કે. જે. યેશુદાસ

કે. જે. યેશુદાસ
કે. જે. યેશુદાસ
	જૂન ૨૦૧૧માં યેસુદાસ
જન્મની વિગત	કટ્ટાસેરી જોસેફ યેસુદાસ; ૧૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૦ (ઉંમર ૮૬); ફોર્ટ કોચી, કોચિન રજવાડુ, બ્રિટીશ ભારત; (વર્તમાન કેરળ, ભારત)
અન્ય નામો	ગણગંધર્વન
શિક્ષણ સંસ્થા	સ્વાતિ થિરુનલ કૉલેજ ઑફ મ્યુઝિક, તિરુવનંતપુરમ
વ્યવસાય	ગાયક; સંગીતકાર; સંગીત નિર્માતા;
સક્રિય વર્ષો	૧૯૬૧–વર્તમાન
જીવનસાથી	પ્રભા (લ. 1970)
સંતાનો	૩, વિજય યેસુદાસ
સન્માનો	પદ્મશ્રી (૧૯૭૫); પદ્મભૂષણ (૨૦૦૨); પદ્મવિભૂષણ (૨૦૧૭);
	સંગીત કારકિર્દી
શૈલી	ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત; પાર્શ્વ ગાયક; ફિલ્મ ગાયક;
વાદ્યો	ગાયક
રેકોર્ડ લેબલ	તરંગિણી; સારેગમ;
હસ્તાક્ષર
	ચિત્ર:K. J. Yesudas signature.svg

કટ્ટાસેરી જોસેફ યેશુદાસ (જન્મ ૧૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૦) એક ભારતીય પાર્શ્વગાયક ગાયક અને સંગીતકાર છે જેઓ ભારતીય શાસ્ત્રીય, ભક્તિ અને ફિલ્મી ગીતો ગાય છે. તેમને ભારતીય સંગીતના ઇતિહાસમાં મહાન ગાયકોમાંના એક ગણવામાં આવે છે^[૧]^[૨] અને આધુનિક યુગના કેરળના સૌથી પ્રખ્યાત સાંસ્કૃતિક અને મનોરંજન ઉદ્યોગના પ્રતિક છે.^[૩]^[૪]^[૫] છ દાયકાની કારકિર્દીમાં, યેશુદાસે મલયાલમ, તમિલ, કન્નડ, તેલુગુ, તુલુ, હિન્દી, ઓડિયા,^[૬] બંગાળી, મરાઠી તેમજ અરબી, અંગ્રેજી, લેટિન અને રશિયન સહિત વિવિધ ભારતીય ભાષાઓમાં ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો^[૭] રેકોર્ડ કર્યા હોવાનો અંદાજ છે.^[૮]^[૯] તેમના મધુર, અલૌકિક અવાજ માટે તેમને ગણગંધર્વન (દૈવી ગાયક) ઉપનામ દ્વારા ઓળખવામાં આવે છે.^[૧૦]^[૧૧] યેશુદાસ એક જ દિવસમાં વિવિધ ભાષાઓમાં ૧૬ નવા ગીતો ગાવાનો અને રેકોર્ડ કરવાનો વિશ્વ વિક્રમ ધરાવે છે.^[૧૨] તેમણે ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ના દાયકા દરમિયાન અનેક મલયાલમ ફિલ્મ ગીતોની રચના પણ કરી હતી.

યેશુદાસે શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર રેકોર્ડ આઠ વખત,^[૧૩] દક્ષિણના ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સ પાંચ વખત અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાજ્ય પુરસ્કાર ૩૬ વખત જીત્યો છે, જેમાં કેરળ, તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક અને પશ્ચિમ બંગાળની રાજ્ય સરકારો દ્વારા આપવામાં આવેલા પુરસ્કારોનો સમાવેશ થાય છે.^[૧] કળા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ૧૯૭૫માં પદ્મશ્રી,^[૧૪] ૨૦૦૨માં પદ્મભૂષણ અને ૨૦૧૭માં પદ્મવિભૂષણ (બીજો સૌથી સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર) થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.^[૧૫] ૨૦૦૨માં, તેમને મલયાલમ સિનેમામાં યોગદાન માટે કેરળ સરકારના સર્વોચ્ચ સન્માન 'જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ' થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા, તેઓ તે પુરસ્કાર મેળવનારા સૌથી યુવા વ્યક્તિ બન્યા હતા. ૨૦૧૧માં, યેસુદાસને સંગીત ક્ષેત્રે તેમના અસાધારણ યોગદાન માટે CNN-IBN આઉટસ્ટેન્ડિંગ અચીવમેન્ટ એવોર્ડ મળ્યો હતો. ૨૦૦૬માં, તેમણે ચેન્નાઈના AVM સ્ટુડિયો ખાતે એક જ દિવસમાં ચાર દક્ષિણ ભારતીય ભાષાઓમાં ૧૬ ફિલ્મી ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા.^[૧૬]

પ્રારંભિક જીવન

કે. જે. યેસુદાસનો જન્મ કેરળના કોચીમાં ઓગસ્ટિન જોસેફ અને એલિઝાબેથ જોસેફને ત્યાં થયો હતો. તેમના પિતા એક જાણીતા મલયાલમ શાસ્ત્રીય સંગીતકાર અને રંગમંચ અભિનેતા હતા.^[૧૦] યેસુદાસ સાત બાળકોમાં બીજા હતા, તેમની પહેલા પુષ્પા નામની મોટી બહેન હતી, અને ત્યારબાદ ચાર નાના ભાઈઓ હતા - એન્ટોની (અંતપ્પન), બાબુ, મણિ, જસ્ટિન અને એક નાની બહેન, જયમ્મા.^[૧૭] આ ભાઈ-બહેનોમાં, પુષ્પા અને બાબુનું નાની ઉંમરે તાવથી મૃત્યુ થયું હતું, અને સૌથી નાના ભાઈ જસ્ટિનનું ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦માં ૬૨ વર્ષની વયે રહસ્યમય સંજોગોમાં મૃત્યુ થયું હતું.

