લખાણ પર જાઓ

આબોહવા પરિવર્તન અનુકૂલન

વિકિપીડિયામાંથી

આબોહવા પરિવર્તન સામે અનુકૂલન સાધવામાં માળખાગત (અંગ્રેજી: ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરલ), સંસ્થાગત, વર્તણૂકલક્ષી અને પ્રકૃતિ-આધારિત અભિગમોનો સમાવેશ થાય છે. અહીં દર્શાવેલા ઉદાહરણોમાં ઉપર ડાબેથી મેન્ગ્રોવ વાવેતર અને નિવાસસ્થાન સંરક્ષણ, સમુદ્રના સ્તરમાં થતા વધારા સામે રક્ષણ મેળવવા સમુદ્રની દીવાલ (અંગ્રેજી: સીવોલ) બનાવવી, શુષ્કોદ્ભિદ (અંગ્રેજી: ઝેરોફાઇટ) એટલે કે દુષ્કાળ-પ્રતિરોધક પાકો માટે પસંદગીયુક્ત સંવર્ધન, અને શહેરી ગરમી ટાપુ (અંગ્રેજી: અર્બન હીટ આઇલેન્ડ) ની અસરો ઘટાડવા માટે લીલા છત (અંગ્રેજી: ગ્રીન રૂફ્સ) બનાવવાનો સમાવેશ થાય છે.

આબોહવા પરિવર્તન અનુકૂલન એ આબોહવા પરિવર્તનની અસરો , જે વર્તમાન અને અપેક્ષિત બંને છે, તેની સાથે સમાયોજન સાધવાની પ્રક્રિયા છે. અનુકૂલન (અંગ્રેજી: એડેપ્ટેશન) નો ઉદ્દેશ્ય લોકો માટેના નુકસાનને મર્યાદિત કરવાનો અથવા ટાળવાનો છે, અને તે સામાન્ય રીતે આબોહવા પરિવર્તન શમન (અંગ્રેજી: ક્લાઇમેટ ચેન્જ મિટિગેશન) ની સાથે કરવામાં આવે છે. તેનો હેતુ તકોનો લાભ લેવાનો પણ છે. અનુકૂલનમાં કુદરતી તંત્રોને ફેરફારોનો સામનો કરવામાં મદદ કરવા માટેના હસ્તક્ષેપોનો સમાવેશ થાય છે.[૧]

અનુકૂલન લોકો તેમજ પ્રકૃતિ પર થતી અસરો અને જોખમોનું સંચાલન કરવામાં મદદ કરી શકે છે. અનુકૂલન ક્રિયાઓના ચાર પ્રકારો માળખાગત, સંસ્થાગત, વર્તણૂકલક્ષી (અંગ્રેજી: બિહેવિયરલ) અને પ્રકૃતિ-આધારિત વિકલ્પો છે. કેટલાક ઉદાહરણોમાં સમુદ્રની દીવાલો અથવા અંતર્દેશીય પૂર સંરક્ષણ બનાવવું, નવી વીમા યોજનાઓ પૂરી પાડવી, પાક રોપણીના સમય કે જાતોમાં ફેરફાર કરવો અને લીલી છત અથવા હરિયાળી જગ્યાઓ સ્થાપિત કરવાનો સમાવેશ થાય છે. અનુકૂલન પ્રતિક્રિયાશીલ (આબોહવાની અસરો થાય ત્યારે પ્રતિભાવ આપવો) અથવા સક્રિય (ભવિષ્યના આબોહવા પરિવર્તનની અપેક્ષા રાખીને પગલાં લેવા) હોઈ શકે છે.

અનુકૂલનની જરૂરિયાત દરેક સ્થળે અલગ-અલગ હોય છે. અનુકૂલનના ઉપાયો પ્રદેશ અને સમુદાય પ્રમાણે બદલાય છે, જે ચોક્કસ આબોહવા અસરો[૨]:2417 તેમજ નબળાઈઓ પર આધારિત છે. વિશ્વભરમાં, ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં રહેતા લોકો ખોરાક અને નાણાકીય સંસાધનોની મર્યાદિત પહોંચને કારણે ખાદ્ય અસુરક્ષાનો વધુ સામનો કરે છે.[૩] દાખલા તરીકે, દરિયાકાંઠાના પ્રદેશો તટીય સંચાલન (અંગ્રેજી: કોસ્ટલ મેનેજમેન્ટ) હેઠળ સમુદ્રના સ્તરમાં વધારા સામે સંરક્ષણ અને મેન્ગ્રોવ પુનઃસ્થાપનને પ્રાથમિકતા આપી શકે છે. શુષ્ક વિસ્તારો પાણીની અછતના ઉકેલો, જમીન પુનઃસ્થાપન અને ગરમીના સંચાલન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકે છે. અનુકૂલનની જરૂરિયાતો આબોહવા કેટલી બદલાય છે અથવા બદલાવાની અપેક્ષા છે તેના પર પણ નિર્ભર રહેશે. વિકાસશીલ દેશોમાં અનુકૂલન ખાસ કરીને મહત્વનું છે કારણ કે તેમના પર આબોહવા પરિવર્તનની પ્રત્યે સૌથી વધુ માઠી અસરો સંભવિત છે.[૪][૫] આર્થિક ઉત્પાદન, નોકરીઓ અને આવક માટે મહત્વના એવા ખોરાક, પાણી અને અન્ય ક્ષેત્રો માટે અનુકૂલનની જરૂરિયાતો વધારે છે.વિવિધ પડકારોમાંનો એક ગરીબ સમુદાયોની જરૂરિયાતોને પ્રાથમિકતા આપવાનો છે, જેથી તે ખાતરી કરી શકાય કે તેઓ આબોહવા પરિવર્તનથી અપ્રમાણસર રીતે પ્રભાવિત ન થાય.[૬]:1253

અનુકૂલન યોજનાઓ, નીતિઓ અથવા વ્યૂહરચનાઓ ૭૦% થી વધુ દેશોમાં અમલમાં છે.[૭] તાજેતરના સંશોધનો સૂચવે છે કે આબોહવા પરિવર્તન અનુકૂલન માટે વૈશ્વિક જાગૃતિ અને આયોજનોમાં વધારો થયો છે, ત્યારે અનુકૂલનનાં પગલાંનું વાસ્તવિક અમલીકરણ મર્યાદિત અને વિવિધ પ્રદેશોમાં અસમાન રહ્યું છે.[૮] પેરિસ સમજૂતી (અંગ્રેજી: પેરિસ એગ્રીમેન્ટ) જેવા કરારો દેશોને અનુકૂલન યોજનાઓ વિકસાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે. સરકારના અન્ય સ્તરો જેમ કે શહેરો અને પ્રાંતો પણ અનુકૂલન આયોજનનો ઉપયોગ કરે છે. આર્થિક ક્ષેત્રો પણ આના પર કાર્ય કરે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય વિકાસ માટેના દાતા દેશો (અંગ્રેજી: ડોનર કન્ટ્રીઝ) રાષ્ટ્રીય અનુકૂલન યોજનાઓ વિકસાવવામાં મદદ કરવા માટે વિકાસશીલ દેશોને નાણાં આપી શકે છે. અસરકારક અનુકૂલન હંમેશા સ્વાયત્ત (અંગ્રેજી: ઓટોનોમસ) હોતું નથી; તે માટે નોંધપાત્ર આયોજન, સંકલન અને દૂરંદેશીની જરૂર હોય છે. અભ્યાસોએ જ્ઞાનની ખામી, વર્તણૂકલક્ષી પ્રતિકાર અને બજારની નિષ્ફળતા જેવા મુખ્ય અવરોધો ઓળખ્યા છે જે અનુકૂલનની પ્રગતિને ધીમી કરે છે અને વ્યૂહાત્મક નીતિગત હસ્તક્ષેપની માંગ કરે છે. આ મુદ્દાઓ પર ધ્યાન આપવું એ લાંબા ગાળાની નબળાઈઓને રોકવા માટે નિર્ણાયક છે, ખાસ કરીને શહેર આયોજન અને માળખાગત રોકાણો, જે આબોહવાની અસરો સામેની સ્થિતિસ્થાપકતા નક્કી કરે છે. તદુપરાંત, અનુકૂલન આર્થિક વિકાસ સાથે ઊંડાણપૂર્વક જોડાયેલું છે, જેમાં ઔદ્યોગિક નીતિ અને શહેરી માળખાકીય સુવિધાઓના નિર્ણયો ભવિષ્યની આબોહવા સંવેદનશીલતાને આકાર આપે છે.[૯]

વ્યાખ્યા

[ફેરફાર કરો]

આબોહવા પરિવર્તન પર આંતરસરકારી પેનલ (અંગ્રેજી: ઇન્ટરગવર્નમેન્ટલ પેનલ ઓન ક્લાઇમેટ ચેન્જ - આઈપીસીસી) આબોહવા પરિવર્તન અનુકૂલનને આ રીતે વ્યાખ્યાયિત કરે છે:

  • "માનવોના તંત્રમાં, નુકસાનને મર્યાદિત કરવા અથવા ફાયદાકારક તકોનો લાભ લેવા માટે વાસ્તવિક અથવા અપેક્ષિત આબોહવા અને તેની અસરો સાથે સમાયોજન સાધવાની પ્રક્રિયા."[૧૦]:5
  • "કુદરતી તંત્રોમાં, અનુકૂલન એ વાસ્તવિક આબોહવા અને તેની અસરો સાથે સમાયોજન સાધવાની પ્રક્રિયા છે; માનવ હસ્તક્ષેપ તેમાં મદદરુપ થઈ શકે."[૧૦]:5

અનુકૂલન ક્રિયાઓ તબક્કાવાર તેમજ પરિવર્તનકારી હોઈ શકે. તબક્કાવાર ક્રિયાઓ એ એવી ક્રિયાઓ છે જેનો ઉદ્દેશ્ય તંત્રનુ મૂળ અને અખંડિતતા જાળવી રાખવાનો છે. પરિવર્તનકારી ક્રિયાઓ એવી ક્રિયાઓ છે જે આબોહવા પરિવર્તન અને તેની અસરોના પ્રતિભાવમાં તંત્રના મૂળભૂત લક્ષણોમાં ફેરફાર કરે છે.[૧૧]

જરૂરિયાતને સમજવી

[ફેરફાર કરો]

આબોહવા પરિવર્તન અનુકૂલન પર ૧૯૯૦ના દાયકાથી સંશોધન ચાલી રહ્યું છે. ત્યારથી અત્યાર સુધીમાં પેટા-વિષયોની સંખ્યા અને વિવિધતામાં ઘણો વધારો થયો છે. ૨૦૧૦ના દાયકામાં અને પેરિસ સમજૂતી પછી, અનુકૂલન એક સ્થાપિત નીતિ વિષયક ક્ષેત્ર અને નીતિઓમાં સંશોધન માટેનો એક મહત્વપૂર્ણ વિષય બન્યો છે.[૧૨]:167[૧૩]

આબોહવા પરિવર્તનની અસરો પર સંશોધન

[ફેરફાર કરો]

આબોહવા પરિવર્તન અનુકૂલન પરનું વૈજ્ઞાનિક સંશોધન સામાન્ય રીતે લોકો, નિવસનતંત્રો અને પર્યાવરણ પર આબોહવા પરિવર્તનની અસરોના વિશ્લેષણથી શરૂ થાય છે. આ અસરોમાં જીવન, આજીવિકા, આરોગ્ય અને સુખાકારી, નિવસનતંત્રો અને પ્રજાતિઓ, આર્થિક, સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક અસ્કયામતો તેમજ માળખાગત સુવિધાઓ પરની અસરોનો સમાવેશ થાય છે.[૧૪]:2235 અસરોમાં ખેતીની પેદાશમાં ફેરફાર, પૂર અને દુષ્કાળમાં વધારો અથવા પ્રવાલખડકો(અંગ્રેજી: કોરલ રીફ) નું ધોવાણ સામેલ હોઈ શકે છે. આવી અસરોનું વિશ્લેષણ એ વર્તમાન અને ભવિષ્યની અનુકૂલન જરૂરિયાતો અને વિકલ્પોને સમજવા માટેનું એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.

હોનારતોના જોખમો, પ્રતિભાવ અને સજ્જતા

[ફેરફાર કરો]

આબોહવા પરિવર્તન હોનારતોના જોખમમાં વધારો કરે છે. તેથી, નિષ્ણાતો ઘણીવાર આબોહવા પરિવર્તન અનુકૂલનને હોનારતોનું જોખમ ઘટાડવાની (અંગ્રેજી: ડિઝાસ્ટર રિસ્ક રિડક્શન) ઘણી પ્રક્રિયાઓમાંની એક તરીકે જુએ છે.[૧૫]બદલામાં, હોનારત જોખમ ઘટાડો એ ટકાઉ વિકાસ (અંગ્રેજી: સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ) ના વ્યાપક વિચારનો એક ભાગ છે. આબોહવા પરિવર્તન અનુકૂલન અને હોનારત જોખમ ઘટાડો સમાન લક્ષ્યો ધરાવે છે (જેમ કે જોખમોની સંભવિત અસરો ઘટાડવી અને અસરગ્રસ્ત લોકોની સ્થિતિસ્થાપકતા વધારવી). તેઓ સમાન ખ્યાલોનો ઉપયોગ કરે છે અને સમાન સ્ત્રોતો તથા અભ્યાસોથી સંકળાયેલ છે.[૧૬]

હોનારતઓ ઘણીવાર કુદરતી જોખમો દ્વારા ઉદ્ભવે છે. આગ અથવા પૂર જેવી કુદરતી ઘટના પોતે હોનારત નથી: જ્યારે તે લોકોને અસર કરે છે અથવા લોકો દ્વારા થાય છે ત્યારે જ તે હોનારત ગણાય છે. એવી દલીલ કરવામાં આવે છે કે કુદરતી હોનારતોહંમેશા માનવ ક્રિયા અથવા નિષ્ક્રિયતા સાથે જોડાયેલી હોય છે અથવા માનવશાસ્ત્રની પ્રક્રિયાઓ (અંગ્રેજી: એન્થ્રોપોજેનિક પ્રોસેસિસ) માં મૂળ ધરાવે છે. હોનારતો, આર્થિક નુકસાન અને જોખમોને વધારતી મૂળભૂત નબળાઈઓ વધી રહી છે. આબોહવા પરિવર્તન જેવા વૈશ્વિક જોખમોની દરેક જગ્યાએ મોટી અસરો થઈ રહી છે.[૧૭] વૈજ્ઞાનિકો આગાહી કરે છે કે આબોહવા પરિવર્તન અતિપ્રચંડ હવામાન ઘટનાઓ અને હોનારતઓની આવૃત્તિ અને ગંભીરતામાં વધારો કરશે. અનુકૂલનના પગલાઓમાં સજ્જતા અને સંબંધિત હોનારત પ્રતિભાવ ક્ષમતાઓ વધારવાનો સમાવેશ થઈ શકે છે.[૧૮]

અસરના પ્રકાર મુજબના વિકલ્પો

[ફેરફાર કરો]

અનુકૂલનના કેટલાક વિકલ્પો પૂર અથવા દુષ્કાળ જેવા ચોક્કસ આબોહવા જોખમોનો સામનો કરે છે. અન્ય વિકલ્પો ત્યારે ઉદ્ભવે છે જ્યારે વિવિધ જોખમો તેમજ તેમાં ફાળો આપતા અન્ય પરિબળો (જેમ કે સ્થળાંતર) થી જોખમ હોય.

