ઉમરો

ઉમરો
પર્યાવરણ સંરક્ષણ સ્થિતિ
ઓછી ચિંતાજનક  (IUCN 3.1)
વૈજ્ઞાનિક વર્ગીકરણ
Unrecognized taxon (fix):	Ficus subg. Sycomorus
Species:	Template:Taxonomy/Ficus subg. SycomorusF. racemosa''
દ્વિનામી નામ
Ficus racemosa L.
સમાનાર્થી (વૈજ્ઞાનિક વર્ગીકરણ)/અન્ય નામ
Ficus glomerata Roxb.

આખા વૃક્ષ પર ઉમરાના ફળ ઊગે છે

ઉમરો (સંસ્કૃત: ઉદુમ્બર), કે જેને અંગ્રજીમાં ક્લસ્ટર ફીગ, રેડ રિવર ફીગ અથવા ગુલર (હિન્દીઃ ગુલર) પણ કહે છે એ શેતૂરના પરિવાર મોરેસીની એક પ્રજાતિ છે. ઉમરાના વૃક્ષ ઉષ્ણકટિબંધીય એશિયા અને ઓસ્ટ્રેલિયાના વતની છે. ઉમરો એ મોટા, ખૂબ જ બરછટ પાંદડા ધરાવતું અને ઝડપથી વધતું વૃક્ષ છે. તેની વૃદ્ધિનું કારણ એક વિશિષ્ટ લક્ષણ તેના ફળની ફૂલકોબીને મળતી આવતી પ્રકૃતિ છે, જ્યાં સાયકોનિયા (આ વૃક્ષના ફળ) સીધા જ થડ અને મોટી શાખાઓ પર ગાઢ સમૂહમાં ઉગે છે. પાકેલા ફળ રીસસ મકાક નામના વાંનરોનો પ્રિય ખોરાક છે, અને આ છોડ બે બ્રાન્ડના ક્રો બટરફ્લાય (ઉત્તર ઓસ્ટ્રેલિયાના યુપ્લોઆ સિલ્વેસ્ટર)ની ઈયળો માટે યજમાન તરીકે પણ કામ કરે છે.

વૃક્ષની આ પ્રજાતિ હિંદુ અને બૌદ્ધ ધર્મમાં સાંસ્કૃતિક મહત્વ ધરાવે છે. મલેશિયાના સબાહ જેવા બોર્નિયો મૂળના લોકો માટે પણ આ વૃક્ષ મહત્વપૂર્ણ છે, જ્યાં તેને નુનુક રાગાંગ કહેવામાં આવે છે.

વર્ણન

ઉમરો એ પાનખર અથવા અર્ધ-પાનખર પ્રકારનું વૃક્ષ છે. ઉમરાના વૃક્ષ ઊંચાઈમાં ૧૫-૨૦ મીટર (ID૧) ફૂટ સુધી પહોંચે છે. ઉમરાના કેટલાક જૂના વૃક્ષો ૩૦ મીટર (૯૮ ફૂટ) ઊંચા સુધી ઉંચા અને આડાઅવળા લાગે એ રીતે વધી શકે છે. તેની અનિયમિત શાખાઓ સાથે વિશાળ ફેલાયેલી ઘટા અને જાડા, ઘણીવાર જાડા પટ્ટાવાળું થડ હોય છે જે સાદા ભૂખરા રંગની છાલથી ઢંકાયેલી હોય છે. વૃક્ષની વય વધવા સાથે એ છાલ તૂટી શકે છે. ફિકસ જીનસની અન્ય પ્રજાતિઓની જેમ, વૃક્ષ દૂધિયું ચીકણું પ્રવાહી ઉત્પન્ન કરે છે. માણસની ત્વચા પર એ પ્રવાહી બળતરા પેદા કરી શકે છે. આ વૃક્ષ છીછરા અને વ્યાપક મૂળ પ્રણાલી ધરાવે છે, જે ઘણીવાર ભેજવાળા વાતાવરણમાં હવાઈ મૂળ વિકસાવે છે.