ઓગસ્ટિન જોસેફના સૌથી પ્રિય મિત્ર, સંગીતકાર કુંજન વેલુ ભાગવતર્મ, યેસુદાસના પ્રથમ ગુરુ હતા. કુંજન વેલુ નાદસ્વર ચક્રવર્તી ટી. એન. રાજરથનમ પિલ્લઈના શિષ્ય હતા. યેસુદાસે તેમની શૈક્ષણિક સંગીત તાલીમ આર. એલ. વી. મ્યુઝિક એકેડેમી, થ્રિપ્પુનિથુરામાં શરૂ કરી અને ગણભૂષણમ કોર્સ પૂર્ણ કર્યો. બાદમાં તેમણે કર્ણાટક સંગીતના ઉસ્તાદ કે. આર. કુમારસ્વામી ઐયર અને સેમ્મંગુડી શ્રીનિવાસ ઐયરના માર્ગદર્શન હેઠળ તિરુવનંતપુરમની સ્વાતિ તિરુનલ કોલેજ ઓફ મ્યુઝિકમાં અભ્યાસ કર્યો, પરંતુ નાણાકીય મુશ્કેલીઓને કારણે તેમનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરી શક્યો નહીં. થોડા સમય માટે, તેમણે વેચુર હરિહર સુબ્રમણ્યમ ઐયર પાસેથી સંગીતનો પણ અભ્યાસ કર્યો, ત્યારબાદ તેમણે ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતાર પાસેથી ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવ્યું.^[૧૮]

કે. જે. યેસુદાસે ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦ના રોજ મલ્લપલ્લીમાં પ્રભા યેસુદાસ સાથે લગ્ન કર્યા.^[૧૯]

૨૦૨૧માં, યેસુદાસે પ્લેબેક સિંગર તરીકે ૬૦ વર્ષ પૂર્ણ કર્યા.^[૨૦]

કારકિર્દી

ચિત્ર:Onvk2.JPG

કવિ અને ગીતકાર ઓ. એન. વી. કુરૂપ સાથે યેસુદાસ

પદાર્પણ અને શરૂઆતની કારકિર્દી: ૧૯૬૦નો દશક

યેશુદાસે ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૬૧ના રોજ પોતાનું પહેલું લોકપ્રિય ગીત "જાતિ ભેદમ માથા દ્વેષમ" (સંગીત: એમ. બી. શ્રીનિવાસન) રેકોર્ડ કર્યું. ફિલ્મોમાં પોતાની કારકિર્દી શરૂ કરવા માટે તેમને ગાવા મળેલી ચાર પંક્તિઓ તેમને એક મોટો આશીર્વાદ માને છે કારણ કે તે કેરળના સૌથી આદરણીય સંત-કવિ-સમાજ સુધારક શ્રી નારાયણ ગુરુ દ્વારા લખવામાં આવી હતી. આ ફિલ્મ "કલ્પાદુકલ" (૧૯૬૨) હતી, જે શ્રી નારાયણ ગુરુના જીવન અને સમય દરમિયાન સામાજિક સુધારા પર આધારિત હતી. તેમણે તે સમયના લોકપ્રિય ગાયકો જેમ કે પી. લીલા, સંથા પી. નાયર, કે. પી. ઉદયભાનુ, એસ. જાનકી વગેરે અને પી. ભાસ્કરન અને નામ્બિયથ જેવા ગીતકારો સાથે જોડાણ કર્યું. તેમણે આ ફિલ્મ માટે કવિ કુમારન આસનની પંક્તિઓ ગાયી હતી. શરૂઆતના વર્ષો પછી તેઓ તે સમયના સ્થાપિત સંગીત દિગ્દર્શકો, જેમ કે એમ. બી. શ્રીનિવાસન, જી. દેવરાજન, વી. દક્ષિણામૂર્તિ, બી.આર. લક્ષ્મણન, એમ. એસ. બાબુરાજ અને અન્ય ઘણા લોકો દ્વારા સૌથી વધુ માંગવામાં આવતા હતા. આમ તેમણે પ્લેબેક સિંગિંગમાં પોતાની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી જેમાં ત્યારબાદ મલયાલમ, તમિલ, તેલુગુ અને કન્નડ ફિલ્મોનો સમાવેશ થતો હતો.^[૨]