પૂર

[ફેરફાર કરો]
ડોનાઉ નદીના કિનારે યબ્બ્સ શહેર માટે પૂર સંરક્ષણ

શહેરો અથવા નગરોમાં પૂરની ઘટના શહેરી પૂર (અંગ્રેજી: અર્બન ફ્લડિંગ) તરીકે બની શકે છે. તે સમુદ્ર કિનારે તટીય પૂર (અંગ્રેજી: કોસ્ટલ ફ્લડિંગ) તરીકે પણ આવી શકે છે. સમુદ્રના સ્તરમાં વધારો તટીય પૂરને વધુ ગંભીર બનાવી શકે છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં હિમનદીના તળાવ ફાટવાથી આવતું પૂરનું જોખમ પણ રહેલું હોય છે.

પૂર માટે અનુકૂલનના ઘણા વિકલ્પો છે:[૧૯]

  • પૂર અવરોધ (અંગ્રેજી: ફ્લડ બેરિયર્સ), સમુદ્રની દીવાલ અને પંપીંગ ક્ષમતા વધારવા જેવા વધુ સારા પૂર સંરક્ષણ સાધનો સ્થાપિત કરવા.[૨૦]
  • સમુદ્રના પાણીને ગટરના પાણીના નિકાલમાં પાછા વહેતા અટકાવવા માટેના ઉપકરણો સ્થાપિત કરવા.[૨૧]
  • વરસાદના પાણીના વહેણને રોકવા માટે વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ. આમાં પાકા (સિમેન્ટવાળા) વિસ્તારો ઘટાડવા અથવા પાણી શોષી શકે તેવા પેવમેન્ટમાં ફેરફાર કરવો, પાણીને રોકી શકે તેવી વનસ્પતિ ઉગાડવી, ભૂગર્ભ સ્ટોરેજ ટેન્કો ઉમેરવી અને ઘરગથ્થુ રેઈન બેરલ માટે સબસિડી આપવાનો સમાવેશ થાય છે.[૨૨][૨૩]
  • ગંદા પાણીના શુદ્ધિકરણ પ્લાન્ટમાં પંપને ઊંચા કરવા.[૨૧]
  • પૂરની સંભાવનાવાળા વિસ્તારોમાં ઘરમાલિકો પાસેથી મિલકત ખરીદી લેવી.[૨૪]
  • પૂર રોકવા માટે શેરીઓનું સ્તર ઊંચું કરવું.[૨૦]
  • મેન્ગ્રોવનો ઉપયોગ અને રક્ષણ કરવું.[૨૫]
  • હિમનદી તળાવોમાં પૂરનું જોખમ હોય ત્યાં રક્ષણ આપવા માટે તેમના કુદરતી પથ્થરોના બાંધકામને બદલે કોંક્રિટના ડેમ બનાવી શકાય છે. આનાથી જળવિદ્યુત પણ પેદા કરી શકાય.[૨૬]

વધુ પડતા વરસાદને કારણે વરસાદી પાણી તંત્રોની ક્ષમતા વધારવી જરૂરી બની શકે છે. આ વરસાદી પાણીને ગટરના પાણી (અંગ્રેજી: બ્લેકવોટર) થી અલગ પાડે છે, જેથી અતિશય વરસાદના સમયમાં વધારાનું પાણી નદીઓને પ્રદૂષિત ન કરે. કુઆલા લમ્પુરમાં આવેલી સ્માર્ટ ટનલ (અંગ્રેજી: SMART Tunnel) આનું એક ઉદાહરણ છે.[૨૭]


ન્યૂયોર્ક સિટીએ હરિકેન સેન્ડી પછી તેની પુનઃનિર્માણ અને સ્થિતિસ્થાપકતા પહેલ માટે એક વ્યાપક અહેવાલ તૈયાર કર્યો હતો. આમાં ઇમારતોને પૂર પ્રત્યે ઓછી સંવેદનશીલ બનાવવાનો સમાવેશ થાય છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય વાવાઝોડા દરમિયાન અને પછી આવતી ચોક્કસ સમસ્યાઓ ફરી ન થાય તેની ખાતરી કરવાનો પણ છે. આમાં કાનૂની અને પરિવહન સમસ્યાઓને કારણે બિન-અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં પણ અઠવાડિયાઓ સુધી ચાલતી ઇંધણની અછત, પૂરગ્રસ્ત આરોગ્ય સંભાળ સુવિધાઓ, વીમા પ્રીમિયમમાં વધારો, વીજળી અને વરાળ ઉત્પાદન તથા વિતરણ નેટવર્કને નુકસાન, અને સબવે તથા રોડવે ટનલમાં પૂરનો સમાવેશ થાય છે.[૨૮]

સમુદ્રના સ્તરમાં વધારો

[ફેરફાર કરો]

આની સાથે સંબંધિત, યુરોપિયન સંઘમાં કરાયેલા એક સર્વેક્ષણ મુજબ ૩૫% લોકો માને છે કે સમુદ્રના વધતા સ્તર અને પૂર, જંગલની આગ અથવા અન્ય અતિશય હવામાન ઘટનાઓ જેવા જોખમોથી બચવા માટે તેમને સ્થાનિક અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આબોહવા અસરો સામે ઓછી સંવેદનશીલ હોય તેવા વિસ્તારમાં સ્થળાંતર કરવાની જરૂર પડી શકે છે.[૨૯]

હીટ વેવ્સ

[ફેરફાર કરો]

૨૦૨૦ના એક અભ્યાસ મુજબ, જો ગ્રીનહાઉસ ગેસના ઉત્સર્જનમાં મોટો ઘટાડો કરીને તાપમાન વધારાને ૧.૫° સે સુધી મર્યાદિત કરવામાં નહીં આવે, તો ૫૦ વર્ષંમા માનવ વસ્તી ધરાવતા ત્રીજા ભાગના પ્રદેશો સહારાના સૌથી ગરમ ભાગો જેટલા ગરમ થઈ શકે છે. વસ્તી વૃદ્ધિની પેટર્નમાં ફેરફાર અને સ્થળાંતર વિના આવું થવાની સંભાવના છે. ૨૦૨૦ના અહેવાલો મુજબ સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં અનુકૂલન કરવાની ક્ષમતા ઘણી ઓછી છે.[૩૦][૩૧]

શહેરી ગરમી ટાપુ (અંગ્રેજી: અર્બન હીટ આઇલેન્ડ) ની અસરને કારણે શહેરો ખાસ કરીને હીટ વેવ્સથી વધુ પ્રભાવિત થાય છે. આબોહવા પરિવર્તન સીધી રીતે શહેરી ગરમીના ટાપુઓ બનાવતું નથી, પરંતુ તે વધુ વારંવાર અને વધુ તીવ્ર હીટ વેવ્સ તરફ દોરી જાય છે જે બદલામાં શહેરોમાં આ અસર વધારે છે.[૩૨]:993 ગીચ શહેરી વિકાસ ગરમીની અસરમાં વધારો કરી શકે છે, જેના પરિણામે ઊંચું તાપમાન અને જોખમો વધે છે.[૩૩]

વૃક્ષોનું આવરણ અને હરિયાળી જગ્યાઓ શહેરોમાં ગરમી ઘટાડી શકે છે. તેઓ છાંયડાના સ્ત્રોત તરીકે કામ કરે છે અને બાષ્પીભવન દ્વારા ઠંડક (અંગ્રેજી: ઇવેપોરેટિવ કૂલિંગ) ને પ્રોત્સાહન આપે છે.[૩૪] અન્ય વિકલ્પોમાં લીલા છત (અંગ્રેજી: ગ્રીન રૂફ્સ), નિષ્ક્રિય દિવસના કિરણોત્સર્ગી ઠંડક (અંગ્રેજી: પેસિવ ડે-ટાઇમ રેડિયેટિવ કૂલિંગ) નો ઉપયોગ અને શહેરી વિસ્તારોમાં આછા રંગની સપાટીઓ અને ઓછી ગરમી શોષતી મકાન સામગ્રીના ઉપયોગનો સમાવેશ થાય છે. આ સામગ્રી વધુ સૂર્યપ્રકાશને પરાવર્તિત કરે છે અને ઓછી ગરમી શોષે છે.[૩૫] શહેરના વૃક્ષોને વધુ ગરમી સહન કરી શકે તેવી જાતોમાં બદલવા જરૂરી બની શકે છે.


વધેલી ગરમી સામે અનુકૂલન સાધવાની પદ્ધતિઓમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

કૃષિમાં વરસાદના બદલાતા ચક્રની અસર

[ફેરફાર કરો]

આબોહવા પરિવર્તન વૈશ્વિક વરસાદની ચક્રમાં ફેરફાર કરી રહ્યું છે, જે કૃષિને અસર કરે છે.[૩૬] વિશ્વની ૮૦% ખેતી વરસાદ આધારિત (અંગ્રેજી: રેઇનફેડ એગ્રીકલ્ચર) છે.[૩૭] વિશ્વના ૮૫.૨ કરોડ ગરીબ લોકોમાંથી ઘણા એશિયા અને આફ્રિકાના એવા ભાગોમાં રહે છે જે ખોરાક માટે વરસાદ પર નિર્ભર છે. આબોહવા પરિવર્તન વરસાદ, બાષ્પીભવન, વહેણ અને જમીનમાં ભેજના સંગ્રહમાં ફેરફાર કરશે. લાંબો દુષ્કાળ નાના ખેડૂતોને પાયમાલ કરી શકે છે, જેના પરિણામે આર્થિક, રાજકીય અને સામાજિક અસ્થિરતા વધી શકે છે.

પાણીની ઉપલબ્ધતા તમામ પ્રકારની ખેતીને પ્રભાવિત કરે છે. મોસમી વરસાદના કુલ જથ્થામાં ફેરફાર અથવા તેની વિવિધતા બંને મહત્વપૂર્ણ છે. ફૂલ આવવા, પરાગનયન અને દાણા ભરાવવાના સમયે 'ભેજનું દબાણ' (અંગ્રેજી: મોઈશ્ચર સ્ટ્રેસ) મોટાભાગના પાકને નુકસાન પહોંચાડે છે, ખાસ કરીને મકાઈ, સોયાબીન અને ઘઉંને. જમીનમાંથી વધતું બાષ્પીભવન અને છોડમાં ઝડપી બાષ્પીભવન ભેજની અછતનું કારણ બનશે.

અનુકૂલનના ઘણા વિકલ્પો છે. એક વધુ દુષ્કાળ સહનશીલતા ધરાવતી પાકની જાતો વિકસાવવી અને બીજું સ્થાનિક વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ કરવો છે. ઝિમ્બાબ્વેમાં પાણીના સંગ્રહ માટે નાના તળાવોનો ઉપયોગ કરવાથી મકાઈના ઉત્પાદનમાં વધારો થયો છે. નાઈજરમાં પણ આ પદ્ધતિથી બાજરીના ઉત્પાદનમાં ત્રણથી ચાર ગણો વધારો જોવા મળ્યો છે.[૩૮]

ડિજિટલ ટેક્નોલોજી ખેડૂતોને જમીનના ભેજનું રિમોટ સેન્સિંગ, આઈઓટી (IoT) આધારિત સિંચાઈ નિયંત્રણ અને વરસાદની આગાહી માટે ડેટા એનાલિટિક્સ દ્વારા બદલાતી વરસાદી પેટર્ન મુજબ અનુકૂલન સાધવામાં મદદ કરે છે. આબોહવા પરિવર્તન ખાદ્ય સુરક્ષા અને જળ સુરક્ષાને જોખમમાં મૂકી શકે છે. ભવિષ્યમાં નકારાત્મક અસરોને રોકવા માટે ખાદ્ય પ્રણાલીઓમાં ફેરફાર શક્ય છે.[૩૯]

સિંચાઈ પર વધુ ખર્ચ

[ફેરફાર કરો]

ગરમ આબોહવામાં સિંચાઈ માટે પાણીની માંગ વધવાની શક્યતા છે, જે ખેતીની શહેરી અને ઔદ્યોગિક વપરાશકર્તાઓ વચ્ચે સ્પર્ધા વધારશે. અર્ધ-શુષ્ક પ્રદેશોમાં કૃષિ પહેલેથી જ પાણીનો સૌથી મોટો વપરાશકર્તા છે. ભૂગર્ભ જળસ્તર ઘટવાથી પાણી ખેંચવા માટે વધુ ઊર્જા ખર્ચ થશે અને સિંચાઈ મોંઘી બનશે. આંતરરાષ્ટ્રીય જળ વ્યવસ્થાપન સંસ્થા (અંગ્રેજી: ઇન્ટરનેશનલ વોટર મેનેજમેન્ટ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ) એ સૂચવ્યું છે કે અદ્યતન ખેતી પદ્ધતિઓ મુજબ સિંચાઈ યોજનાઓનું આધુનિકીકરણ, ટકાઉ રીતે ભૂગર્ભ જળનો ઉપયોગ, ખાનગી ક્ષેત્ર સાથે સહયોગ અને ક્ષમતા વધારવા જેવા પગલાં એશિયાની વધતી વસ્તીની આહાર જરુરિયાતો માટે મદદરૂપ થઈ શકે છે.[૪૦]

દુષ્કાળ અને રણીકરણ

[ફેરફાર કરો]
સેશેલ્સના પ્રાસલિનમાં વનીકરણ (અંગ્રેજી: રિફોરેસ્ટેશન) પ્રવૃત્તિઓ

વનીકરણ (અંગ્રેજી: રિફોરેસ્ટેશન) એ આબોહવા પરિવર્તન અને બિન-ટકાઉ જમીન વપરાશ દ્વારા પ્રેરાતા રણીકરણ (અંગ્રેજી: ડેઝર્ટિફિકેશન) ને અટકાવવાનો એક માર્ગ છે.આ ક્ષેત્રમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ પરિયોજનાઓમાંની એક ગ્રેટ ગ્રીન વોલ (આફ્રિકામાં) છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય સહારાના રણના દક્ષિણ તરફ થતા વિસ્તારને અટકાવવાનો છે. ૨૦૧૮ સુધીમાં તેનું માત્ર ૧૫% કામ જ પૂર્ણ થયું હતું, પરંતુ અત્યારથી જ તેની ઘણી સકારાત્મક અસરો જોવા મળી રહી છે. આ અસરોમાં નાઈજીરિયામાં ૧.૨ કરોડ એકર (૫૦ લાખ હેક્ટર) થી વધુ ખરાબ થયેલી જમીનનું પુનઃસ્થાપન; સેનેગલમાં આશરે ૩ કરોડ એકર જેટલા દુષ્કાળ-પ્રતિરોધક વૃક્ષોનું વાવેતર; અને ઇથોપિયામાં ૩.૭ કરોડ એકર જમીનનું પુનઃસ્થાપન સામેલ છે. વૃક્ષોની જાળવણીને કારણે ભૂગર્ભ જળના કૂવાઓ પીવાના પાણીથી ફરી ભરાવા લાગ્યા છે, ગ્રામીણ નગરો માટે વધારાનો ખોરાક પુરવઠો ઉપલબ્ધ થયો છે, અને ગ્રામવાસીઓ માટે કામ અને આવકના નવા સ્ત્રોતો ઊભા થયા છે.[૪૧][૪૨][૪૩]

