય છે. સામાન્ય રીતે છાશ એ માખણને વલોવતા પાછળ વધેલું પ્રવાહી, અથવા દહીંમાં પાણી, મીઠું, મસાલા ભેળવીને તૈયાર થતું પેય કે દૂધને આથો લાવીને તૈયાર કરાતું પીણું. દક્ષિણ યુ.એસ.એ ભારત અને મધ્ય પૂર્વ ના દેશોમાં જ્યાં દૂધ-દહીં જલ્દી ખટાશ પકડે છે ત્યાં આવા પેય પ્રસિદ્ધ છે. સ્કેંડીવેનીયાના ઠંડા વાતાવરણ છતાં આ પીણું ત્યાં પ્રિય છે.

પારંપારિક છાશ હોય કે સંવર્ધિત છાશ, તેની ખટાશ દૂધમાં રહેલા અમ્લ (એસિડ) ને આભારી છે. દૂધમં વધેલ અમ્લીય ગુણ ખાસ કરીને લેક્ટિક એસિડને કાર્ણે હોયછે. જે લિક્ટિક એસિડ જીવાણુ દ્વારા થતાં દૂધના લેક્ટોસ નામની સાકરના આથવણ સમયે આડપેદાશ તરીકે ઉત્પન્ન થાય છે. લેક્ટિક એસિડ ઉત્પન્ન થવાથે દૂધના pHમાં ઘટાડો આવે છે અને દૂધમાં રહેલ કૅસીઈન નામના પ્રોટીનના ના ઠારણને કારણે થાય છે જેથી દૂધ જાડું બને છે કે જામે છે. આને લીધે છાશ દૂધ કરતાં જાડું બને છે. પારંપારીક અને સંવર્ધિત બંને પ્રકારની છાશ માં લેક્ટિક એસિડ હોય છે અને પારંપારિક છાશ વધુ પાતળી હોય છે

પારંપારિક છાશ[ફેરફાર કરો]

મૂળભૂત રીતે, છાશ એ મલાઈ ને વલોવીને માખણ કાઢતાં, વધેલ પ્રવાહી છે.

ભારત[ફેરફાર કરો]

ભારતમાં બનતી છાશ એ એક પારમ્પારિક છાશનું ઉદાહરણ છે. દહીંને વલોવીને તમાંથે માકહણ કાઢવાની પ્રક્રિયા દરમ્યાન મળી આવતું પ્રવાહી તે છાશ છે. તેને હીન્દીમાં છાશ, પંજાબીમાં લસ્સી, મરાઠીમાં તાક (ताक)અને તમિળમાં મોર (மோர்) કહે છે. પારંપારિક છાશ ભારતના લગભગ દરેક ઘરમાં મળી આવે છે પણ પશ્ચિમ દેશોમાં તે નથી મળતી. દક્ષિણ ભારતમાં તહેવારોના દિવસે છાશમાં હિંગ અને લીમડો ઉમેરીને તેની હાટડીમાંથી લોકોને તરસ છીપાવવા આપવામાં આવે છે. કહે છે કે વાતાવણની ગરમી સામે લડવામાં છાશ શરીરને ઠંડુ રાખવામાં મદદ કરે છે. આયુર્વેદીક અને સિદ્ધા ચિકિત્સા પદ્ધતિમાં પણ છાશ ગરમી શામક હોવાનું મનાય છે.

આયુર્વેદમાં છાશ[ફેરફાર કરો]

આયુર્વેદમાં છાશના પાંચ પ્રકાર બતાવ્યાં છે

  • ૧. ઘોલ = માત્ર દહીંને વલોવીને તૈયાર થતું વલોણુંતી છાશ કે ઘોલ.
  • ૨. મથિત = દહીં ઉપરથી મલાઈનો થર કાઢીને તૈયાર થયેલ વલોણું.
  • ૩. તક્ર = દહીં માં ચોથાભાગનું પાની ઉમેરી તૈયાર કરતું વલોણું.
  • ૪. ઉદશ્ચિત = અડધું દહીં અને અડધું પાણી બેળવી તૈયાર થતું વલોણું.
  • ૫. છચ્છિકા = દહીંમાં પણે ભેળવી માખણ નીતાઅરી વ ખૂબ પાણી ભેળવીને આછી કરેલ છાશ.
  • ૬. ઘોરુવુ: એક્ ગ્લાસ દહીંને વલોવીને અડધું પાણી બેળવી તેમા એક ચમચી નમક અને જીરુ ભેળવીને આછી કરેલ છાશ.

સંવર્ધિત છાશ[ફેરફાર કરો]

સંવર્ધિત છાશ એ એક અથવાયેલ દુગ્ધ પેય છે. તેને ગાયના દૂધમાંથી બનાવવામાં આવે છે. તે સ્વાદમાં થોડું ખાટી હોય છે. આ ખટાશ લેક્ટિક એસિડ જીવાણુંને આભારી છે. આ પ્રકારે છાશ ઉત્પાદનની બે રીતો પ્રચલિત છે. સમ્વર્શિત છાશની બનાવટમાં સીધાં દૂધમાં લેક્ટિક એસિડ બેક્ટેરિયા ઉમેરાય છે. જેને સ્ટ્રેપ્ટોકોકસ લેક્ટિસ તરીકે ઓળખાય છે. એક અન્ય પ્રજાતીના જીવાણું વાપારીને પણ અન્ય છાશ બને છે, જેને બલ્ગેરિયન છાશ કહે છે. આની બનાવટમાં લેક્ટોબેસિલસ બલ્ગેરિકસ નામના જીવાણું વપરાય છે. જેઓ ખટાશ લાવે છે.