તેમને પહેલો મોટો બ્રેક મલયાલમ ફિલ્મ "ભાર્યા" (જી. દેવરાજન દ્વારા સંગીત અને વાયલર રામવર્મા દ્વારા ગીતો) થી મળ્યો. ૧૯૬૭માં, તેમણે પી. વેણુ દ્વારા દિગ્દર્શિત ફિલ્મ "ઉદ્યોગસ્થ" માટે એમ.એસ.બાબુરાજની રચનામાં હિટ ગીતો ગાયા. તેમણે પહેલા બોમ્મઈ (સંગીત: એસ. બાલાચંદર) માટે તમિલમાં પણ ગાયું, પરંતુ પહેલી રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ "કોન્જુમ કુમારી" (સંગીત: વેદ) હતી. ૧૯૬૫માં, તેમને સોવિયેત યુનિયન સરકાર દ્વારા યુએસએસઆરના વિવિધ શહેરોમાં સંગીત સમારોહમાં પ્રદર્શન કરવા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું અને રેડિયો કઝાકિસ્તાન પર એક રશિયન ગીત પણ ગાયું હતું.^[૨૧] સલિલ, યેસુદાસ અને પ્રેમ નઝીરની ત્રિપુટીએ ૧૯૭૦ના દાયકામાં મલયાલમ સિનેમા ઉદ્યોગમાં પ્રવેશ કર્યો.

યેસુદાસે કેરળમાં પુલામંથોલ મૂસ પરંપરા હેઠળ આયુર્વેદિક સારવાર કરાવી હોવાનું કહેવાય છે.^[૨૨]

૧૯૭૦માં તેમને કેરળ સંગીત નાટક એકેડેમીના વડા તરીકે નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા અને તેઓ આ પદ સંભાળનારા સૌથી નાની ઉંમરના વ્યક્તિ હતા.^[૨૧]

બોલીવુડ: ૧૯૭૦નો દાયકો

દક્ષિણ ભારતીય ફિલ્મોમાં એક દાયકા સુધી ગાયા પછી, ૧૯૭૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં યેસુદાસને બોલિવૂડમાં સફળ બ્રેક મળ્યો. તેમણે ગાયેલું પહેલું હિન્દી ગીત 'જય જવાન જય કિસાન' (૧૯૭૧) ફિલ્મ માટે હતું, પરંતુ તેમની પ્રથમ રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ 'છોટી સી બાત' હતી, જેના કારણે "જાનેમન જાનેમન" જેવા ગીતો ગાઈને તેઓ ખૂબ લોકપ્રિય બન્યા. તેમણે અમિતાભ બચ્ચન, અમોલ પાલેકર અને જીતેન્દ્ર સહિત હિન્દી સિનેમાના ઘણા મુખ્ય કલાકારો માટે હિન્દી ગીતો ગાયા છે. તેમણે રવીન્દ્ર જૈન, બપ્પી લહિરી, ખય્યામ, રાજ કમલ અને સલિલ ચૌધરી સહિતના સંગીતકારો માટે અનેક સદાબહાર હિન્દી ફિલ્મી ગીતો ગાયા છે.

યેશુદાસના સૌથી લોકપ્રિય હિન્દી ગીતો ૧૯૭૬ની ફિલ્મ 'ચિતચોર'માં છે, જેમાં સંગીત રવીન્દ્ર જૈને આપ્યું હતું.

૧૪ નવેમ્બર ૧૯૯૯ના રોજ, પેરિસ ખાતે યોજાયેલા "મ્યુઝિક ફોર પીસ" કાર્યક્રમમાં યુનેસ્કો દ્વારા યેસુદાસને "સંગીત અને શાંતિ ક્ષેત્રે અસાધારણ સિદ્ધિઓ" માટે માનદ પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ કોન્સર્ટ નવી સહસ્ત્રાબ્દીના આગમનની ઉજવણી માટે યોજવામાં આવ્યો હતો, જેમાં લાયોનલ રિચી, રે ચાર્લ્સ, મોન્ટસેરાત કબાલે અને ઝુબિન મહેતા જેવા દિગ્ગજ કલાકારોએ હાજરી આપી હતી.^[૨૩]

૨૦૦૧માં તેમણે 'અહિંસા' આલ્બમ માટે સંસ્કૃત, લેટિન અને અંગ્રેજી ભાષામાં તથા ન્યૂ-એજ અને કર્ણાટક સંગીતના મિશ્રણ સહિતની શૈલીઓમાં ગીતો ગાયા હતા.^[૨૪] મધ્ય પૂર્વમાં (મિડલ ઈસ્ટ) પોતાના સંગીત કાર્યક્રમોમાં તેઓ કર્ણાટક શૈલીમાં અરબી ગીતો ગાય છે.^[૨૫] તેઓ વિદેશમાં પોતાના પ્રદર્શન દ્વારા ભારતીય સંગીતને પ્રોત્સાહિત કરીને અવારનવાર ભારતના સાંસ્કૃતિક રાજદૂત તરીકેની ભૂમિકા ભજવે છે.

૨૦૦૯માં યેસુદાસે 'મ્યુઝિક ફોર પીસ' (શાંતિ માટે સંગીત) ના સૂત્ર સાથે તિરુવનંતપુરમથી આતંકવાદ સામે દેશવ્યાપી સંગીત અભિયાનની શરૂઆત કરી હતી.^[૨૬] હેમંત કરકરેના પત્ની કવિતા કરકરેએ યેશુદાસને મશાલ સોંપીને આ 'શાંતિ સંગીત યાત્રા' નો પ્રારંભ કરાવ્યો હતો.^[૨૭] સોર્યા કૃષ્ણમૂર્તિ દ્વારા આયોજિત ૩૬ વર્ષ જૂના 'સોર્યા મ્યુઝિક ફેસ્ટિવલ' માં યેશુદાસે સતત ૩૬ વખત પોતાની પ્રસ્તુતિ આપી છે.^[૨૮]