ક્ષેત્ર મુજબના વિકલ્પો

[ફેરફાર કરો]

આ વિભાગ આબોહવા પરિવર્તનથી પ્રભાવિત મુખ્ય ક્ષેત્રો અને તંત્રો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. નિષ્ણાતોએ તેમના માટેના જોખમો અને અનુકૂલન વિકલ્પોનું મૂલ્યાંકન કર્યું છે.[૪૪]:ix

નિવસનતંત્રો અને તેમની સેવાઓ

[ફેરફાર કરો]

આબોહવા પરિવર્તનને કારણે નિવસનતંત્રો (અંગ્રેજી: ઇકોસિસ્ટમ્સ) માટેના મુખ્ય જોખમોમાં જૈવવિવિધતાનું નુકસાન, નિવસનતંત્રના માળખામાં ફેરફાર, વૃક્ષોના નાશમાં વધારો, દાવાનળ (અંગ્રેજી: વાઇલ્ડફાયર) માં વધારો અને નિવસનતંત્રમાં કાર્બનનું નુકસાન સામેલ છે. આ જોખમો એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. પ્રજાતિઓનો નાશ નિવસનતંત્રના સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમ વધારી શકે છે.[૪૫]:279 વિશ્વના ઘણા ભાગોમાં દાવાનળ એ લોકો તેમજ નિવસનતંત્રો માટે વધતું જતું જોખમ છે.[૪૫]:290 આબોહવા પરિવર્તનને કારણે જંગલમાં લાગેલી આગ અને કીટકોના ઉપદ્રવમાં થયેલા વધારાને લીધે ઉત્તર અમેરિકામાં તાજેતરમાં ઘણા વૃક્ષો નાશ પામ્યા છે.[૪૫] :280

સમુદ્ર અને તટીય વિસ્તારો માટેના જોખમોમાં સમુદ્રી ઉષ્ણતા સાથે જોડાયેલ પ્રવાલખડકો[૪૬]ના ધોવાણ (અંગ્રેજી: કોરલ બ્લીચિંગ) નો સમાવેશ થાય છે, આનાથી નિવસનતંત્રોની રચના બદલાઈ શકે છે. પ્રવાલખડકોનું ધોવાણ અને નાશ નજીકના દરિયાકાંઠા તેમજ ટાપુઓ પર પૂરનું જોખમ પણ વધારે છે. આબોહવા પરિવર્તનને કારણે થતા સમુદ્રી એસિડિફિકેશન પ્રવાલખડકોના ખડકો અને અન્ય નિવસનતંત્રો જેમ કે પથરાળ કિનારા અને કેલ્પના જંગલોમાં ફેરફાર લાવે છે.[૪૭]:142

નિવસનતંત્રો આબોહવા અને અન્ય પર્યાવરણીય દબાણો સામે અલગ-અલગ રીતે પ્રતિભાવ આપી શકે છે. વ્યક્તિગત સજીવો વૃદ્ધિ, હલનચલન અને અન્ય વિકાસ પ્રક્રિયાઓ દ્વારા પ્રતિભાવ આપી શકે છે. પ્રજાતિઓ અને વસ્તી સ્થળાંતર કરી શકે છે અથવા આનુવંશિક રીતે અનુકૂલન સાધી શકે છે. માનવીય હસ્તક્ષેપ નિવસનતંત્રોને વધુ સ્થિતિસ્થાપક બનાવી શકે છે અને પ્રજાતિઓને અનુકૂલન કરવામાં મદદરુપ થઇ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે અર્ધ-કુદરતી નિવાસસ્થાનના મોટા વિસ્તારોનું રક્ષણ કરવું અને પ્રજાતિઓને સ્થળાંતર કરવામાં મદદ કરવા માટે તે ભાગો વચ્ચે જોડાણ બનાવવું.[૪૫]:283

નિવસનતંત્ર-આધારિત અનુકૂલન (અંગ્રેજી: ઇકોસિસ્ટમ-બેઝ્ડ એડેપ્ટેશન) ક્રિયાઓ નિવસનતંત્રો અને માનવો બંને માટે ફાયદારુપ છે. તેમાં પૂરના જોખમને ઘટાડવા અને પાણીની ગુણવત્તા સુધારવા માટે દરિયાકાંઠા અને નદીના તંત્રોને પુનઃસ્થાપિત કરવા, તાપમાન ઘટાડવા માટે શહેરોમાં વધુ હરિયાળા વિસ્તારો બનાવવા અને ભીષણ દાવાનળનું જોખમ ઘટાડવા માટે કુદરતી અગ્નિ પ્રણાલીઓને પુનઃસ્થાપિત કરવાનો સમાવેશ થાય છે. રોગચાળાના જોખમને ઘટાડવા માટે ઘણી રીતો છે, જેમાં માનવીઓ, વન્યજીવો અને ખેત પ્રાણીઓને અસર કરતા રોગકારક જીવાણુઓ (અંગ્રેજી: પેથોજન્સ) ની દેખરેખની વ્યવસ્થાઓ ઉભી કરવાનો સમાવેશ થાય છે.[૪૫]:288,295

વનસ્પતિ અથવા પ્રાણીઓનું સહાયક સ્થળાંતર

[ફેરફાર કરો]

સહાયક સ્થળાંતર (અંગ્રેજી: આસિસ્ટેડ માઈગ્રેશન) એ છોડ અથવા પ્રાણીઓને અલગ નિવાસસ્થાનમાં ખસેડવાની ક્રિયા છે. તે નિવાસસ્થાનમાં તે પ્રજાતિ પહેલા હોઈ પણ શકે અથવા ન પણ હોય. માત્ર એટલી જરૂરિયાત છે કે નવું નિવાસસ્થાન તે પ્રજાતિને ટકાવી રાખવા માટે જરૂરી જૈવ-આબોહવાની જરૂરિયાતો પૂરી પાડતું હોવું જોઈએ. સહાયક સ્થળાંતરનો હેતુ પ્રજાતિઓને જોખમી પર્યાવરણમાંથી દૂર કરવાનો છે, જેથી તેમને એવા વાતાવરણમાં જીવિત રહેવાની અને પ્રજનન કરવાની તક મળે જે તેમના અસ્તિત્વ માટે સુરક્ષિત હોય.[૪૮]

આબોહવા પરિવર્તનને કારણે પર્યાવરણમાં થતા ફેરફારો, જે કુદરતી પસંદગી (અંગ્રેજી: નેચરલ સિલેક્શન) દ્વારા અનુકૂલન સાધવાની ગતિ કરતાં વધુ ઝડપી હોય, તેના માટે સહાયક સ્થળાંતર એક સંભવિત ઉકેલ છે.[૪૯] તે ઓછી પ્રસરણ ક્ષમતા ધરાવતી પ્રજાતિઓને લુપ્ત થતી બચાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. જોકે, તે અગાઉના તંદુરસ્ત નિવસનતંત્રોમાં આક્રમક પ્રજાતિઓ અને રોગોના ફેલાવાની શક્યતા અંગેના વિવાદો પણ જન્માવે છે. આ વિવાદો છતાં, વૈજ્ઞાનિકો અને જમીન વ્યવસ્થાપકોએ અમુક પ્રજાતિઓ માટે સહાયક સ્થળાંતરની પ્રક્રિયા શરૂ કરી છે.[૫૦]

આબોહવા પરિવર્તન માટે અનુકૂલનશીલ વનસંવર્ધન

[ફેરફાર કરો]

વનસંવર્ધન (અંગ્રેજી: સિલ્વિકલ્ચર) એ જમીનમાલિકો અને સમાજની જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે જંગલોની વૃદ્ધિ, રચના અને ગુણવત્તાને નિયંત્રિત કરવાની ક્રિયા છે. ૧૯મી સદીની શરૂઆતમાં તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય લાકડાના ઉત્પાદનને જાળવી રાખવાનો હતો. ૨૧મી સદીમાં, તેના લક્ષ્યો અને પ્રથાઓ આબોહવા અનુકૂલન અને આબોહવા પરિવર્તન શમન બંનેને સમાવવા માટે વિસ્તરી રહી છે.[૫૧]

આરોગ્ય

[ફેરફાર કરો]

આરોગ્ય માટેના આબોહવા પરિવર્તન સંબંધિત પ્રત્યક્ષ જોખમોમાં શીત લહેર, વાવાઝોડા અથવા લાંબા સમય સુધી ઊંચા તાપમાન જેવી આત્યંતિક હવામાનની સ્થિતિનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત આત્યંતિક હવામાનને કારણે થતા કુપોષણ અથવા સ્થળાંતરની માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર થતી અસરો જેવા પરોક્ષ જોખમો પણ છે.[૫૨]:1076 તેવી જ રીતે હરિયાળી જગ્યાઓ ઘટવી, હવાની ગુણવત્તામાં ઘટાડો અથવા આબોહવા પરિવર્તન વિશેની ચિંતાથી માનસિક સ્વાસ્થ્યને જોખમ રહેલું છે. ચેપી રોગોના પ્રસારની સ્થિતિમાં ફેરફારથી વધુ જોખમો ઉભા થાય છે. મેલેરિયા અને ડેન્ગ્યુ જેવા રોગો આબોહવા પ્રત્યે સંવેદનશીલ છે.[૫૨]:1062લ

ગરમી માટેના અનુકૂલન વિકલ્પોમાં એર કન્ડીશનીંગની સુવિધા વધારવી અને 'હીટ એક્શન પ્લાન' તૈયાર કરવાનો સમાવેશ થાય છે જેમાં હીટવેવ માટે વહેલી ચેતવણી આપવાની વ્યવસ્થાો સામેલ હોય. અન્ય વિકલ્પોમાં છાંયડો અને વેન્ટિલેશન માટે નિષ્ક્રિય ઠંડક તંત્રો(અંગ્રેજી: પેસિવ કુલિંગ સિસ્ટમ)નો સમાવેશ થાય છે. આ સુધારેલા મકાન અને શહેરી આયોજન, હરિયાળું માળખું (અંગ્રેજી: ગ્રીન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર) અથવા જાહેર ઠંડક કેન્દ્રોનો ભાગ હોઈ શકે છે.[૫૨]:1108–1109

માનસિક સ્વાસ્થ્યની અસરોને પ્રતિસાદ આપવા માટેના વિકલ્પોમાં માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંભાળ માટેનુ ભંડોળ અને પહોંચ વધારવી, આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા અને હોનારત જોખમ આયોજનમાં માનસિક સ્વાસ્થ્યનો સમાવેશ કરવો અને હોનારત પછીની સહાયમાં સુધારો કરવો સામેલ છે. તદુપરાંત તંદુરસ્ત કુદરતી જગ્યાઓની રચના, શિક્ષણ અને સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓ જેવી બહોળી પ્રવૃત્તિઓથી માનસિક સ્વાસ્થ્યને ફાયદો થાય છે. તે ખાદ્ય સુરક્ષા અને પોષણ સાથે પણ નજીકથી સંબંધિત છે.

શહેરો

[ફેરફાર કરો]

વધતું તાપમાન અને હીટવેવ્સ શહેરો માટે મુખ્ય જોખમો છે. ગરમ તાપમાન સાથે શહેરી ગરમી ટાપુની અસર વધુ ખરાબ થવાની શક્યતા છે. વસ્તી વૃદ્ધિ અને જમીન વપરાશમાં ફેરફાર શહેરોમાં માનવ સ્વાસ્થ્ય અને ઉત્પાદકતાના જોખમોને પ્રભાવિત કરશે.[૩૨]:993 શહેરી પૂર એ બીજું મુખ્ય જોખમ છે, ખાસ કરીને દરિયાકાંઠાની વસાહતોમાં જ્યાં સમુદ્રના સ્તરમાં વધારો અને વાવાઝોડાને કારણે પૂરનું જોખમ વધી જાય છે. પાણીની ઉપલબ્ધતા ઘટવાને કારણે પણ જોખમો ઉભા થાય છે. જ્યારે વસાહતોના વિસ્તરણ સામે પાણીનો પુરવઠો પહોંચી શકતો નથી, ત્યારે શહેરી રહેવાસીઓ જળ અસુરક્ષા અને આબોહવાની અસરોનો ભોગ બને છે, ખાસ કરીને ઓછા વરસાદના સમયગાળા દરમિયાન. આ મુખ્ય જોખમો દરેક શહેર તેમજ શહેરના વિવિધ લોકોના જૂથો વચ્ચે મોટો તફાવત હોઇ શકે છે.[૩૨]:993

શહેરો માટેના અનુકૂલન વિકલ્પોમાં મિલકતોની અંદર અને બહાર પૂર નિયંત્રણના પગલાં અને શહેરી ગટર યોજનાઓનો સમાવેશ થાય છે. અન્ય ઉદાહરણો પ્રકૃતિ-આધારિત ઉકેલો છે જેમ કે બાયોસ્વેલ્સ] અથવા અન્ય હરિયાળા માળખાગત સાધનો અને દરિયાકિનારે મેન્ગ્રોવ પુનઃસ્થાપન અથવા રક્ષણ. હરિયાળા કોરિડોર, બગીચા, ભીની જમીન (અંગ્રેજી: વેટલેન્ડ્સ) અને અન્ય હરિયાળું માળખું પણ ગરમીના જોખમો ઘટાડી શકે છે. ઇમારતોની ડિઝાઈન જેમ કે એર કન્ડીશનીંગ સ્થાપિત કરવું, ઉચ્ચ-પરાવર્તિત સામગ્રીવાળા 'કૂલ રૂફ્સ' અથવા સૌર ચિમની (અંગ્રેજી: સોલર ચીમની) પણ મદદ કરી શકે છે. સંસ્થાગત અનુકૂલન પણ શહેરો માટે મહત્વના છે, દાખલા તરીકે બિલ્ડિંગ કોડ્સ, ઝોનિંગ અને જમીન વપરાશના પગલાંનું કાયદેસરકરણ.[૩૨]:952

