કત્તિગેયાણુવેકખા

કત્તિગેયાણુવેકખા (સંસ્કૃત: કાર્તિકેયાનુપ્રેક્ષા) એ શૌરસેની પ્રાકૃતમાં કાર્તિકેયમુનિ દ્વારા આશરે નવમી સદીમાં રચાયેલી ૪૮૯ ગાથાઓની કૃતિ છે. આ ગ્રંથમાં અનુપ્રેક્ષા અર્થાત ભાવનાઓનું વિસ્તારમાં વર્ણન કરાયું છે.

લેખન

જૈન ધર્મમાં વૈરાગ્યને પુષ્ટ કરતી બાર ભાવનાઓ પ્રસિદ્ધ છે: અધ્રુવ, અશરણ, સંસાર, એકત્વ, અન્યત્વ, અશુચિત્વ, આસ્રવ, સંવર, નિર્જરા, લોક, બોધિદુર્લભત્વ અને ધર્મભાવના. આ ગ્રંથમાં મુખ્યત્વે બાર અનુપ્રેક્ષાઓનું વર્ણન હોવાથી તેને ‘બારસ અણુવેકખા’ નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. કાર્તિકેય નામના દિગંબર જૈનમુનિએ આ ગ્રંથની રચના કરી હોવાથી તેને 'કત્તિગેયાણુવેક્ખા' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ ગ્રંથ પર આચાર્ય શુભચંદ્રે સંસ્કૃત ટીકા પણ લખી છે.

કાર્તિકેય મુનિના સમય તથા પરિચય વિશે પ્રમાણભૂત માહિતી અપ્રાપ્ય છે. કેટલાક દિગંબર જૈન ગ્રંથોમાં કાર્તિકેયનું કથાનક આવે છે, જેમાં તેમને અગ્નિ નામક રાજાના પુત્ર બતાવ્યા છે અને તેઓ કુમારાવસ્થામાં જ દીક્ષા લઈ ઉગ્ર તપશ્ચરણ કરી સ્વર્ગમાં ગયા હોવાનો ઉલ્લેખ છે. કેટલાક વિદ્વાનો કાર્તિકેય મુનિનો સમય પ્રાચીન માને છે. પણ ડૉ. ઉપાધ્યેએ એક ગાથાના આધારે તેમને નવમી શતાબ્દી પછીના માન્યા છે.

બાહ્ય કડીઓ

• ગુજરાતી વિશ્વકોશમાં કત્તિગેયાણુવેકખા.
• કાનજી સ્વામીના કત્તિગેયાણુવેક્ખા પરના પ્રવચનો