કાર્લ માર્ક્સ

કાર્લ માર્ક્સ
૧૮૭૫માં માર્ક્સ
જન્મની વિગત	કાર્લ માર્ક્સ (1818-05-05)૫ મે ૧૮૧૮ ટ્રિયર, પ્રશિયા
મૃત્યુ	૧૪ માર્ચ ૧૮૮૩(૧૮૮૩-૦૩-૧૪) (ઉંમર 64) લંડન, ઇંગ્લેન્ડ
શિક્ષણ સંસ્થા	બોન યુનિવર્સિટી બર્લિન યુનિવર્સિટી જેના યુનિવર્સિટી
જીવનસાથી	જેની વોન વેસ્ટફાલેન (લ. ૧૮૪૩; અવસાન ૧૮૮૧)
Era	૧૯મી સદીનું દર્શન
Region	પશ્ચિમી દર્શન
School	રાજકીય અર્થતંત્ર
Thesis	ધ ડિફરન્સ બીટવીન ધ ડેમોક્રેટીઅન ઍન્ડ એપીક્યુરિયન ફિલોસોફી ઓફ નેચર (૧૮૪૧)
Doctoral advisor	બ્રુનો બાઉર
Main interests	તત્વજ્ઞાન અર્થશાસ્ત્ર ઇતિહાસ રાજકારણ
હસ્તાક્ષર

કાર્લ માર્ક્સ (૫ મે ૧૮૧૮ – ૧૪ માર્ચ ૧૮૮૩) એક જર્મન તત્વચિંતક, રાજકીય સિદ્ધાંતવાદી, સમાજશાસ્ત્રી, અર્થશાસ્ત્રી, પત્રકાર અને ક્રાંતિકારી સમાજવાદી હતા. તેમણે ઐતિહાસિક ભૌતિકવાદનો સિદ્ધાંત વિકસાવ્યો હતો, જેમાં તેમણે મૂડીવાદ હેઠળના વર્ગ સંઘર્ષનું વિશ્લેષણ કર્યું હતું અને સામ્યવાદના પક્ષમાં શ્રમિક વર્ગ દ્વારા આ વ્યવસ્થાને ઉખેડી ફેંકવાની આગાહી કરી હતી. માર્ક્સ તેમના આજીવન મિત્ર ફ્રેડરિક એંગલ્સ સાથે 'ધ કમ્યુનિસ્ટ મેનિફેસ્ટો' (૧૮૪૮) ના સહ-લેખક હતા, અને તેમણે તેમના પ્રમુખ ગ્રંથ 'દાસ કેપિટલ' (૧૮૬૭–૧૮૯૪) માં શાસ્ત્રીય રાજકીય અર્થશાસ્ત્રની ટીકા રજૂ કરી હતી. માર્ક્સના વિચારો અને તેમના અનુગામી વિકાસને સામૂહિક રીતે 'માર્ક્સવાદ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેણે વિશ્વના ઘણા દેશોમાં ક્રાંતિઓ અને બળવાઓ પર ઊંડો પ્રભાવ પાડ્યો છે.

પ્રશિયા સામ્રાજ્યના ટ્રિયર શહેરમાં જન્મેલા માર્ક્સે ૧૮૪૧માં જેના યુનિવર્સિટીમાંથી ફિલોસોફી (તત્વજ્ઞાન)માં ડોક્ટરેટની પદવી મેળવી હતી. એક 'યંગ હેગેલિયન' તરીકે, તેઓ જ્યોર્જ વિલ્હેમ ફ્રેડ્રિક હેગેલના તત્વજ્ઞાનથી પ્રભાવિત હતા, અને તેમણે 'ધ જર્મન આઈડિયોલોજી' (૧૮૪૬) અને 'ગ્રુન્ડ્રીસ' (૧૮૫૭-૧૮૫૮) જેવી કૃતિઓમાં હેગેલના વિચારોની ટીકા કરવાની સાથે તેમને વિકસાવ્યા પણ હતા.