ઘણા શહેરોમાં શહેર-વ્યાપી અનુકૂલન વ્યૂહરચનાઓ અથવા યોજનાઓ છે જેમાં સામાજિક અને આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ, સરકાર અને માળખાગત સેવાઓને ધ્યાનમાં લેવામા આવે છે. જો આવી ક્રિયાઓ સ્થાનિક સમુદાયો, કેન્ઢ્ર સરકારો, સંશોધન સંસ્થાઓ અને ખાનગી ક્ષેત્ર સાથે ભાગીદારીમાં લાગુ કરવામાં આવે તો તે વધુ અસરકારક બને છે.[૩૨]:994

જળ

[ફેરફાર કરો]

આબોહવા પરિવર્તન વિવિધ પ્રદેશોમાં પાણીની સામાન્ય તેમજ મોસમી ઉપલબ્ધતા પર અસર કરી રહ્યું છે. આબોહવા પરિવર્તનથી વરસાદની અનિશ્ચિતતામાં વધવાની આગાહી છે. પાણીની ગુણવત્તા તેમજ જથ્થા પર પણ તેની ગંભીર અસરો થશે. પૂરથી પ્રદૂષકો જળાશયોમાં વહે છે જેનાથી પાણીના સ્ત્રોતોને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. ઘણા સ્થળોએ, ખાસ કરીને ઉષ્ણકટિબંધ અને ઉપ-ઉષ્ણકટિબંધમાં, લાંબા સમય સુધી શુષ્ક ગાળો અને દુષ્કાળ જોવા મળે છે, જે ક્યારેક વર્ષો સુધી ચાલે છે. આનાથી જમીનની શુષ્કતા વધી છે, ભૂગર્ભ જળસ્તર નીચું ગયું છે અને નદીઓના પ્રવાહમાં ઘટાડો કે ફેરફાર થયો છે. આનાથી નિવસનતંત્રો અને અર્થતંત્રમાં પાણીનો ઉપયોગ કરતા ઘણા ક્ષેત્રો માટે જોખમો ઉભા થયા છે.[૫૩]:660 પાણીની ઉપલબ્ધતામાં ફેરફારથી કૃષિ પ્રભાવિત થવાની શક્યતા છે, જેનાથી ખાદ્ય સુરક્ષા જોખમમાં મુકાશે. સિંચાઈ ઘણીવાર ભૂગર્ભ જળનો ઘટાડો (અંગ્રેજી: ગ્રાઉન્ડવોટર ડિપ્લેશન) અને જળચક્રમાં ફેરફાર માટે કારણભૂત બને છે, જે ક્યારેક દુષ્કાળની સ્થિતિને વધુ ગંભીર બનાવી શકે છે.[૫૪]:1157

કૃષિમાં સૌથી લોકપ્રિય અનુકૂલન પદ્ધતિઓમાં ઓછા પાણીની જરૂરિયાતવાળા પાકો અથવા દુષ્કાળ અને પૂર-પ્રતિરોધક જાતોની પસંદગીનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં વરસાદની મોસમની શરૂઆત મુજબ વાવણી અને લણણીના સમયમાં ફેરફાર કરવાનો પણ સમાવેશ થાય છે. જળ સંરક્ષણ માટે અન્ય તકનીકી વિકલ્પો પણ ઉપલબ્ધ છે.[૫૩]:584 પાણીનો ઉપયોગ જળવિદ્યુત ઉત્પાદન, પાવર પ્લાન્ટ્સને ઠંડુ રાખવા અને ખાણકામ જેવા અન્ય ઉદ્યોગોમાં થાય છે. ઓછા પાણીમાં ચાલી શકે તેવી જળવિદ્યુત પ્લાન્ટ ડિઝાઈન અને નિયંત્રણ પ્રણાલીઓ અપનાવવી અથવા અન્ય પુનઃપ્રાપ્ય ઉર્જા સ્ત્રોતો દ્વારા ઉર્જા ઉત્પાદનમાં વિવિધતા લાવવી એ અસરકારક વિકલ્પો છે.[૫૩]:626

આજીવિકા અને સમુદાયો

[ફેરફાર કરો]

આબોહવા પરિવર્તન આજીવિકા અને જીવનધોરણને નોંધપાત્ર રીતે અસર કરે છે. આમાં કુદરતી સંસાધનો, નિવસનતંત્રો, જમીન અને અન્ય અસ્કયામતો સુધીની પહોંચનો સમાવેશ થાય છે. પાણી અને સ્વચ્છતા, વીજળી, રસ્તાઓ અને ટેલિકોમ્યુનિકેશન જેવી મૂળભૂત માળખાગત સેવાઓ સુધીની પહોંચ એ સમુદાયો અને આજીવિકાની આબોહવા પરિવર્તન પ્રત્યેની સંવેદનશીલતાનું બીજું પાસું છે.[૬]:1119

આજીવિકા સંબંધિત સૌથી મોટા જોખમો કૃષિ પેદાશોના નુકસાન, માનવ સ્વાસ્થ્ય અને ખાદ્ય સુરક્ષા પરની અસરો, ઘરોનો વિનાશ અને આવકના નુકસાનથી ઉભા થાય છે. માછલીઓ અને પશુધનને પણ જોખમ રહેલું છે જેના પર આજીવિકા નિર્ભર છે.[૬] :1178 કેટલાક સમુદાયો અને આજીવિકાઓ અફર નુકસાન અને વિકાસના પડકારો તેમજ વધુ જટિલ હોનારત જોખમોનો સામનો કરી રહ્યા છે.[૬]:1214

આબોહવા પરિવર્તનના પરિણામો સૌથી ગરીબ વસ્તી માટે સૌથી ગંભીર હોય છે. તેઓ અતિશય તાપમાન અને દુષ્કાળ જેવા જોખમો સામે અપ્રમાણસર રીતે વધુ ખુલ્લા છે. તેમની પાસે સામાન્ય રીતે ઓછા સંસાધનો અને અસ્કયામતો હોય છે અને ભંડોળ, સમર્થન તથા રાજકીય પ્રભાવ સુધી તેમની પહોંચ ઓછી હોય છે. ભેદભાવ, લિંગ અસમાનતા અને સંસાધનોના અભાવને કારણે અન્ય પ્રકારની પ્રતિકૂળતાઓ પણ જોવા મળે છે, જેમાં વિકલાંગ વ્યક્તિઓ અથવા લઘુમતી જૂથોનો સમાવેશ થાય છે.[૬]:1251

ઘરગથ્થુ અને સમુદાયો માટે આજીવિકાના ક્ષેત્રોમાં સૌથી સામાન્ય અનુકૂલન પ્રતિભાવો ઇજનેરી અને તકનીકી વિકલ્પો છે. આમાં ચોક્કસ જમીન વપરાશને બચાવવા માટેનું પરંપરાગત માળખું, જળસ્ત્રાવ પુનઃસ્થાપન (અંગ્રેજી: વોટરશેડ રિસ્ટોરેશન) જેવા નિવસનતંત્ર અભિગમો અથવા ક્લાયમેટ-સ્માર્ટ એગ્રીકલ્ચર તકનીકોનો સમાવેશ થાય છે. અનુકૂલન માટે વિવિધ કુદરતી અસ્કયામતોમાં જાહેર અને ખાનગી રોકાણની જરૂર છે. તે માટે એવી સંસ્થાઓની પણ જરૂર છે જે સૌથી ગરીબ સમુદાયોની જરૂરિયાતોને પ્રાથમિકતા આપે.[૬]:1253

આંતરરાષ્ટ્રીય અસરો અને શ્રેણીબદ્ધ જોખમો

[ફેરફાર કરો]

આંતરરાષ્ટ્રીય આબોહવા જોખમ (અંગ્રેજી: ક્લાઇમેટ રિસ્ક) એ એવા આબોહવા જોખમો છે જે રાષ્ટ્રીય સરહદો ઓળંગે છે. ક્યારેક એક દેશ કે પ્રદેશમાં આબોહવા પરિવર્તનની અસરો અન્ય દેશોના લોકો માટે વધુ ગંભીર પરિણામો લાવી શકે છે. જોખમો એક દેશમાંથી પાડોશી દેશમાં અથવા એક દેશમાંથી દૂરના પ્રદેશોમાં ફેલાઈ શકે છે. જોખમો 'શ્રેણીબદ્ધ' (અંગ્રેજી: કેસ્કેડિંગ) પણ હોઈ શકે છે અને અન્યત્ર અનેક સરહદો અને ક્ષેત્રોમાં તેની આડઅસર કરી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ૨૦૧૧માં થાઈલેન્ડમાં આવેલા પૂરની એક અસર ઉત્પાદન સપ્લાય ચેઈનમાં વિક્ષેપ હતી, જેણે જાપાન, યુરોપ અને યુએસએમાં ઓટોમોટિવ ક્ષેત્ર અને ઈલેક્ટ્રોનિક્સ ઉદ્યોગને અસર કરી હતી.[૫૫]:2441–2444[૫૬]

આ માટે અનુકૂલન સાધવાના વિકલ્પો હજુ ઓછા વિકસિત છે. તેમાં મૂળ દેશમાં સ્થિતિસ્થાપક માળખું વિકસાવવું, પ્રાપ્તકર્તા દેશમાં વધુ બફર સ્ટોકની સુવિધા વધારવી અથવા વ્યાપારમાં વિવિધતા લાવવી અને નવા વેપાર માર્ગો શોધવાનો સમાવેશ થાય છે.[૫૫]:2441–2444

ખર્ચ અને નાણાકીય વ્યવસ્થા

[ફેરફાર કરો]

આર્થિક ખર્ચ

[ફેરફાર કરો]

ઢાંચો:Broader આબોહવા પરિવર્તન અનુકૂલનનો આર્થિક ખર્ચ આબોહવામાં કેટલો ફેરફાર થાય છે તેના પર નિર્ભર રહેશે. ઊંચા સ્તરની ઉષ્ણતા નોંધપાત્ર રીતે વધુ ખર્ચ તરફ દોરી જાય છે. વૈશ્વિક સ્તરે, આગામી કેટલાક દાયકાઓ સુધી અનુકૂલન માટે વાર્ષિક અબજો ડોલરનો ખર્ચ થવાની સંભાવના છે. આબોહવા પરિવર્તન પર આંતરસરકારી પેનલ (આઈપીસીસી) ના તાજેતરના સારાંશ મુજબ, ૨૦૩૦ સુધીમાં આબોહવા પરિવર્તનની અસરો માટે અનુકૂલનનો ખર્ચ વાર્ષિક ૧૫ થી ૪૧૧ અબજ ડોલર થશે. મોટાભાગના અંદાજો ૧૦૦ અબજ ડોલરથી વધુ છે.[૫૭]:Cross-Chapter Box FINANCEઆ ખર્ચ ઉપલબ્ધ નાણાં કરતા ઘણો વધુ હોવાથી 'અનુકૂલન અંતર' (અંગ્રેજી: એડેપ્ટેશન ગેપ) ઉભું થાય છે.આ સમસ્યા વિકાસશીલ દેશોમાં વધુ ગંભીર છે.[૫૭]:SPM C1.2 આ અંતર સતત વધી રહ્યું છે[૫૮] અને તે અનુકૂલન માટે એક મોટો અવરોધ છે.[૫૯] આ તફાવત એટલે સ્પષ્ટ થયો છે કારણ કે વૈશ્વિક સ્તરે આબોહવા ભંડોળનો મોટો હિસ્સો શમન (અંગ્રેજી: મિટિગેશન) પાછળ ખર્ચાય છે, જ્યારે અનુકૂલન પાછળ માત્ર એક નાનો હિસ્સો જ જાય છે.[૬૦]

પ્રાદેશિક અંદાજો પણ ઉપલબ્ધ છે. દાખલા તરીકે, એશિયન ડેવલપમેન્ટ બેંક પાસે એશિયા-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં આબોહવા પરિવર્તનના અર્થશાસ્ત્ર પર અભ્યાસોની શ્રેણી છે.[૬૧] આ અભ્યાસો અનુકૂલન અને શમન બંને પગલાંના ખર્ચનું વિશ્લેષણ પૂરું પાડે છે. 'વીએપ' (WEAP - વોટર ઇવેલ્યુએશન એન્ડ પ્લાનિંગ તંત્ર) જળ સંસાધન સંશોધકો અને આયોજકોને આબોહવા પરિવર્તનની અસરો અને અનુકૂલનનું મૂલ્યાંકન કરવામાં મદદ કરે છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર વિકાસ કાર્યક્રમ (અંગ્રેજી: યુનાઇટેડ નેશન્સ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ - યુએનડીપી) ના 'ક્લાયમેટ ચેન્જ એડેપ્ટેશન પોર્ટલ' માં આફ્રિકા, યુરોપ, મધ્ય એશિયા અને એશિયા-પેસિફિકમાં અનુકૂલન પરના અભ્યાસોનો સમાવેશ થાય છે.[૬૨]

યુરોપિયન યુનિયનમાં કરાયેલા એક સર્વે મુજબ, ૧૫% માને છે કે શ્રીમંત વ્યક્તિઓએ ઊંચા ટેક્સ દ્વારા આબોહવા પરિવર્તન અનુકૂલનનો ખર્ચ ઉઠાવવો જોઈએ.[૨૯] તે જ સર્વેમાં જાણવા મળ્યું છે કે ત્રીજા ભાગના (૩૫%) લોકો માને છે કે ખર્ચ તે કંપનીઓ અને ઉદ્યોગો દ્વારા આવરી લેવો જોઈએ જે આબોહવા પરિવર્તનમાં સૌથી વધુ ફાળો આપે છે.

ખર્ચ-લાભ વિશ્લેષણ

[ફેરફાર કરો]

૨૦૦૭ સુધી, અનુકૂલન માટેના વ્યાપક અને વૈશ્વિક ખર્ચ-લાભના અંદાજોનો અભાવ હતો.[૬૩]:719 ત્યારથી, વ્યાપક સંશોધન સાહિત્ય ઉભરી આવ્યું છે. અભ્યાસો સામાન્ય રીતે વિકાસશીલ દેશો અથવા કોઈ ચોક્કસ ક્ષેત્રમાં અનુકૂલન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. ચોક્કસ સંદર્ભોમાં ઘણા અનુકૂલન વિકલ્પો માટે, રોકાણ એ ટાળેલા નુકસાન કરતા ઓછું હશે. પરંતુ વૈશ્વિક અંદાજોમાં ઘણી અનિશ્ચિતતા રહેલી છે.[૬૪]:ch 15[૫૭]:Cross-Chapter Box FINANCE

આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સહાય

[ફેરફાર કરો]

આબોહવા પરિવર્તન પર સંયુક્ત રાષ્ટ્ર ફ્રેમવર્ક કન્વેન્શન (અંગ્રેજી: યુનાઇટેડ નેશન્સ ફ્રેમવર્ક કન્વેન્શન ઓન ક્લાઇમેટ ચેન્જ - યુએનએફસીસીસી) વિકાસશીલ દેશોને અનુકૂલન માટે મદદ કરવા માટે નાણાકીય વ્યવસ્થાનો સમાવેશ કરે છે.[૬૫] આ કન્વેન્શનની કલમ ૧૧માં છે. ૨૦૦૯ સુધી, યુએનએફસીસીસી હેઠળ ત્રણ ભંડોળ અસ્તિત્વમાં હતા. વૈશ્વિક પર્યાવરણ સુવિધા (અંગ્રેજી: ગ્લોબલ એન્વાયર્નમેન્ટ ફેસિલિટી - જીઈએફ) 'સ્પેશિયલ ક્લાયમેટ ચેન્જ ફંડ' (SCCF)[૬૬] અને 'લીસ્ટ ડેવલપ્ડ કન્ટ્રીઝ ફંડ' (LDCF) નું સંચાલન કરે છે.[૬૭] ૨૦૦૯ અને ૨૦૧૦માં સીઓપી૧૫ અને સીઓપી૧૬ (અંગ્રેજી: COP15 અને COP16) દરમિયાન વાટાઘાટોના પરિણામે અનુકૂલન ભંડોળ (અંગ્રેજી: ધ એડેપ્ટેશન ફંડ) ની રચના કરવામાં આવી હતી. તેનું પોતાનું સચિવાલય છે. શરૂઆતમાં, જ્યારે ક્યોટો પ્રોટોકોલ અમલમાં હતો, ત્યારે અનુકૂલન ભંડોળ માટે ક્લીન ડેવલપમેન્ટ મિકેનિઝમ (CDM) પર ૨% ટેક્સ દ્વારા નાણાં મેળવવામાં આવતા હતા.