અંગત જીવન અને પ્રભાવો

યેશુદાસના લગ્ન ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦થી પ્રભા સાથે થયા છે. તેમને ત્રણ પુત્રો છે: વિનોદ (જન્મ ૧૯૭૭), વિજય (જન્મ ૧૯૭૯) અને વિશાલ (જન્મ ૧૯૮૧). તેમના બીજા પુત્ર વિજય પણ એક સંગીતકાર છે, જેમણે ૨૦૦૭, ૨૦૧૨ અને ૨૦૧૮માં શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો કેરળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ જીત્યો છે.^[૨૯]

શ્રી નારાયણ ગુરુના સંદેશ "સંપૂર્ણ માનવજાત માટે એક ધર્મ અને એક ઈશ્વર" એ યુવાન યેસુદાસને અન્ય લોકો સાથેના વ્યવહારમાં ખૂબ પ્રભાવિત કર્યા હતા. સંગીતકારોમાં પણ તેમના પોતાના આદર્શો (હીરો) હતા. મોહમ્મદ રફી, ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતર અને બાલમુરલી કૃષ્ણા એવા સંગીતકારો છે જેમની તેઓ સૌથી વધુ પ્રશંસા કરે છે.^[૩૦] યેસુદાસ જ્ઞાન, સંગીત અને કળાની દેવી સરસ્વતીના કીર્તન ગાવા માટે પોતાના જન્મદિવસે કર્ણાટકના કોલ્લુર સ્થિત કોલ્લુર મૂકામ્બિકા મંદિરની મુલાકાત લેતા આવ્યા છે. આ સંગીત ઉત્સવની શરૂઆત વર્ષ ૨૦૦૦માં તેમના ૬૦મા જન્મદિવસે થઈ હતી. નવ દિવસીય આ સંગીત મહોત્સવ દર વર્ષે જાન્યુઆરીમાં કોલ્લુર મૂકામ્બિકા મંદિરે શરૂ થાય છે.

રવિવાર, ૧૦ જાન્યુઆરી ૨૦૧૦ના રોજ, તેમણે કોલ્લુર શ્રી મૂકામ્બિકા મંદિરે દેવી મૂકામ્બિકા સમક્ષ ૭૦ ગાયકો સાથે 'સંગીતાર્ચના' (શાસ્ત્રીય ભક્તિ ગીતો) કરીને પોતાનો ૭૦મો જન્મદિવસ (સપ્તતિ) ઉજવ્યો હતો. આ સંગીતાર્ચનામાં ત્યાગરાજની કવિતાઓના "પંચરત્ન ગાયન"નો સમાવેશ થતો હતો. તેમણે વિદ્યારંભ વિધિમાં પણ ભાગ લીધો હતો. ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયોએ આ ખાસ સંગીતાર્ચનાનું સમગ્ર કેરળમાં પ્રસારણ કર્યું હતું. યેસુદાસે હિટ ગીત "હરિવરાસનમ્" સહિત અય્યપ્પા સ્વામીને સમર્પિત ઘણા ગીતો પણ ગાયા છે.^[૩૧]^[૩૨]^[૧]^[૩૩] ૨૦૦૨માં મરાડ નર સંહાર દરમિયાન, તેમણે પીઢ કવયિત્રી સુગથાકુમારી સાથે તે સ્થળની મુલાકાત લીધી હતી અને હિંસા વિરુદ્ધ જાગૃતિ વર્ગો ચલાવ્યા હતા. સબરીમાલા મંદિરના દ્વાર બંધ કરતા પહેલા ગવાતી ભક્તિ રચના 'હરિવરાસનમ્'નું સંગીત સંસ્કરણ જી. દેવરાજન દ્વારા કંપોઝ કરવામાં આવ્યું હતું અને તેને યેસુદાસે ગાયું હતું. જોકે ઘણા જાણીતા ગાયકો દ્વારા આ ગીતની અલગ-અલગ પ્રસ્તુતિઓ કરવામાં આવી છે, તેમ છતાં સબરીમાલા ખાતે રોજ હરિવરાસનમ્ માટે અધિકૃત રીતે યેસુદાસના અવાજનો જ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.^[૧]

સંગીત કંપની અને શાળા

૧૯૮૦માં યેસુદાસે તિરુવનંતપુરમ ખાતે 'તરંગિણી સ્ટુડિયો'ની સ્થાપના કરી હતી. ૧૯૯૨માં તેની ઓફિસ અને સ્ટુડિયો ચેન્નાઈ ખસેડવામાં આવ્યા હતા અને ૧૯૯૮માં યુ.એસ. (US) ખાતે કંપનીની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. તરંગિણી સ્ટુડિયો અને તરંગિણી રેકોર્ડ્સ કેરળમાં એક એવું રેકોર્ડિંગ સેન્ટર બની ગયું, જેણે પ્રથમ વખત સ્ટીરિયો (stereo) સાઉન્ડમાં મલયાલમ ફિલ્મી ગીતોની ઓડિયો કેસેટ બહાર પાડી હતી. આ રેકોર્ડ કંપની ચેન્નાઈના 'સ્ટુડિયો ૨૭' ખાતે વોઈસ મિક્સિંગ સ્ટુડિયો પણ ધરાવતી હતી. આ સ્ટુડિયો સમગ્ર વિશ્વમાં ફિલ્મ અને ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતના કાર્યક્રમો સહિત યેસુદાસના વિવિધ કાર્યક્રમોનું પ્રોડક્શન અને પ્રસ્તુતિ કરવાનું ચાલુ રાખે છે.^[૩૪]