ઉમરાના વૃક્ષના પાંદડા સરળ અને વૈકલ્પિક હોય છે, જેમાં ૧-૨ સેન્ટિમીટર (૧-૨ ઇંચ) લંબાઈના લંબચોરસ સ્ટીપ્યુલ્સ હોય છે, જે તરુણ અંકુર પર ઘણીવાર ટકી રહે છે. પાંદડાં પાતળા હોય છે, ઉપરની બાજુએ ખાંચવાળા હોય છે, ૧ થી ૫ સેન્ટિમીટર (૧ ઇંચ) લાંબા હોય છે, અને વય સાથે ભૂરા અને ખરબચડા બને છે. પાંદડાની બ્લેડ (લેમિના) ૬-૧૫ સેન્ટીમીટર (ID૧) લાંબી અને ૩.૫-૬ સેન્ટીમીટર પહોળી અને અંડાકાર, લંબગોળ, લંબગોળ-લંબગોળ અથવા લંબગોળ-લઁસોલેટ આકારની હોય છે. સપાટી પેથોલ અને ચમકદાર હોય છે, જે ઘણીવાર સૂકવવા પર ફોલ્લાઓવાળું દેખાવ વિકસાવે છે.

ફૂલો એકલિંગી હોય છે અને સિકોનિયમની જન્મે છે, જે ટૂંકી પાંદડાવાળી શાખાઓ, થડની વાર્ટી ટ્યુબરકલ્સ અથવા મોટી શાખાઓ પર વિકસે છે. સાયકોનિયા સબગ્લોબોઝથી પિઅર આકારના હોય છે, જે એક જાડા પાંખડી દ્વારા જોડાયેલા હોય છે. અંદીજના ભમરીઓ જેમ કે સેરાટોસોલેન એસપી. ઓસ્ટિઓલમાં પ્રવેશ કરીને ફૂલોને પરાગાધાન કરો, જે સપાટ અથવા સહેજ ડૂબી જાય છે. પરિપક્વ સાયકોનિયમ આશરે ૩ સેન્ટિમીટર (૨ ઇંચ) વ્યાસ ધરાવે છે અને જ્યારે પાકેલા હોય ત્યારે નારંગી અથવા ઘેરા કિરમજી રંગના બને છે, જેમાં દાણાદાર એચીન્સ હોય છે.

વિતરણ

ઉમરાના વૃક્ષો દક્ષિણ એશિયા, દક્ષિણપૂર્વ એશિયા અને ઉત્તર ઓસ્ટ્રેલિયા વતની છે, જેની કુદરતી શ્રેણી પાકિસ્તાન, ભારત, શ્રીલંકા, નેપાળ અને બાંગ્લાદેશ મ્યાનમાર, થાઇલેન્ડ, લાઓસ, કંબોડિયા, વિયેતનામ, મલેશિયા અને ઇન્ડોનેશિયા સુધી અને પૂર્વ તરફ પપુઆ ન્યુ ગિની અને ઉત્તર ઓસ્ટ્રેલિયા સુધી ફેલાયેલી છે. તે ઉષ્ણકટિબંધીય અને ઉપઉષ્ણકટિબંધીય આબોહવામાં ખીલે છે, જે સામાન્ય રીતે નીચાણવાળા જંગલો, નદીના કાંઠાઓ અને ખુલ્લા જંગલો તેમજ ગ્રામીણ ગામો અને મંદિરના મેદાનોમાં જોવા મળે છે, જ્યાં તેની ખેતી તેના ધાર્મિક મહત્વ, છાંયડો અને ખાદ્ય અંજીર માટે કરવામાં આવે છે.

આ પ્રજાતિ ભેજવાળી, સારી રીતે ભેજવાળી અથવા પાણીવાળી જમીનમાં આ વૃક્ષ સારી રીતે ઉગે છે, અને એકવખત પૃખ્ત થઈ ગયા પછી સમયાંતરે પૂર અને સૂકી પરિસ્થિતિઓ બંનેને સહન કરી શકે છે. આ વૃક્ષને ઘણીવાર રસ્તાની બાજુઓ અને પાણીના પ્રવાહોની નજીક જોઈ શકાય છે.

ઉપયોગો

ભારતના ગુજરાત પોળોના જંગલમાં ઉમરાના ફળ ખાતી ભારતીય વિશાળ ઉડતી ખિસકોલી

ઉમરાના ફળો પાક્યા પછી ખાઈ શકાય છે, અથવા લીલા હોવા છતાં તેનો ઉપયોગ તળેલા અને કઢીમાં શાકભાજી તરીકે કરી શકાય છે, કે પછી તેને સુકવણી કરીને બનાવી શકાય છે. ડાળીઓ અને નાના પાંદડા પણ ખાદ્ય છે. ઓવેમ્બો લોકો અંજીરના ફળને એન્ઘવિયુ કહે છે અને તેનો ઉપયોગ પરંપરાગત દારૂ ઓમ્બાઇક નિસ્યંદિત કરવા માટે કરે છે.

•