૨૦૦૯ કોપનહેગન સમિટમાં, રાષ્ટ્રોએ ૨૦૨૦ સુધીમાં આબોહવા પરિવર્તન શમન અને અનુકૂલન માટે વિકાસશીલ દેશોને વાર્ષિક ૧૦૦ અબજ ડોલર મોકલવાના લક્ષ્ય માટે પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવી હતી.[૬૮] આ આબોહવા નાણાકીય વ્યવસ્થાને ગતિશીલ બનાવવા માટે ૨૦૧૦માં હરિત આબોહવા ભંડોળ (અંગ્રેજી: ગ્રીન ક્લાઇમેટ ફંડ) ની રચના કરવામાં આવી હતી. ૨૦૧૫ની પેરિસ કોન્ફરન્સ (સીઓપી૨૧) માં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું કે વાર્ષિક ૧૦૦ અબજ ડોલર શમન અને અનુકૂલન વચ્ચે સંતુલિત રીતે વહેંચવા જોઈએ. ૨૦૨૦ સુધીમાં, વચન મુજબના ૧૦૦ અબજ ડોલર પૂરેપૂરા મળ્યા ન હતા. મોટાભાગની સહાય હજુ પણ શમન તરફ લક્ષિત હતી. ૨૦૨૦માં પૂરી પાડવામાં આવેલી જાહેર નાણાકીય સહાયમાંથી અનુકૂલનને માત્ર ૨૧% જ પ્રાપ્ત થયા હતા.[૬૯]



બહુપક્ષીય વિકાસ બેંકો (અંગ્રેજી: મલ્ટિલેટરલ ડેવલપમેન્ટ બેંક્સ) દ્વારા વૈશ્વિક અનુકૂલન નાણાકીય સહાય ૨૦૨૧માં ૧૯ અબજ યુરોથી વધુ થઈ હતી. આ અનુકૂલન માટેની નાણાકીય સહાયમાં વધતા વલણનું સૂચન કરે છે.[૭૦] ૨૦૨૨માં સીઓપી૨૭ ખાતે આબોહવા પરિવર્તન અંગેના સંયુક્ત જાહેરનામામાં બહુપક્ષીય બેંકોએ અનુકૂલન નાણાકીય સહાય વધારવા માટે પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવી હતી. તે ખાસ કરીને ઓછી આવક ધરાવતા રાષ્ટ્રો, નાના ટાપુ વિકાસશીલ રાજ્યો અને વંચિત લોકોને લક્ષ્ય બનાવે છે. યુરોપિયન ઇન્વેસ્ટમેન્ટ બેંક એ જણાવ્યું છે કે તે આબોહવા અનુકૂલન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતા પ્રોજેક્ટ્સ માટે તેનો હિસ્સો વધારીને ૭૫% કરશે.

તેમજ ૨૦૨૨માં, રાષ્ટ્રોએ એવા વિસ્તારોમાં જ્યાં અનુકૂલન પૂરતું નથી અથવા ખૂબ મોડું થયું છે ત્યાં જોખમો અને નુકસાનને પહોંચી વળવા માટે 'નુકસાન અને ક્ષતિ' (લોસ એન્ડ ડેમેજ) ફંડ સ્થાપિત કરવાના પ્રસ્તાવ પર સંમતિ દર્શાવી હતી.[૭૧]:63

સંયુક્ત રાષ્ટ્ર પર્યાવરણ કાર્યક્રમ (UNEP) દ્વારા પ્રકાશિત નવેમ્બર ૨૦૨૩ના 'એડેપ્ટેશન ગેપ રિપોર્ટ' મુજબ, વાર્ષિક ૧૯૪ અબજ થી ૩૬૬ અબજ ડોલરનું નાણાકીય અંતર છે. વિકાસશીલ દેશોમાં અનુકૂલન જરૂરિયાતો વાર્ષિક ૨૧૫ અબજ થી ૩૮૭ અબજ ડોલર હોવાનો અંદાજ છે, જે હાલના આંતરરાષ્ટ્રીય જાહેર નાણાકીય પ્રવાહ કરતા ૧૦-૧૮ ગણો છે.[૭૨]

વધારાની સહાય

[ફેરફાર કરો]

આંતરરાષ્ટ્રીય અનુકૂલન નાણાકીય સહાયનું એક મુખ્ય લક્ષણ 'એડિશનલિટી' (અંગ્રેજી: વધારાની સહાય) ની વિભાવના છે. તે અનુકૂલન સહાય અને વિકાસ સહાય (અંગ્રેજી: ડેવલપમેન્ટ એઈડ) ના અન્ય સ્તરો વચ્ચેના જોડાણને પ્રતિબિંબિત કરે છે.[૭૩] ઘણા વિકસિત દેશો પહેલેથી જ વિકાસશીલ દેશોને ગરીબી, કુપોષણ, ખાદ્ય અસુરક્ષા, પીવાના પાણીની ઉપલબ્ધતા અને બેરોજગારી જેવા પડકારોનો સામનો કરવા આંતરરાષ્ટ્રીય સહાય પૂરી પાડે છે. આબોહવા પરિવર્તન આ સમસ્યાઓ પરની પ્રગતિને અટકાવવાનું જોખમ ઉભું કરે છે. 'એડિશનલિટી' એ અનુકૂલન માટેના વધારાના ખર્ચનો સંદર્ભ આપે છે જેથી હાલની સહાયને અન્યત્ર વાળવી ન પડે.

વધારાની સહાયની ચાર મુખ્ય વ્યાખ્યાઓ છે:

  1. આબોહવા નાણાકીય સહાય જે સહાય તરીકે વર્ગીકૃત છે, પરંતુ તે સહસ્રાબ્દી વિકાસ લક્ષ્યો (અંગ્રેજી: મિલેનિયમ ડેવલપમેન્ટ ગોલ્સ) ઉપરાંતની વધારાની છે;
  2. અગાઉના વર્ષની 'સત્તાવાર વિકાસ સહાય' (ODA) માં વધારો જે આબોહવા પરિવર્તન શમન પર ખર્ચવામાં આવ્યો છે;
  3. વધતું ODA સ્તર જેમાં આબોહવા નાણાકીય સહાયનો સમાવેશ થાય છે પરંતુ તે ચોક્કસ ટકાવારી સુધી મર્યાદિત હોય છે; અને
  4. ODA સાથે જોડાયેલ ન હોય તેવી આબોહવા સહાયમાં વધારો.

એડિશનલિટીની એક ટીકા એ છે કે તે વર્તમાન સ્થિતિને જાળવી રાખવા પ્રોત્સાહિત કરે છે કારણ કે તે આબોહવા પરિવર્તનના ભાવિ જોખમોને ધ્યાનમાં લેતું નથી. કેટલાક હિમાયતીઓએ ગરીબી નાબૂદી કાર્યક્રમોમાં આબોહવા પરિવર્તન અનુકૂલનને સાંકળવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે.

૨૦૧૦ થી ૨૦૨૦ દરમિયાન, ડેનમાર્કે તેની ગ્લોબલ વોર્મિંગ અનુકૂલન સહાય જીડીપીના ૦.૦૯% થી વધારીને ૦.૧૨% કરી, પરંતુ આમાં કોઈ વધારાનું ભંડોળ સામેલ નહોતું. તેના બદલે, આ સહાય અન્ય વિદેશી સહાય ભંડોળમાંથી લેવામાં આવી હતી. 'પોલિટિકન' અખબારે લખ્યું: "આબોહવા સહાય સૌથી ગરીબ લોકો પાસેથી લેવામાં આવે છે."[૭૪]

પડકારો

[ફેરફાર કરો]

સમયગાળામાં તફાવત

[ફેરફાર કરો]

અનુકૂલન ફેરફારની અપેક્ષાએ અગાઉથી થઈ શકે છે અથવા તે ફેરફારોના પ્રતિભાવ રૂપે હોઈ શકે છે.[૭૫] ઉદાહરણ તરીકે, યુરોપિયન આલ્પ્સ પર્વતોમાં કૃત્રિમ બરફ બનાવવાની પ્રક્રિયા વર્તમાન આબોહવા વલણોનો પ્રતિભાવ છે. બીજી બાજુ, કેનેડામાં 'કોન્ફેડરેશન બ્રિજ' નું ઉંચાઈ પર નિર્માણ એ ભવિષ્યમાં સમુદ્રના સ્તરમાં થતા વધારાને ધ્યાનમાં રાખીને કરાયેલું આગોતરુ આયોજન છે.[૭૬]

અસરકારક અનુકૂલન નીતિ અમલમાં મૂકવી મુશ્કેલ હોઈ શકે છે કારણ કે નીતિ નિર્માતાઓને લાંબા ગાળાના આયોજનને બદલે ટૂંકા ગાળાના ફેરફારો લાવવા માટે વધુ પ્રોત્સાહન મળે છે.[૭૭] આબોહવા પરિવર્તનની અસરો સામાન્ય રીતે ટૂંકા ગાળામાં દેખાતી નથી, તેથી નીતિ નિર્માતાઓ પાસે પગલાં લેવા માટે ઓછું પ્રોત્સાહન હોય છે. વળી, આબોહવા પરિવર્તન વૈશ્વિક સ્તરે થઈ રહ્યું છે, જે માટે અનુકૂલન અને તેની સામે લડવા માટે એક વૈશ્વિક માળખાની જરૂર છે.[૭૮] મોટાભાગની અનુકૂલન અને આબોહવા પરિવર્તન શમન નીતિઓ સ્થાનિક સ્તરે લાગુ કરવામાં આવે છે, કારણ કે વિવિધ પ્રદેશોએ અલગ-અલગ રીતે અનુકૂલન સાધવું પડે છે. રાષ્ટ્રીય અને વૈશ્વિક નીતિઓ ઘડવી ઘણીવાર વધુ પડકારજનક હોય છે.[૭૯]

અયોગ્ય અનુકૂલન (Maladaptation)

[ફેરફાર કરો]

આબોહવા પરિવર્તન શમનમાં અયોગ્ય અનુકૂલન (અંગ્રેજી: મેલેડેપ્ટેશન) એવી ક્રિયા છે જે આબોહવા પરિવર્તન પ્રત્યેની સંવેદનશીલતામાં સીધો વધારો કરે છે અને/અથવા ભવિષ્યમાં ટકાઉ અનુકૂલન કરવાની ક્ષમતા ઘટાડે છે.[૮૦] આ શબ્દ સૌપ્રથમ ૨૦૦૧ માં આઈપીસીસી દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. આઈપીસીસી મુજબ અયોગ્ય અનુકૂલન એટલે: "એવી ક્રિયાઓ જે આબોહવા સંબંધિત પ્રતિકૂળ પરિણામોના જોખમમાં વધારો કરી શકે છે, જેમાં ગ્રીનહાઉસ ગેસના ઉત્સર્જનમાં વધારો, આબોહવા પરિવર્તન પ્રત્યેની વધેલી અથવા બદલાયેલી સંવેદનશીલતા, વધુ અસમાન પરિણામો અથવા વર્તમાન કે ભવિષ્યમાં કલ્યાણમાં ઘટાડો સામેલ છે. મોટેભાગે, અયોગ્ય અનુકૂલન એ અનિચ્છનીય પરિણામ હોય છે."[૧૦]:7

ઘણું અનુકૂલન ટૂંકા ગાળાની આબોહવાની વિવિધતાને ધ્યાનમાં રાખીને થાય છે, પરંતુ તે લાંબા ગાળાના આબોહવા વલણો માટે અયોગ્ય સાબિત થઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, નદીના ઊંચા પ્રવાહના સમયગાળા પછી ઇજિપ્તમાં પશ્ચિમી સિનાઈ રણમાં સિંચાઈનો વિસ્તાર કરવો એ અયોગ્ય અનુકૂલન છે, કારણ કે આ પ્રદેશમાં લાંબા ગાળાની આગાહીઓ સૂકવણી (શુષ્કતા) તરફ નિર્દેશ કરે છે.[૮૧] એક સ્તર પર કરાયેલું અનુકૂલન અન્ય લોકો અથવા સંસ્થાઓની અનુકૂલન ક્ષમતા ઘટાડીને બીજા સ્તર પર અસર કરી શકે છે. જ્યારે અનુકૂલન કોઈને ફાયદો કરતું હોય, ત્યારે તેની બીજા પર નકારાત્મક અસર પણ થઈ શકે છે.[૭૫]

સામાન્ય રીતે, "સમુદાય સંચાલિત નીચેથી-ઉપરનું અનુકૂલન" (અંગ્રેજી: બોટમ-અપ એડેપ્ટેશન) અભિગમોમાં ટેકનિકલ સુધારાઓ કરતા અયોગ્ય અનુકૂલનનું જોખમ ઓછું હોય છે.[૮૨] દાખલા તરીકે, સમુદ્રની દીવાલ બનાવવાને કારણે ખેતરોમાં પાણી ભરાઈ જવાની અને જમીનની ફળદ્રુપતા ગુમાવવાની સમસ્યાઓ ઉભી થઈ શકે છે. ખાતર અને જંતુનાશકનો વધતો ઉપયોગ પણ અયોગ્ય અનુકૂલનનું ઉદાહરણ છે, કારણ કે તેમના ઉત્પાદન દરમિયાન ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્પન્ન થાય છે જે અંતે પાકની ઉપજ ઘટાડવામાં ફાળો આપે છે.