વિદ્યાર્થીઓને સંગીતની વિવિધ શાખાઓમાં તાલીમ આપવા માટે યેસુદાસે ૧૯૭૫માં 'તરંગિણીસરી સ્કૂલ ઓફ મ્યુઝિક'ની સ્થાપના કરી હતી. આ શાળા કેરળ સરકાર દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત છે. તેનું સંચાલન 'ટ્રાવણકોર-કોચિન લિટરરી, સાયન્ટિફિક એન્ડ ચેરિટેબલ સોસાયટીઝ એક્ટ ૧૨ ઓફ ૧૯૫૫' હેઠળ નોંધાયેલ સોસાયટી દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ શાળા ઈડાપળંજી, તિરુવનંતપુરમ ખાતે આવેલી છે.^[૩૫] શાળામાં દર મહિનાના બીજા શનિવારે 'સંગીત રસાસ્વાદ' (Music appreciation) ક્લાસ યોજવામાં આવે છે. આ ક્લાસ દરેક માટે મફત છે અને તમામ ઉંમરના લોકો માટે ખુલ્લો છે.^[૩૬] સંગીતકાર પેરુમ્બાવુર જી. રવીન્દ્રનાથે ૧૯૭૬માં અહીં સંગીત શિક્ષક તરીકે સેવા આપી હતી.^[૩૭] આ શાળાના કેટલાક નોંધપાત્ર ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓમાં (અલમનાઈ) સંગીતકાર મોહન સિથારા,^[૩૮] મુરલી સિથારા^[૩૯] અને ગિટારવાદક જોન એન્ટોનીનો સમાવેશ થાય છે.^[૪૦]

પુરસ્કારો અને સન્માન

યેશુદાસે ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો રેકોર્ડ કર્યા છે અને પ્રતિષ્ઠિત પદ્મશ્રી (૧૯૭૫),^[૪૧] પદ્મભૂષણ (૨૦૦૨),^[૪૨] પદ્મવિભૂષણ (૨૦૧૭)^[૪૩] અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેના આઠ નેશનલ એવોર્ડ્સ સહિત અનેક પુરસ્કારો જીત્યા છે.

ભારત સરકાર દ્વારા રેકોર્ડ ૮ વખત શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો નેશનલ ફિલ્મ એવોર્ડ^[૧૩]
કેરળ સરકાર દ્વારા રેકોર્ડ ૨૫ વખત શ્રેષ્ઠ ગાયક માટેનો કેરળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ, જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ (૨૦૦૨) અને સ્વાતી સંગીત પુરસ્કારમ્ (૨૦૧૦)
તમિલનાડુ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૫ વખત તમિલનાડુ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ, કલાઈમામણિ (૧૯૮૬)^[૪૪] અને એમ. એસ. સુબ્બુલક્ષ્મી એવોર્ડ (૨૦૨૫)^[૪૫]
આંધ્રપ્રદેશ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૪ વખત આંધ્રપ્રદેશ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ
કર્ણાટક સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૨ વખત કર્ણાટક સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ અને કર્ણાટક રાજ્ય ઉત્સવ એવોર્ડ^[૪૬]
પશ્ચિમ બંગાળ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે પશ્ચિમ બંગાળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ
અન્નામલાઈ યુનિવર્સિટી,^[૪૭] કેરળ યુનિવર્સિટી^[૪૮] અને મહાત્મા ગાંધી યુનિવર્સિટી, કેરળા તરફથી માનદ ડોક્ટરેટ^[૪૯]
શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૧ વખત આનંદલોક બેસ્ટ મેલ પ્લેબેક એવોર્ડ
ધ ઈન્ડિયન ફાઈન આર્ટ્સ સોસાયટી, ચેન્નાઈ દ્વારા 'સંગીત કલાસિખામણિ' (૨૦૦૨)
ભારતીય વિદ્યા ભવન, બેંગલુરુ દ્વારા 'પદ્મભૂષણ બી. સરોજાદેવી નેશનલ એવોર્ડ' (૨૦૧૫)^[૫૦]

'સ્વરાલય યેસુદાસ એવોર્ડ' એ સંગીત કલાકારોના ઉત્કૃષ્ટ પ્રદર્શનની પ્રશંસા રૂપે આપવામાં આવતો એક પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કાર છે. આ એવોર્ડ સંગીતને પ્રોત્સાહન આપતી સંસ્થા 'સ્વરાલય' અને ત્રિવેન્દ્રમ (કેરળ) સ્થિત 'કૈરાલી ચેનલ' દ્વારા સંયુક્ત રીતે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે. ૨૦૦૦ની સાલથી દર વર્ષે આ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે. યેશુદાસ દર વર્ષે જાન્યુઆરીમાં 'ગંધર્વ સંધ્યા' કાર્યક્રમ દરમિયાન આ પુરસ્કારો એનાયત કરે છે.^[૫૧]^[૫૨]^[૨૭]

પ્રશંસા

સ્વરાલય કૈરાલી યેસુદાસ એવોર્ડ (૨૦૦૬) સ્વીકારતી વખતે પોતાના વક્તવ્યમાં એ. આર. રહેમાને કહ્યું હતું, "સ્વરાલયના આ પદક્ષેપથી હું ખૂબ જ સન્માનિત અનુભવું છું, અને મારા સૌથી પ્રિય ગાયક શ્રી યેસુદાસના હસ્તે આ એવોર્ડ મેળવી રહ્યો છું. તેઓ વિશ્વમાં મારા સૌથી પ્રિય અવાજોમાંથી એક છે." અન્ય એક પ્રસંગે ઈન્ટરવ્યુ દરમિયાન તેમણે યેસુદાસ વિશે કહ્યું હતું, "તેમનો અવાજ અતુલ્ય છે, તેમનો અવાજ ઈશ્વરદત્ત છે અને હું ૩ વર્ષનો હતો ત્યારથી તેમના ગીતો સાંભળતો આવ્યો છું."