પેરિસમાં નિવાસ દરમિયાન, માર્ક્સે તેમની '૧૮૪૪ની આર્થિક અને દાર્શનિક હસ્તપ્રતો' ('ઈકોનોમિક એન્ડ ફિલોસોફિક મેન્યુસ્ક્રિપ્ટ્સ ઓફ ૧૮૪૪') લખી અને એંગલ્સ સાથે મુલાકાત કરી, જેઓ તેમના ગાઢ સહયોગી બન્યા. ૧૮૪૫માં બ્રસેલ્સ સ્થળાંતર કર્યા પછી, તેઓ 'કમ્યુનિસ્ટ લીગ'માં સક્રિય થયા, અને ૧૮૪૮માં 'ધ કમ્યુનિસ્ટ મેનિફેસ્ટો' લખ્યો, જે માર્ક્સના વિચારોને વ્યક્ત કરે છે અને ક્રાંતિ માટેનો કાર્યક્રમ રજૂ કરે છે. બેલ્જિયમ અને જર્મનીમાંથી હાંકી કાઢવામાં આવ્યા બાદ, ૧૮૪૯માં તેઓ લંડન ગયા, જ્યાં તેમણે 'ધ એઇટીન્થ બ્રુમેર ઓફ લુઈ બોનાપાર્ટ' (૧૮૫૨) અને 'દાસ કેપિટલ' લખ્યા. ૧૮૬૪ થી, માર્ક્સ 'ઇન્ટરનેશનલ વર્કિંગમેન્સ એસોસિએશન' (ફર્સ્ટ ઇન્ટરનેશનલ) માં સામેલ થયા, જેમાં તેમણે મિખાઇલ બાકુનિનની આગેવાની હેઠળના અરાજકતાવાદીઓના પ્રભાવ સામે લડત આપી હતી. તેમની કૃતિ 'ક્રિટિક ઓફ ધ ગોથા પ્રોગ્રામ' (૧૮૭૫) માં, માર્ક્સે ક્રાંતિ, રાજ્ય અને સામ્યવાદ તરફના સંક્રમણ વિશે લખ્યું હતું. ૧૮૮૩માં તેમનું અવસાન થયું ત્યારે તેઓ રાજ્યવિહીન હતા અને તેમને હાઈગેટ સેમેટ્રીમાં દફનાવવામાં આવ્યા હતા.

ઇતિહાસ, સમાજ અને રાજકીય અર્થવ્યવસ્થા અંગેની માર્ક્સની આલોચનાઓ એવો મત ધરાવે છે કે માનવ સમાજનો વિકાસ વર્ગ સંઘર્ષ દ્વારા થાય છે. ઉત્પાદનની મૂડીવાદી પદ્ધતિમાં, આ સંઘર્ષ શાસક વર્ગ (બુર્જિયો - જેઓ ઉત્પાદનના સાધનો પર નિયંત્રણ રાખે છે) અને શ્રમિક વર્ગ (પ્રોલેતારિયત - જેઓ વેતનના બદલામાં પોતાની શ્રમ શક્તિ વેચીને આ સાધનોને કાર્યરત કરે છે) વચ્ચેના સંઘર્ષ તરીકે પ્રગટ થાય છે. પોતાના ઐતિહાસિક ભૌતિકવાદી અભિગમનો ઉપયોગ કરીને, માર્ક્સે આગાહી કરી હતી કે અગાઉની સામાજિક-આર્થિક વ્યવસ્થાઓની જેમ મૂડીવાદ પણ આંતરિક વિરોધાભાસો પેદા કરે છે, અને આ તણાવ તેના સ્વ-વિનાશ અને નવી વ્યવસ્થા દ્વારા તેના સ્થાનાંતરણ તરફ દોરી જશે. માર્ક્સના મતે, મૂડીવાદ હેઠળના વર્ગ વિગ્રહો—જે અંશતઃ તેની અસ્થિરતા અને કટોકટીગ્રસ્ત સ્વભાવને કારણે છે—શ્રમિક વર્ગમાં વર્ગ ચેતના વિકસાવશે. જે અંતે તેમને રાજકીય સત્તા પ્રાપ્ત કરવા તરફ અને છેવટે ઉત્પાદકોના મુક્ત જોડાણ દ્વારા બનેલા વર્ગવિહીન, સામ્યવાદી સમાજની સ્થાપના તરફ દોરી જશે. માર્ક્સે આ વ્યવસ્થાના અમલીકરણ માટે સક્રિયપણે ભાર મૂક્યો હતો અને દલીલ કરી હતી કે મૂડીવાદને ઉખેડી ફેંકવા અને સામાજિક-આર્થિક મુક્તિ લાવવા માટે શ્રમિક વર્ગે સંગઠિત ક્રાંતિકારી પગલાં લેવા જોઈએ.

માર્ક્સને આધુનિક યુગના સૌથી પ્રભાવશાળી વ્યક્તિત્વોમાંના એક તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે, અને તેમના કાર્યની પ્રશંસા તેમજ ટીકા બંને કરવામાં આવી છે. સમાજવાદી વિચારધારા અને રાજકીય ચળવળો પર માર્ક્સવાદનો વ્યાપક પ્રભાવ રહ્યો છે. માર્ક્સવાદ-લેનિનવાદ જેવી માર્ક્સવાદી વિચારધારાઓ અને તેની અન્ય શાખાઓ ૨૦મી સદી દરમિયાન ઘણા દેશોમાં સત્તા મેળવનાર ક્રાંતિઓ માટે માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો બની હતી, જેના પરિણામે સામ્યવાદી રાજ્યોની સ્થાપના થઈ. અર્થશાસ્ત્રના ક્ષેત્રમાં માર્ક્સનું કાર્ય શ્રમ અને મૂડીના આધુનિક બિનપરંપરાગત સિદ્ધાંતો પર મજબૂત પ્રભાવ ધરાવે છે, અને તેમને ઘણીવાર આધુનિક સમાજશાસ્ત્રના મુખ્ય ઘડવૈયાઓમાંના એક તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.