અનુકૂલનની મર્યાદાઓ

[ફેરફાર કરો]

લોકો હંમેશા આબોહવા પરિવર્તન સાથે અનુકૂલન સાધતા આવ્યા છે. વાવણીના સમયમાં ફેરફાર અથવા પાણી બચાવવાની નવી તકનીકો જેવા કેટલાક અભિગમો સ્થાનિક સમુદાયોમાં પહેલેથી જ અસ્તિત્વમાં છે.[૮૧] પરંપરાગત જ્ઞાન અને આવા અભિગમોને જાળવી રાખવા અને મજબૂત કરવા જરૂરી છે. આ સ્થાનિક તકનીકોને મજબૂત કરવાથી અનુકૂલન વ્યૂહરચનાઓ સ્વીકારવાની શક્યતા વધે છે કારણ કે તે સમુદાયમાં માલિકી અને સામેલગીરીની ભાવના પેદા કરે છે.[૭૬] જોકે, ઘણી પરિસ્થિતિઓમાં આ પૂરતું નહીં પડે અને નવી તકનીકોની જરૂર પડશે.[૮૩]

જેમ જેમ આબોહવા પરિવર્તનના જોખમો વધે છે, તેમ તેમ તબક્કાવાર અનુકૂલન અપૂરતું બને છે. આથી પરિવર્તનકારી (ટ્રાન્સફોર્મેશનલ) અનુકૂલનની જરૂરિયાત ઉભી થાય છે જે ખૂબ મોટી અને ખર્ચાળ હોય છે.[૮૪] ૨૦૨૨ ના આઈપીસીસી અહેવાલમાં અનુકૂલન મર્યાદાઓ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. તેમાં 'નરમ' (Soft) અને 'કઠોર' (Hard) મર્યાદાઓ વચ્ચે તફાવત કરવામાં આવ્યો છે. જો તાપમાન ૧.૫° સે સુધી વધશે, તો હિમનદીઓ અને બરફના પાણી પર નિર્ભર પ્રદેશો અને નાના ટાપુઓ કઠોર અનુકૂલન મર્યાદા સુધી પહોંચી જશે. ૩° સે તાપમાન વધારા પર યુરોપના ભાગો પણ આ મર્યાદા સુધી પહોંચી શકે છે.[૧૦]:26

૨૦૨૫ના એક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે વિકસિત અને વિકાસશીલ બંને દેશોમાં ખાનગી-ક્ષેત્રની અનુકૂલન વ્યૂહરચનાઓ ઊંડા મૂળ ધરાવતા માળખાગત અવરોધોનો સામનો કરી રહી છે — જેમાં શાસનની નબળાઈઓ (અંગ્રેજી: ગવર્નન્સ વીકનેસ), બહિષ્કાર અને અસમાનતાનો સમાવેશ થાય છે — જે આબોહવા અનુકૂલન પ્રયાસોની લાંબા ગાળાની ટકાઉપણુંને મર્યાદિત કરે છે.[૮૫]

ખાનગી રોકાણને પ્રોત્સાહિત કરવું

[ફેરફાર કરો]

આબોહવા પરિવર્તન અનુકૂલન એ શમન કરતા વધુ જટિલ રોકાણ ક્ષેત્ર છે, કારણ કે તેમાં રોકાણ પર વળતર (અંગ્રેજી: રિટર્ન ઓન ઇન્વેસ્ટમેન્ટ) સ્પષ્ટ હોતું નથી. ખાનગી રોકાણ માટે કેટલાક પડકારો નીચે મુજબ છે:[૮૬][૮૭]

  • અનુકૂલન ઘણીવાર બિન-બજાર ક્ષેત્રો અથવા જાહેર ભલાઈ પર કેન્દ્રિત હોય છે, તેથી તે ખાનગી ક્ષેત્ર માટે આકર્ષક હોતું નથી.
  • ટૂંકા ગાળાના રોકાણ અને લાંબા ગાળાના લાભો વચ્ચે સમયગાળાનો તફાવત હોય છે.
  • રોકાણની તકો વિશે માહિતીનો અભાવ છે.

જોકે, આ ક્ષેત્રમાં નવા સંશોધનો થઈ રહ્યા છે જે નાણાકીય અંતર ઘટાડવા માટે ખાનગી ક્ષેત્રની ભૂમિકા વધારી રહ્યા છે.[૭]અર્થશાસ્ત્રીઓ જણાવે છે કે આબોહવા અનુકૂલન માટેની પહેલ વ્યવસાયિક રોકાણ (અંગ્રેજી: બિઝનેસ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ) માટે તાત્કાલિક પ્રાથમિકતા હોવી જોઈએ.[૮૮][૮૯]

શમન સાથેના વિરોધાભાસ

[ફેરફાર કરો]

અનુકૂલન અને શમન વચ્ચે વિરોધાભાસ ત્યારે થઈ શકે છે જ્યારે કોઈ ક્રિયાઓ અલગ-અલગ દિશામાં નિર્દેશ કરતી હોય. દાખલા તરીકે, ગીચ શહેરી વિકાસ પરિવહનમાંથી થતા ગ્રીનહાઉસ ગેસના ઉત્સર્જનને ઘટાડી શકે છે (શમન), પરંતુ તે શહેરી ગરમી ટાપુની(અંગ્રેજી: અર્બન હીટ આઇલેન્ડ) અસરમાં વધારો કરી શકે છે, જે અનુકૂલનને વધુ પડકારજનક બનાવે છે.[૯૦]

આયોજન અને અમલીકરણની દેખરેખ

[ફેરફાર કરો]

આબોહવા અનુકૂલન આયોજનનો ઉદ્દેશ્ય નકારાત્મક અસરોના જોખમોના સ્તરનું સંચાલન કરવાનો છે. અનુકૂલન આયોજન જોખમ સંચાલન (અંગ્રેજી: રિસ્ક મેનેજમેન્ટ) જેવું જ છે. તે માત્ર નિર્ણયોનો એક સમૂહ નથી, પરંતુ મૂલ્યાંકન, ક્રિયા, શિક્ષણ અને સમાયોજનની એક સતત ચાલતી પ્રક્રિયા છે. આ રીતે આયોજન અને અમલીકરણ બંને એકબીજા સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલા છે.[૧૨]:133

અનુકૂલન આયોજન એક પ્રવૃત્તિ છે, પરંતુ તે અનુકૂલનના પ્રકાર સાથે પણ સંકળાયેલું છે. આયોજિત અનુકૂલનને ક્યારેક સ્વાયત્ત (અંગ્રેજી: ઓટોનોમસ) અનુકૂલનથી અલગ પાડવામાં આવે છે.[૧]

બીજી એક મહત્વની વિભાવના 'મુખ્ય પ્રવાહમાં લાવવું'(અંગ્રેજી: મેઇનસ્ટ્રીમિંગ) છે. મુખ્ય પ્રવાહમાં લાવવાનો અર્થ છે આબોહવા પરિવર્તનને સ્થાપિત વ્યૂહરચનાઓ, નીતિઓ અથવા યોજનાઓમાં સંકલિત કરવું. અલગ અનુકૂલન પ્રવૃત્તિઓ વિકસાવવા કરતા આ વધુ કાર્યક્ષમ હોઈ શકે છે અને તેની સફળતાની શક્યતા વધુ છે.[૧૨]:28[૭]:15 તે વધુ ટકાઉ પણ હોઈ શકે છે. આમાં નવા મુદ્દાઓને વ્યાપકપણે સ્વીકારવા માટે નીતિ નિર્માતાઓની માનસિકતા અને પદ્ધતિઓમાં ફેરફાર કરવાનો સમાવેશ થાય છે.[૩૨]:968

આ પ્રકારના એકીકરણ માટે રાષ્ટ્રીય વિકાસ આયોજન એ મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર છે. તે નવી અને અસ્તિત્વમાં રહેલી રાષ્ટ્રીય નીતિઓ, ક્ષેત્રીય નીતિઓ અને બજેટને ધ્યાનમાં લેવાની જરૂર છે. તેવી જ રીતે, શહેરોમાં અનુકૂલનને મુખ્ય પ્રવાહમાં લાવવા માટે જમીન વપરાશ આયોજન જેવી વર્તમાન શહેર યોજનાઓને ધ્યાનમાં લેવી જોઈએ.[૧૨]:166 જોકે આ અભિગમની કેટલીક મર્યાદાઓ પણ છે. એક ટીકા એવી છે કે આના કારણે સ્વતંત્ર અનુકૂલન કાર્યક્રમોની દૃશ્યતા ઘટી ગઈ છે.[૧૨]:166

અનુકૂલન આયોજન સામાન્ય રીતે જોખમો અને સંવેદનશીલતાના મૂલ્યાંકન પર આધારિત હોય છે. તે જોખમો ઘટાડવા માટે વિવિધ પગલાંના સાપેક્ષ ફાયદા અને ખર્ચનું મૂલ્યાંકન કરે છે. આયોજન પછીનો આગળનો તબક્કો અમલીકરણ છે. આ પ્રક્રિયા માટે 'યુરોપિયન યુનિયન એડેપ્ટેશન સપોર્ટ ટૂલ' જેવી માર્ગદર્શિકા વિકસાવવામાં આવી છે, જે આ સામાન્ય તબક્કાઓ દર્શાવે છે:

  1. અનુકૂલન માટે ભૂમિકા તૈયાર કરવી
  2. આબોહવા પરિવર્તનના જોખમો અને સંવેદનશીલતાનું મૂલ્યાંકન કરવું
  3. અનુકૂલન વિકલ્પોની ઓળખ કરવી
  4. અનુકૂલન વિકલ્પોનું મૂલ્યાંકન કરવું
  5. અનુકૂલનનો અમલ કરવો
  6. અનુકૂલનની દેખરેખ અને મૂલ્યાંકન કરવું

૨૦૨૨ સુધીમાં, અનુકૂલન પ્રયાસો અમલીકરણ કરતા આયોજન પર વધુ કેન્દ્રિત રહ્યા છે. તમામ ક્ષેત્રોમાં પ્રગતિ થઈ છે, પરંતુ જરૂરિયાત અને અમલીકરણ વચ્ચેનું અંતર સતત વધી રહ્યું છે.[૧૦]:20

અનુકૂલન કાર્ય આયોજન મુજબ ચાલી રહ્યું છે તેની ખાતરી કરવા માટે તેની દેખરેખ અને મૂલ્યાંકન અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. તે પાઠ પૂરા પાડે છે અને કઈ વધારાની ક્રિયાઓ જરૂરી છે તે સમજવામાં મદદ કરે છે. ૨૦૨૦ સુધીમાં, લગભગ ચોથા ભાગના દેશોમાં દેખરેખ અને મૂલ્યાંકન માળખું અમલમાં હતું.[૧૦]:28

દેશ અને શહેર મુજબ

[ફેરફાર કરો]

આબોહવા અનુકૂલન માટે નીતિઓ ઘડવા, આયોજન કરવા, સંકલન સાધવા અને નાણાંની વહેંચણી કરવામાં રાષ્ટ્રીય સરકારોની મુખ્ય ભૂમિકા હોય છે. તેઓ આંતરરાષ્ટ્રીય કરારો દ્વારા આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયને પણ જવાબદાર છે.[૯૧] ઘણા દેશો પેરિસ સમજૂતી હેઠળ સબમિટ કરેલા તેમના 'રાષ્ટ્રીય નિર્ધારિત યોગદાન' (એનડીસી) અથવા રાષ્ટ્રીય અનુકૂલન યોજનાઓમાં તેનું દસ્તાવેજીકરણ કરે છે. વિકાસશીલ દેશોને તેમની રાષ્ટ્રીય યોજનાઓ વિકસાવવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય ભંડોળમાંથી મદદ મળી શકે છે.

૨૦૨૦ સુધીમાં, ૭૨% દેશોમાં ઉચ્ચ સ્તરીય અનુકૂલન સાધનો ઉપલબ્ધ હતા. જોકે, પ્રોજેક્ટ્સના વાસ્તવિક અમલીકરણ સુધી પહોંચનારા દેશો પ્રમાણમાં ઓછા હતા, જે તેની વસ્તીના જોખમોને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકે.[૭]

૨૦૨૨ સુધીમાં, અન્ય રાષ્ટ્રીય યોજનાઓમાં અનુકૂલન પ્રાથમિકતાઓનું બહેતર સંકલન જોવા મળે છે. આયોજન વધુ સર્વસમાવેશક બન્યું છે, જેમાં વિકલાંગ વ્યક્તિઓ, બાળકો, યુવાનો અને ભાવિ પેઢીઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે.

ઘણા શહેરોએ શહેર-વ્યાપી અનુકૂલન વ્યૂહરચનાઓ સંકલિત કરી છે.[૩૨]:994 ૮૧૨ વૈશ્વિક શહેરોના સર્વેક્ષણમાં જાણવા મળ્યું કે ૯૩% શહેરો આબોહવા પરિવર્તનના જોખમમાં છે, પરંતુ ૨૦૨૧ માં ૪૩% પાસે અનુકૂલન યોજના નહોતી અને ૪૧% એ જોખમ અને સંવેદનશીલતાનું મૂલ્યાંકન કર્યું નહોતું.[૯૨]

વૈશ્વિક લક્ષ્યો

[ફેરફાર કરો]

ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્ય ૧૩ (SDG 13) નો ઉદ્દેશ્ય દેશોની સ્થિતિસ્થાપકતા અને અનુકૂલન ક્ષમતાઓને મજબૂત કરવાનો છે. આમાં માળખાગત સુવિધાઓ, કૃષિ અને શિક્ષણ જેવા ઘણા ક્ષેત્રો સામેલ છે. પેરિસ સમજૂતી વૈશ્વિક જવાબદારીના વિચારને પ્રોત્સાહન આપે છે અને વિકસિત દેશો દ્વારા વધુ સંવેદનશીલ દેશોને નાણાકીય સહાય અને તકનીકી હસ્તાંતરણ (અંગ્રેજી: ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર) પૂરી પાડવાની જોગવાઈ રાખે છે.

સંયુક્ત રાષ્ટ્રનો અંદાજ છે કે આફ્રિકાને વસ્તી વૃદ્ધિને ધ્યાનમાં લેતા ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્યો હાંસલ કરવા માટે વાર્ષિક ૧.૩ ટ્રિલિયન ડોલરના ભંડોળની જરૂર પડશે. આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા ભંડોળ (IMF) અંદાજ લગાવે છે કે માત્ર આબોહવા અનુકૂલનના ખર્ચને પહોંચી વળવા માટે જ ૫૦ અબજ ડોલરની જરૂર પડી શકે છે.