એક ઈન્ટરવ્યુમાં પ્રખ્યાત સંગીતકાર રવીન્દ્ર જૈને કબૂલ્યું હતું કે જો ક્યારેય તેમની દૃષ્ટિ પાછી આવે, તો તેઓ જે પ્રથમ વ્યક્તિને જોવા માંગશે તે યેશુદાસ હશે.

૨૦૦૩માં, અબજોપતિ અને ઉદ્યોગપતિ બી. આર. શેટ્ટીએ 'ધી ઈન્ડિયન હાઈસ્કૂલ, દુબઈ' ખાતે યોજાયેલી તેમની સંગીતસભા સાંભળ્યા પછી તેમને પોતાની ૧૯૯૨ મોડેલની 'રોલ્સ-રોયસ સિલ્વર સ્પિરિટ' (Rolls-Royce Silver Spirit) કાર ભેટમાં આપી હતી. શેટ્ટીએ કહ્યું હતું: "હું માત્ર તેમના સંગીત કાર્યક્રમથી જ નહીં, પરંતુ માનવજાત પ્રત્યે ઈશ્વરની દયા વિશે વાત કરનારા વ્યક્તિ તરીકે પણ તેમના વ્યક્તિત્વથી ખૂબ જ પ્રભાવિત થયો હતો."^[૫૩]

૨૦૧૨માં 'ફિલ્મફેર' સાથેના એક ઈન્ટરવ્યુમાં બપ્પી લહિરીએ કહ્યું હતું: "'યેસુદાસ'ના અવાજ પર ઈશ્વરની કૃપા છે. કિશોર દા (કિશોર કુમાર) પછી તેઓ બીજા એવા ગાયક હતા જેમણે મારી અંદરથી શ્રેષ્ઠ સંગીત બહાર લાવ્યું. તેઓ એક યોગી અને રહસ્યવાદી (સાધક) છે જેઓ સંગીત માટે જીવે છે. તેઓ તમારી ધૂનને એક અલગ જ સ્તરે લઈ જાય છે. અને તેમનો સૂર એકદમ ચોક્કસ હોય છે, તમે પ્રથમ પ્રયાસે જ તેને યોગ્ય રીતે રજૂ કરવા માટે તેમના પર ભરોસો મૂકી શકો છો. તેમની સાથે કામ કરવાથી મારી અંદર રહેલું મધુર સંગીતકારનું પાસું બહાર આવ્યું. હિન્દી ફિલ્મોમાં તેમનો પૂરતો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નથી. હું ઈચ્છું છું કે આજના હિન્દી ફિલ્મ સંગીતકારો તેમની આ પ્રતિભાને ઓળખે અને તેમને કામ આપે."^[૫૪]

પુસ્તકો

યેશુદાસ વિશે ઘણા પુસ્તકો પ્રકાશિત થયા છે – તેમની આત્મકથા, જીવનચરિત્ર (બાયોગ્રાફી), સંગીતયાત્રા, તેમના ગીતો પરના અભ્યાસ, તસવીરો, ઈન્ટરવ્યુ, સંસ્મરણો વગેરે. તેમાંથી કેટલાક નીચે મુજબ છે:

યેસુદાસિન્તે કથા (SPCS – NBS – ૧૯૮૧), માથુકુટ્ટી જે. કુન્નપલ્લી દ્વારા મલયાલમમાં લખાયેલ જીવનચરિત્ર.^[૫૫]
એળિસાઈ નાયકન (મણિમેકલાઈ પ્રચુરમ – ૧૯૯૮), આર. કાન્દીપન દ્વારા તમિલમાં લખાયેલ અને આર. સુંદરરેસન દ્વારા અંગ્રેજીમાં અનુવાદિત.^[૫૬]
યેસુદાસ: ધ કિંગ ઓફ મેલોડીઝ (મણિમેકલાઈ પ્રચુરમ – ૨૦૦૦), આર. કાન્દીપન દ્વારા તમિલમાં લખાયેલ અને આર. સુંદરરેસન દ્વારા અંગ્રેજીમાં અનુવાદિત.^[૫૭]
ધ ગ્રેટેસ્ટ સિંગર યેસુદાસ (મણિમેકલાઈ પ્રચુરમ – ૨૦૦૫), આર. કાન્દીપન દ્વારા તમિલમાં લખાયેલ જીવનચરિત્ર, જેનો આર. સુંદરરેસન દ્વારા અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કરવામાં આવ્યો છે.^[૫૮]
માય લાઈફ એન્ડ માય થોટ્સ (અયાન પબ્લિકેશન્સ – ૨૦૧૦), વિવિધ સામયિકોમાં પ્રકાશિત લેખોના સ્વરૂપમાં મૂળ મલયાલમમાં લખાયેલી યેસુદાસની આત્મકથા, જેનું સંકલન અને અંગ્રેજી અનુવાદ કે. વી. પિશારડી દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે.^[૫૯]
અતિશયરાગમ (માતૃભૂમિ બુક્સ – ૨૦૧૧), રવિ મેનન દ્વારા લખાયેલું પુસ્તક, જે માત્ર ગાયકના સર્જનને જ નહીં પરંતુ ઉભરતા સ્ટાર સાથે જોડાયેલા અનેક લોકોના જીવનને પણ દર્શાવે છે.^[૬૦]
દાસ કેપિટલ (માતૃભૂમિ બુક્સ – ૨૦૧૧), સુભાષ ચંદ્રનની આત્મકથા, જેમના જીવનની યાત્રા યેસુદાસના માધ્યમથી વણાયેલી છે.^[૬૧]
સંગીતમે જીવનમ્ (લિપી પબ્લિકેશન્સ - ૨૦૧૨), કુન્હિહકન્નલ વાણિમેલ દ્વારા મલયાલમમાં યેસુદાસ પર લખાયેલી પ્રથમ સર્વગ્રાહી પાઠ્યપુસ્તક.^[૬૨]
યેસુદાસ: ઓપ્પમ નડન્ના કેમેરા (માતૃભૂમિ બુક્સ – ૨૦૧૨), પી. આઈ. ડેવિડ દ્વારા ૧૯૬૩થી લેવાયેલી યેસુદાસની ૧૫૦થી વધુ તસવીરોનો સંગ્રહ, જે મુખ્યત્વે બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ છે.^[૬૩]
સ્વરગંધર્વમ્ (ધી ન્યૂ મીડિયા સ્પેસ બુક્સ – ૨૦૧૪), સજી શ્રીવલ્સમ દ્વારા લખાયેલ યેસુદાસની સંગીતયાત્રા પરનું એક પુસ્તક.^[૬૪]
પાટ્ટિન્તે પાલાઝી (સાઈકથમ બુક્સ – ૨૦૧૭), માથુકુટ્ટી જે. કુન્નપલ્લી દ્વારા લખાયેલ યેસુદાસનું સંપૂર્ણ જીવનચરિત્ર.^[૬૫]
ઇતિહાસ ગાયકન (મનોરમા બુક્સ - ૨૦૨૦), શાન જે. મેથ્યુ દ્વારા લખાયેલ.^[૬૬]
યેસુદાસ: મલયાલથિન્તે સ્વરસાગરમ (SPCS - NBS - ૨૦૨૧), એસ. શારદાક્કુટ્ટી દ્વારા તેમની સંગીતયાત્રાના ૬૦મા વર્ષ પર પ્રકાશિત એક પુસ્તક, જેમાં યેસુદાસના સહકર્મીઓ, સમીક્ષકો અને ચાહકોના લેખોનું સંકલન છે.^[૬૭]
યેસુદાસ: સાગરસંગીતમ્ (કેરળ ભાષા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ - ૨૦૨૪), જી. બી. હરિન્દ્રનાથ દ્વારા યેસુદાસના જીવન અને સંગીતની ઉજવણી કરતું એક વ્યાપક પુસ્તક.^[૬૮]