ઇતિહાસ

[ફેરફાર કરો]

૧૯૯૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં જ્યારે આબોહવા પરિવર્તન પ્રથમવાર આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકીય એજન્ડામાં પ્રમુખ બન્યું, ત્યારે અનુકૂલન (અંગ્રેજી: એડેપ્ટેશન) ની ચર્ચાને 'શમન' (અંગ્રેજી: મિટિગેશન) માટેના અસરકારક પગલાં લેવાની જરૂરિયાતથી ધ્યાન ભટકાવનારી માનવામાં આવતી હતી. શમનનો મુખ્ય અર્થ ગ્રીનહાઉસ ગેસના ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો કરવાનો હતો. ૨૦મી સદીના અંતમાં અને ૨૧મી સદીની શરૂઆતમાં પણ કેટલાક અવાજોએ અનુકૂલનની તરફેણમાં દલીલો કરી હતી.[૯૩] વર્ષ ૨૦૦૯ અને ૨૦૧૦માં, આંતરરાષ્ટ્રીય આબોહવા વાટાઘાટો દરમિયાન અનુકૂલન પર વધુ ધ્યાન મળવાનું શરૂ થયું. આ ત્યારે બન્યું જ્યારે કોપનહેગન સમિટમાં મર્યાદિત પ્રગતિ થવાથી એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું કે ઉત્સર્જન ઘટાડા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સર્વસંમતિ સાધવી ધારી હતી તેના કરતા વધુ પડકારજનક હશે. ૨૦૦૯માં, વિશ્વના સમૃદ્ધ રાષ્ટ્રોએ વિકાસશીલ દેશોને તેમના આબોહવા અનુકૂલન પ્રોજેક્ટ્સ માટે વાર્ષિક કુલ ૧૦૦ અબજ ડોલરની સહાય આપવાની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવી હતી. આ પ્રતિબદ્ધતાને ૨૦૧૦ની કેનકન સમિટમાં અને ફરીથી ૨૦૧૫ની પેરિસ પરિષદમાં દોહરાવવામાં આવી હતી. જોકે આ વચન પૂર્ણ થયું નહોતું, પરંતુ ૨૦૧૦ થી ૨૦૨૦ના ગાળા દરમિયાન સમૃદ્ધ રાષ્ટ્રો દ્વારા અનુકૂલન માટે આપવામાં આવતા ભંડોળમાં વધારો જરૂર થયો હતો.[૯૪][૯૫][૯૬]

આબોહવા પરિવર્તન અનુકૂલન સામાન્ય રીતે સ્થાનિક સત્તાધારીઓ (અંગ્રેજી: લોકલ ઓથોરિટીઝ) માટે વધુ ધ્યાનનું કેન્દ્ર રહ્યું છે, જ્યારે રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણ મોટેભાગે શમન પર કેન્દ્રિત રહ્યું છે. જોકે, આમાં કેટલાક અપવાદો પણ જોવા મળ્યા છે – જે દેશો આબોહવા પરિવર્તનની અસરો સામે વધુ સંવેદનશીલ હોવાનું અનુભવે છે, ત્યાં ક્યારેક રાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ વધુ ધ્યાન અનુકૂલન પર આપવામાં આવ્યું છે.[૯૭]

સંદર્ભો

[ફેરફાર કરો]
  1. 1 2 IPCC, 2022: Annex II: Glossary [Möller, V., R. van Diemen, J.B.R. Matthews, C. Méndez, S. Semenov, J.S. Fuglestvedt, A. Reisinger (eds.)]. In: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Change [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA, pp. 2897–2930, doi:10.1017/9781009325844.029
  2. ↑ O'Neill, B., M. van Aalst, Z. Zaiton Ibrahim, L. Berrang Ford, S. Bhadwal, H. Buhaug, D. Diaz, K. Frieler, M. Garschagen, A. Magnan, G. Midgley, A. Mirzabaev, A. Thomas, and R.Warren, 2022: Chapter 16: Key Risks Across Sectors and Regions. In: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA, pp. 2411–2538, doi:10.1017/9781009325844.025.
  3. ↑ Verma, Krishan K.; Song, Xiu-Peng; Kumari, Aradhna; Jagadesh, M.; Singh, Santosh Kumar; Bhatt, Rajan; Singh, Munna; Seth, Chandra Shekhar; Li, Yang-Rui (2025). "Climate change adaptation: Challenges for agricultural sustainability". Plant, Cell & Environment. 48 (4): 2522–2533. Bibcode:2025PCEnv..48.2522V. doi:10.1111/pce.15078. PMID 39136256.
  4. ↑ "Unprecedented Impacts of Climate Change Disproportionately Burdening Developing Countries, Delegate Stresses, as Second Committee Concludes General Debate". United Nations. 8 October 2019. મેળવેલ 2019-12-12. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
  5. ↑ Sarkodie, Samuel Asumadu; Ahmed, Maruf Yakubu; Owusu, Phebe Asantewaa (2022-04-05). "Global adaptation readiness and income mitigate sectoral climate change vulnerabilities". Humanities and Social Sciences Communications (અંગ્રેજીમાં). 9 (1) 113: 1–17. doi:10.1057/s41599-022-01130-7. hdl:11250/2999578. ISSN 2662-9992. S2CID 247956525. {{cite journal}}: Check date values in: |date= (મદદ); Unknown parameter |s૨cid= ignored (મદદ)
  6. 1 2 3 4 5 6 Birkmann, J., E. Liwenga, R. Pandey, E. Boyd, R. Djalante, F. Gemenne, W. Leal Filho, P.F. Pinho, L. Stringer, and D. Wrathall, 2022: Poverty, Livelihoods and Sustainable Development. In: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA, pp. 1171–1274, doi:10.1017/9781009325844.010
  7. 1 2 3 4 UNEP (2021-01-09). "Adaptation Gap Report 2020". UNEP – UN Environment Programme (અંગ્રેજીમાં). મેળવેલ 2022-10-26. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
  8. ↑ Berrang-Ford, Lea; Ford, James D.; Paterson, Jaclyn (2011). "Are we adapting to climate change?". Global Environmental Change. 21 (1): 25–33. Bibcode:2011GEC....21...25B. doi:10.1016/j.gloenvcha.2010.09.012. મેળવેલ 2025-11-02. {{cite journal}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  9. ↑ Smith, John (2022). "Adapting to Climate Change: Decision-Making and Development". Climate Policy Review. 14 (2): 103–118. doi:10.1016/j.climate.2022.02.003 (અસક્રિય 1 July 2025). {{cite journal}}: Check date values in: |doi-broken-date= (મદદ)CS1 maint: DOI inactive as of જુલાઇ 2025 (link)
  10. 1 2 3 4 5 6 IPCC, 2022: Summary for Policymakers [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, M. Tignor, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem (eds.)]. In: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA, pp. 3–33, doi:10.1017/9781009325844.001
  11. ↑ Noble, I.R., S. Huq, Y.A. Anokhin, J. Carmin, D. Goudou, F.P. Lansigan, B. Osman-Elasha, and A. Villamizar, 2014: "Chapter 14: Adaptation needs and options". In: Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability. Part A: Global and Sectoral Aspects. Contribution of Working Group II to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Field, C.B., V.R. Barros, D.J. Dokken, K.J. Mach, M.D. Mastrandrea, T.E. Bilir, M. Chatterjee, K.L. Ebi, Y.O. Estrada, R.C. Genova, B. Girma, E.S. Kissel, A.N. Levy, S. MacCracken, P.R. Mastrandrea, and L.L.White (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 833–868.
  12. 1 2 3 4 5 સંદર્ભ ત્રુટિ: અયોગ્ય <ref> ટેગ; :10નામના સંદર્ભ માટે કોઈ પણ સામગ્રી નથી
  13. ↑ Klein, R.J.T., Adams, K.M., Dzebo, A., and Siebert, C.K. (2017). Advancing climate adaptation practices and solutions: emerging research priorities. SEI Working Paper 2017-07. Stockholm, Sweden.
  14. ↑ IPCC, 2021: Annex VII: Glossary [Matthews, J.B.R., V. Möller, R. van Diemen, J.S. Fuglestvedt, V. Masson-Delmotte, C. Méndez, S. Semenov, A. Reisinger (eds.)]. In Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 2215–2256, doi:10.1017/9781009157896.022
  15. ↑ Kelman, Ilan; Gaillard, J C; Mercer, Jessica (માર્ચ ૨૦૧૫). "Climate Change's Role in Disaster Risk Reduction's Future: Beyond Vulnerability and Resilience". International Journal of Disaster Risk Science (અંગ્રેજીમાં). 6 (1): 21–27. Bibcode:2015IJDRS...6...21K. doi:10.1007/s13753-015-0038-5. ISSN 2095-0055.
  16. ↑ "Managing the Risks of Extreme Events and Disasters to Advance Climate Change Adaptation — IPCC". મેળવેલ 2022-11-16. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  17. ↑ Global Assessment Report on Disaster Risk Reduction 2022. Our world at risk transforming governance for a resilient future. Geneva: United Nations Office for Disaster Risk Reduction. 2022. ISBN 978-92-1-232028-1. OCLC 1337569431.
  18. ↑ "State of the Global Climate 2023". library.wmo.int (અંગ્રેજીમાં). મેળવેલ 2025-10-31. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  19. ↑ Rosenzweig, Cynthia. "All Climate Is Local: How Mayors Fight Global Warming". Scientific American (અંગ્રેજીમાં). ક્રમાંક  September 2011. મેળવેલ 2023-02-08. {{cite magazine}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  20. 1 2 As Waters Rise, Miami Beach Builds Higher Streets And Political Willpower સંગ્રહિત ૮ ડિસેમ્બર ૨૦૧૬ ના રોજ વેબેક મશિન
  21. 1 2 સંદર્ભ ત્રુટિ: અયોગ્ય <ref> ટેગ; usatodayનામના સંદર્ભ માટે કોઈ પણ સામગ્રી નથી
  22. ↑ Kaufman, Leslie (2011-05-23). "A City Prepares for a Warm Long-Term Forecast". The New York Times (અમેરિકન અંગ્રેજીમાં). ISSN 0362-4331. મેળવેલ 2023-02-08. {{cite news}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
  23. ↑ Revkin, Andrew C. (23 May 2011). "Cities Embrace the Adaptation Imperative". The New York Times. {{cite news}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  24. ↑ Hillary Russ (2013-07-03). "New Jersey homeowners to get buyout offers after Superstorm Sandy". Reuters (અંગ્રેજીમાં). Reuters. મેળવેલ 2023-02-08. {{cite news}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
  25. ↑ Menéndez, Pelayo; Losada, Iñigo J.; Torres-Ortega, Saul; Narayan, Siddharth; Beck, Michael W. (10 March 2020). "The Global Flood Protection Benefits of Mangroves". Scientific Reports (અંગ્રેજીમાં). 10 (1): 4404. Bibcode:2020NatSR..10.4404M. doi:10.1038/s41598-020-61136-6. ISSN 2045-2322. PMC 7064529. PMID 32157114. {{cite journal}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  26. ↑ Kate Ravilious (2016). "Many hydroelectric plants in Himalayas are at risk from glacial lakes". environmentalresearchweb. મૂળ માંથી 7 March 2018 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 6 March 2018. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
    Schwanghart, Wolfgang; Worni, Raphael; Huggel, Christian; Stoffel, Markus; Korup, Oliver (2016-07-01). "Uncertainty in the Himalayan energy–water nexus: estimating regional exposure to glacial lake outburst floods". Environmental Research Letters. 11 (7) 074005. Bibcode:2016ERL....11g4005S. doi:10.1088/1748-9326/11/7/074005. ISSN 1748-9326. S2CID 133059262. 074005. {{cite journal}}: Check date values in: |date= (મદદ); Unknown parameter |s૨cid= ignored (મદદ)
  27. ↑ Geospatial World (2025). "Smart tunnel: two issues, one solution". Geospatial World (Internet Archive) (અંગ્રેજીમાં). મૂળમાંથી અહીં સંગ્રહિત 24 જાન્યુઆરી 2026. મેળવેલ 2026-01-24. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)CS1 maint: bot: original URL status unknown (link)
  28. ↑ NYC Special Initiative for Rebuilding and Resiliency (2013). "A Stronger, More Resilient New York". nyc Government. મેળવેલ 2023-02-08. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  29. 1 2 European Investment Bank. (2024). The EIB Climate Survey. European Investment Bank. doi:10.2867/4661519. ISBN 978-92-861-5848-3.
  30. ↑ "Climate change: More than 3bn could live in extreme heat by 2070". BBC News. 5 May 2020. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 5 May 2020 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 6 May 2020. {{cite news}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
  31. ↑ Xu, Chi; Kohler, Timothy A.; Lenton, Timothy M.; Svenning, Jens-Christian; Scheffer, Marten (26 May 2020). "Future of the human climate niche – Supplementary Materials". Proceedings of the National Academy of Sciences. 117 (21): 11350–11355. Bibcode:2020PNAS..11711350X. doi:10.1073/pnas.1910114117. ISSN 0027-8424. PMC 7260949. PMID 32366654. {{cite journal}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  32. 1 2 3 4 5 6 7 સંદર્ભ ત્રુટિ: અયોગ્ય <ref> ટેગ; :110નામના સંદર્ભ માટે કોઈ પણ સામગ્રી નથી
  33. ↑ Sharifi, Ayyoob (2020). "Trade-offs and conflicts between urban climate change mitigation and adaptation measures: A literature review". Journal of Cleaner Production. 276 122813. Bibcode:2020JCPro.27622813S. doi:10.1016/j.jclepro.2020.122813. ISSN 0959-6526. S2CID 225638176. {{cite journal}}: Unknown parameter |s૨cid= ignored (મદદ)
  34. ↑ Waldrop, M. Mitchell (19 October 2022). "What can cities do to survive extreme heat?". Knowable Magazine. doi:10.1146/knowable-101922-2. મેળવેલ 6 December 2022. {{cite journal}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
  35. ↑ "Nature of Cities". Regeneration. મેળવેલ 2021-10-16. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  36. ↑ Jennings, Paul A. (February 2008). "Dealing with Climate Change at the Local Level" (PDF). Chemical Engineering Progress. 104 (2). American Institute of Chemical Engineers: 40–44. મૂળ (PDF) માંથી 1 December 2008 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 29 February 2008. {{cite journal}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
  37. ↑ Falkenmark, Malin; Rockstrom, Johan; Rockström, Johan (2004). Balancing Water for Humans and Nature: The New Approach in Ecohydrology. Earthscan. pp. 67–68. ISBN 978-1-85383-926-9.
  38. ↑ "Diverse water sources key to food security: report". Reuters (અંગ્રેજીમાં). 2010-09-06. મેળવેલ 2023-02-08. {{cite news}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
  39. ↑ "Adapting to climate change to sustain food security". International Livestock Research Institute (અંગ્રેજીમાં). 16 November 2020. {{cite journal}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  40. ↑ Mukherji, Aditi; Facon, Thierry; et al. (2009). Revitalising Asia's Irrigation: To sustainably meet tomorrow's food needs (PDF). IWMI and FAO. ISBN 978-92-9090-709-1. મૂળ (PDF) માંથી 19 ફેબ્રુઆરી 2024 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 25 જાન્યુઆરી 2026. {{cite book}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
  41. ↑ Corbley, McKinley (31 March 2019). "Dozens of Countries Have Been Working to Plant 'Great Green Wall' – and It's Holding Back Poverty". Good News Network. {{cite news}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  42. ↑ Puiu, Tibi (3 April 2019). "More than 20 African countries are planting an 8,000-km-long 'Great Green Wall'". ZME Science. મેળવેલ 16 April 2019. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
  43. ↑ Goyal, Nidhi (29 October 2017). "Great Green Wall to Combat Climate Change in Africa". Industry Tap. મેળવેલ 7 June 2019. {{cite news}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
  44. ↑ Intergovernmental Panel On Climate Change (Ipcc) (2023). Climate Change 2022 – Impacts, Adaptation and Vulnerability (PDF) (અંગ્રેજીમાં). આબોહવા પરિવર્તન પર આંતરસરકારી પેનલ. doi:10.1017/9781009325844. ISBN 978-1-009-32584-4. S2CID 259568239. મૂળ (PDF) માંથી 28 ઑગસ્ટ 2024 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 26 જાન્યુઆરી 2026. {{cite book}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ); Unknown parameter |s૨cid= ignored (મદદ)
  45. 1 2 3 4 5 સંદર્ભ ત્રુટિ: અયોગ્ય <ref> ટેગ; :13નામના સંદર્ભ માટે કોઈ પણ સામગ્રી નથી
  46. ↑ "પ્રવાલખડકો (coral reefs) – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ". મેળવેલ 2026-01-26. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  47. ↑ Cooley, S., D. Schoeman, L. Bopp, P. Boyd, S. Donner, D.Y. Ghebrehiwet, S.-I. Ito, W. Kiessling, P. Martinetto, E. Ojea, M.-F. Racault, B. Rost, and M. Skern-Mauritzen, 2022: Oceans and Coastal Ecosystems and Their Services. In: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA, pp. 379–550, doi:10.1017/9781009325844.005
  48. ↑ McLachlan, J. S.; Hellmann, J. J.; Schwartz, M. W. (2007). "A Framework for Debate of Assisted Migration in an Era of Climate Change". Conservation Biology. 21 (2): 297–302. Bibcode:2007ConBi..21..297M. doi:10.1111/j.1523-1739.2007.00676.x. PMID 17391179.
  49. ↑ Zhu, K.; Woodall, C. W.; Clark, J. S. (2012). "Failure to migrate: Lack of tree range expansion in response to climate change". Global Change Biology. 18 (3): 1042. Bibcode:2012GCBio..18.1042Z. doi:10.1111/j.1365-2486.2011.02571.x. S2CID 31248474. {{cite journal}}: Unknown parameter |s૨cid= ignored (મદદ)
  50. ↑ Heller, N. E.; Zavaleta, E. S. (2009). "Biodiversity management in the face of climate change: A review of 22 years of recommendations". Biological Conservation. 142 (1): 14–32. Bibcode:2009BCons.142...14H. doi:10.1016/j.biocon.2008.10.006. S2CID 3797951. {{cite journal}}: Unknown parameter |s૨cid= ignored (મદદ)
  51. ↑ Nagel, Linda M; et al. (2025). "Ten Years of Adaptive Silviculture for Climate Change: An Applied, Coproduced Experimental Framework". BioScience biaf170. doi:10.1093/biosci/biaf170.
  52. 1 2 3 Cissé, G., R. McLeman, H. Adams, P. Aldunce, K. Bowen, D. Campbell-Lendrum, S. Clayton, K.L. Ebi, J. Hess, C. Huang, Q. Liu, G. McGregor, J. Semenza, and M.C. Tirado, 2022: Health, Wellbeing, and the Changing Structure of Communities. In: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA, pp. 1041–1170, doi:10.1017/9781009325844.009
  53. 1 2 3 Caretta, M.A., A. Mukherji, M. Arfanuzzaman, R.A. Betts, A. Gelfan, Y. Hirabayashi, T.K. Lissner, J. Liu, E. Lopez Gunn, R. Morgan, S. Mwanga, and S. Supratid, 2022: Water. In: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA, pp. 551–712, doi:10.1017/9781009325844.006
  54. ↑ Douville, H., K. Raghavan, J. Renwick, R.P. Allan, P.A. Arias, M. Barlow, R. Cerezo-Mota, A. Cherchi, T.Y. Gan, J. Gergis, D. Jiang, A. Khan, W. Pokam Mba, D. Rosenfeld, J. Tierney, and O. Zolina, 2021: Water Cycle Changes. In Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 1055–1210, doi:10.1017/9781009157896.010
  55. 1 2 સંદર્ભ ત્રુટિ: અયોગ્ય <ref> ટેગ; :02નામના સંદર્ભ માટે કોઈ પણ સામગ્રી નથી
  56. ↑ Adaptation Without Borders (2017), Transboundary climate risks An overview
  57. 1 2 3 "Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability" (અંગ્રેજીમાં). Intergovernmental Panel on Climate Change. મેળવેલ 24 October 2022. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  58. ↑ d Nations Environment Programme (31 October 2021). "Adaptation Gap Report 2021: The gathering storm – Adapting to climate change in a post-pandemic world – Executive Summary". Nairobi, Kenya: United Nations Environment Programme. મેળવેલ 24 October 2022. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
  59. ↑ Eisenack, Klaus (2014). "Explaining and overcoming barriers to climate change adaptation". Nature Climate Change. 4 (10): 867–872. Bibcode:2014NatCC...4..867E. doi:10.1038/nclimate2350. મેળવેલ 20 October 2022. {{cite journal}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  60. ↑ IPCC, 2023: Climate Change 2023: Synthesis Report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Core Writing Team, H. Lee and J. Romero (eds.)]. IPCC, Geneva, Switzerland, 184 pp., doi:10.59327/IPCC/AR6-9789291691647
  61. ↑ Westphal, Michael; Hughes, Gordon; Brömmelhörster, Jörn (2013-10-01). Economics of Climate Change in East Asia (અંગ્રેજીમાં). Asian Development Bank. ISBN 978-92-9254-288-7. {{cite book}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  62. ↑ "Home | UNDP Climate Change Adaptation". www.adaptation-undp.org (અંગ્રેજીમાં). મેળવેલ 2021-03-23. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  63. ↑ Adger, W. N.; et al. (2007). "17. Assessment of adaptation practices, options, constraints and capacity" (PDF). In Parry, M. L.; et al. (સંપાદકો). Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (PDF). Cambridge, UK, and New York, N.Y.: Cambridge University Press. pp. 717–744. મેળવેલ 2020-01-19. {{cite book}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  64. ↑ "Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change" (અંગ્રેજીમાં). Intergovernmental Panel on Climate Change. મેળવેલ 24 October 2022. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  65. ↑ "Climate finance". Climate finance.
  66. ↑ "The Special Climate Change Fund". UNFCCC. મેળવેલ 2020-12-20. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  67. ↑ "Funding". Global Environment Facility (અંગ્રેજીમાં). 2016-04-04. મેળવેલ 2020-12-20. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
  68. ↑ Conference of the Parties to the Framework Convention on Climate Change. કોપનહેગન. 7–18 December 2009. un document= FCCC/CP/2009/L.7. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 18 October 2010 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 24 October 2010. {{cite conference}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
  69. ↑ Cui, Lianbiao; Sun, Yi; Song, Malin; Zhu, Lei (2020). "Co-financing in the green climate fund: lessons from the global environment facility". Climate Policy. 20 (1): 95–108. Bibcode:2020CliPo..20...95C. doi:10.1080/14693062.2019.1690968. ISSN 1469-3062. S2CID 213694904. {{cite journal}}: Unknown parameter |s૨cid= ignored (મદદ)
  70. ↑ "How to finance adaptation to climate change". European Investment Bank (અંગ્રેજીમાં). મેળવેલ 2022-12-23. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  71. ↑ United Nations Environment Programme (2023). Adaptation Gap Report 2023: Underfinanced.Underprepared. Inadequate investment and planning on climate adaptation leaves world exposed. Nairobi. doi:10.59117/20.500.11822/43796
  72. ↑ Environment, U. N. (2023-11-02). "Adaptation Gap Report 2023". UNEP - UN Environment Programme (અંગ્રેજીમાં). મેળવેલ 2024-04-08. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
  73. ↑ Jessica Brown, Neil Bird and Liane Schalatek (2010) Climate finance additionality: emerging definitions and their implications સંગ્રહિત ૩ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨ ના રોજ વેબેક મશિન Overseas Development Institute
  74. ↑ "Klimabistand bliver taget fra de fattigste". 12 November 2019. {{cite web}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  75. 1 2 Neil Adger, W.; Arnell, Nigel W.; Tompkins, Emma L. (2005). "Successful adaptation to climate change across scales" (PDF). Global Environmental Change. 15 (2): 77–86. Bibcode:2005GEC....15...77N. doi:10.1016/j.gloenvcha.2004.12.005. મૂળ (PDF) માંથી 2 April 2012 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 29 August 2010. {{cite journal}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
  76. 1 2 "Assessment of adaptation practices, options, constraints and capacity" (PDF). મૂળ (PDF) માંથી 27 August 2010 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 29 August 2010. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
  77. ↑ Rosenbaum, Walter A. (2017). Environmental Politics and Policy. Thousand Oaks, CA: CQ Press. ISBN 978-1-4522-3996-5.
  78. ↑ "Climate Change". United Nations. 11 January 2016. મૂળ માંથી 24 April 2018 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 24 April 2018. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
  79. ↑ Wood, Robert; Hultquist, Andy; Romsdahl, Rebecca (1 November 2014). "An Examination of Local Climate Change Policies in the Great Plains". Review of Policy Research. 31 (6): 529–554. doi:10.1111/ropr.12103. {{cite journal}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  80. ↑ Eisenhauer, David C. (2020). "Climate Change; Adaptation". International Encyclopedia of Human Geography. pp. 281–291. doi:10.1017/B978-0-08-102295-5.10756-5. ISBN 978-0-08-102296-2. મેળવેલ 24 February 2025. {{cite encyclopedia}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  81. 1 2 "Adaptation to Climate Change in the Developing World" (PDF). Iied.org. 16 June 2010. મૂળ (PDF) માંથી 22 September 2008 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 29 August 2010. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
  82. ↑ Burgess, Claire; Chakraborty, Ritodhi (2023-10-29). "Climate adaptation projects sometimes exacerbate the problems they try to solve – a new tool hopes to correct that". The Conversation (અમેરિકન અંગ્રેજીમાં). મેળવેલ 2024-07-18. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
  83. ↑ સંદર્ભ ત્રુટિ: અયોગ્ય <ref> ટેગ; geog.psu.eduનામના સંદર્ભ માટે કોઈ પણ સામગ્રી નથી
  84. ↑ Kates, Robert W.; Travis, William R.; Wilbanks, Thomas J. (14 March 2012). "Transformational adaptation when incremental adaptations to climate change are insufficient". PNAS. 109 (19): 7156–7161. Bibcode:2012PNAS..109.7156K. doi:10.1073/pnas.1115521109. PMC 3358899. PMID 22509036. {{cite journal}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  85. ↑ Reyes, Marqueza Cathalina; Calderon, Felipe; Diaz, John Francis (2025-03-15). "Navigating Climate Change Adaptation: A Multifaceted Analysis of Private Sector-Specific Strategies from Developed and Developing Countries". Climate Economics and Finance (અંગ્રેજીમાં). 3 (1): 34–49. doi:10.58567/cef03010004. ISSN 3029-2514. {{cite journal}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  86. ↑ OECD (2015-07-07). Climate Change Risks and Adaptation: Linking Policy and Economics (અંગ્રેજીમાં). OECD. doi:10.1787/9789264234611-en. ISBN 978-92-64-23460-4. {{cite book}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  87. ↑ UNEP (2018). The Adaptation Gap Report 2018. United Nations Environment Programme (UNEP), Nairobi, Kenya.
  88. ↑ Chidambaram, Ravi; Khanna, Parag (1 August 2022). "It's Time to Invest in Climate Adaptation". Harvard Business Review. ISSN 0017-8012. મેળવેલ 7 September 2022. {{cite news}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
  89. ↑ Dolšak, Nives; Prakash, Aseem (17 October 2018). "The Politics of Climate Change Adaptation". Annual Review of Environment and Resources (અંગ્રેજીમાં). 43 (1): 317–341. Bibcode:2018ARER...43..317D. doi:10.1146/annurev-environ-102017-025739. ISSN 1543-5938. {{cite journal}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  90. ↑ Sharifi, Ayyoob (2020-12-10). "Trade-offs and conflicts between urban climate change mitigation and adaptation measures: A literature review". Journal of Cleaner Production (અંગ્રેજીમાં). 276 122813. Bibcode:2020JCPro.27622813S. doi:10.1016/j.jclepro.2020.122813. ISSN 0959-6526. S2CID 225638176. {{cite journal}}: Check date values in: |date= (મદદ); Unknown parameter |s૨cid= ignored (મદદ)
  91. ↑ Schipper, E.L.F., A. Revi, B.L. Preston, E.R. Carr, S.H. Eriksen, L.R. Fernandez-Carril, B.C. Glavovic, N.J.M. Hilmi, D. Ley, R. Mukerji, M.S. Muylaert de Araujo, R. Perez, S.K. Rose, and P.K. Singh, 2022: Climate Resilient Development Pathways. In: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA, pp. 2655–2807, doi:10.1017/9781009325844.027
  92. ↑ "Nearly half of cities lack plans to keep populations safe from climate threats". Carbon Disclosure Project. 12 May 2021. મૂળ માંથી 6 એપ્રિલ 2023 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 21 May 2021. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
  93. ↑ Ford, James (2007). "Emerging trends in climate change policy: the role of adaptation". Journal of Climate. 3: 5–14.
  94. ↑ "Climate adaptation policies are needed more than ever". The Economist. May 2020. મેળવેલ 2 May 2023. In the early days of political action on climate change adaptation was seen as, at best, a poor relation to cutting greenhouse-gas emissions—at worst as a distraction. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  95. ↑ "Why tackling global warming is a challenge without precedent". The Economist. April 2020. મેળવેલ 5 April 2021. To talk of such adaptation was equated with capitulating on emission cuts. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  96. ↑ Jocelyn Timperley (2021). "The broken $100-billion promise of climate finance — and how to fix it". Nature. 598 (7881): 400–402. Bibcode:2021Natur.598..400T. doi:10.1038/d41586-021-02846-3. PMID 34671142.
  97. ↑ Di Gregorio, Monica; Fatorelli, Leandra; Paavola, Jouni; Locatelli, Bruno; Pramova, Emilia; Nurrochmat, Dodik Ridho; May, Peter H.; Brockhaus, Maria; Sari, Intan Maya; Kusumadewi, Sonya Dyah (2019). "Multi-level governance and power in climate change policy networks". Global Environmental Change. 54: 64–77. Bibcode:2019GEC....54...64D. doi:10.1016/j.gloenvcha.2018.10.003.

બાહ્ય કડીઓ

[ફેરફાર કરો]
"https://gu.wikipedia.org/w/index.php?title=આબોહવા_પરિવર્તન_અનુકૂલન&oldid=898378" થી મેળવેલ