સંદર્ભ

1 2 3 4 "Music legend Yesudas turns 70". The Hindu. Chennai, India. 10 January 2010. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 3 March 2014 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 8 January 2011. {{cite news}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
1 2 "'I don't sing trendy music'". Rediff. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 25 February 2008 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 6 September 2009. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
↑ Rajadhyaksha, Ashish; Willemen, Paul (10 July 2014). Encyclopedia of Indian Cinema (અંગ્રેજીમાં). Routledge. p. 240. ISBN 978-1-135-94318-9. {{cite book}}: Check date values in: |date= (મદદ)
↑ "An icon's music and musings". Deccan Herald (અંગ્રેજીમાં). 12 May 2010. મેળવેલ 13 July 2021. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
↑ Sivapriyan, ETB (25 September 2020). "S P Balasubrahmanyam and wife performed 'padha pooja' on Yesudas". Deccan Herald. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 29 September 2020 પર સંગ્રહિત. {{cite web}}: Check date values in: |date= and |archive-date= (મદદ)
↑ "K.J Yesudas all odia songs".
↑ "Yesudas receives CNN-IBN 'Indian of the Year' award". 17 December 2011. મૂળ માંથી 13 March 2016 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 1 September 2016. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
↑ Kurian, Sangeeth (3 September 2002). "Those magical moments..." The Hindu. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 31 January 2021 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 31 January 2021. {{cite news}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
↑ Padmanabhan, Savitha (8 February 2001). "Life devoted to music". The Hindu. મૂળમાંથી અહીં સંગ્રહિત 29 October 2009. મેળવેલ 19 August 2008. {{cite news}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
1 2 Wangchuk, Rinchen Norbu (10 January 2020). "Here is Why KJ Yesudas is Known as 'Celestial Singer'". The Better India. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 4 August 2020 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 14 November 2020. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
↑ "Legendary singer K.J. Yesudas turns 84". The Hindu. 10 January 2024. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 10 January 2024 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 26 July 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
↑ നായർ, അനീഷ് (10 January 2020). "അര നൂറ്റാണ്ടിനിടെ ഗാനഗന്ധർവൻ എത്ര പാട്ടുകൾ പാടിയിട്ടുണ്ടാവും?". Malayala Manorama. મેળવેલ 13 July 2021. {{cite news}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
1 2 Kumar, P. K. Ajith (14 April 2018). "A record most melodious for this singing legend". The Hindu. {{cite news}}: Check date values in: |date= (મદદ)
↑ "Padma Vibhushan is another stepping stone for K J Yesudas". The Times of India. 26 January 2017. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 20 June 2018 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 28 June 2018. {{cite news}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
↑ "Padma Bhushan Awardees – Padma Awards – My India, My Pride". India.gov.in. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 10 October 2012 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 9 September 2011. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
↑ "One for the records". The Hindu. Chennai, India. 1 December 2006. મૂળ માંથી 18 April 2010 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 1 May 2010. {{cite news}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
↑ Nagarajan, Saraswathy; M, Athira; Pradeep, K. (10 January 2020). "KJ Yesudas: A name that spells melody". The Hindu. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 4 December 2020 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 14 November 2020. {{cite news}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
↑ "With 70,000 songs to his credit, legendary singer Yesudas turns 78". Malayala Manorama. 10 January 2018. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 14 November 2020 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 14 November 2020. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
↑ "This voice is my life's greatest fortune: Prabha Yesudas". Malayala Manorama. Onmanorama. મેળવેલ 6 October 2023. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
↑ Soman, Sandhya (9 September 2011). "Book on Yesudas tracks the men who made the star". The Times of India. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 30 October 2020 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 14 November 2020. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
1 2 "CDR K J YESUDAS THE INDIAN PLAYBACK SINGING LEGEND'S RAGS TO RICHES". stateofkerala.in. મૂળ માંથી 5 December 2011 પર સંગ્રહિત. {{cite news}}: Check date values in: |archive-date= (મદદ)
↑ Reliable independent source
↑ "KJ Yesudas completes 50 glorious years as singer". Asianet india. મૂળ માંથી 24 January 2012 પર સંગ્રહિત. {{cite news}}: Check date values in: |archive-date= (મદદ)
↑ "Ahimsa Album". Hinduonnet.com. 19 February 2001. મૂળમાંથી અહીં સંગ્રહિત 10 December 2006. મેળવેલ 9 September 2011. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
↑ Vineet Pillai (15 November 2003). "Exclusive – Interview with Yesudas on 15th November 2003". Indien-netzwerk.de. મૂળ માંથી 31 May 2010 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 1 May 2010. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
↑ "Yesudas' Musical Campaign for peace". Oneindia. 13 January 2009. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 17 January 2021 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 9 January 2012. {{cite news}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
1 2 "Tributes paid to Hemant Karkare". The Hindu. Chennai, India. 12 January 2009. મૂળ માંથી 3 November 2012 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 1 May 2010. {{cite news}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
↑ "Gaanagandharvan graces the Soorya festival for the 36th time". thiraseela.com. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 30 June 2017 પર સંગ્રહિત. {{cite web}}: Check date values in: |archive-date= (મદદ)
↑ Ajay Gosh. "Dr. KJ Yesudas: Singer with a Golden Voice". મૂળ માંથી 2014-02-22 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 2026-08-15. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
↑ "'I do not sing trendy music': Yesudas". Rediff.com. 7 May 2001. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 1 June 2010 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 1 May 2010. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
↑ "Gandharva of songs : K.J Yesudas celebrates 70th birthday". Non Resident Kerala Associations. મૂળ માંથી 27 December 2018 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 1 May 2010. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
↑ "Yesudas celebrated Birthday at Kollur". Oneindia Entertainment. 19 January 2009. મેળવેલ 1 May 2010. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)^{[હંમેશ માટે મૃત કડી]}
↑ "Yesudas celebrates 70th birthday in Kollur". The New Indian Express. 11 January 2010. મૂળ માંથી 7 માર્ચ 2014 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 1 May 2010. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
↑ "Dr. K. J. Yesudas". keralatourism.org. મૂળ માંથી 1 June 2010 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 18 March 2010. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
↑ "About Tharanganisari". Tharanganisari.com. મેળવેલ 2 August 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
↑ "A singer of all kinds of bhajans". The New Indian Express. 15 February 2009. મેળવેલ 2 August 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
↑ "80ന്റെ നിറവിൽ പെരുമ്പാവൂർ ജി രവീന്ദ്രനാഥ്". Mathrubhumi. 5 January 2024. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 20 June 2024 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 2 August 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
↑ Kavu, Sweety (24 July 2020). "പത്തിന് പകരം നൂറ് തരുന്ന ദാസേട്ടന്‍; ഈശ്വരകൃപയാല്‍ മുപ്പതിലധികം കൊല്ലത്തെ സംഗീതജീവിതം സംതൃപ്തം". Mathrubhumi. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 18 July 2024 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 2 August 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
↑ "Music director Murali Sithara, 66, found dead". Mathrubhumi. 12 July 2021. મેળવેલ 2 August 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
↑ "Interview with John Anthony". The Times of India. 16 January 2017. મૂળ માંથી 5 July 2022 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 2 August 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
↑ "Padma Shri Awardees". Ministry of Home Affairs (India). મૂળ માંથી 4 December 2014 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 27 November 2014. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
↑ "Padma Bhushan Awardees". Ministry of Home Affairs. મૂળ માંથી 4 December 2014 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 27 November 2014. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
↑ "Padma Awards 2017" (PDF). મૂળ (PDF) માંથી 29 January 2017 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 25 January 2017. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
↑ "Yesudas Awards". મૂળ સંગ્રહિત માંથી 27 January 2021 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 16 September 2020. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
↑ "TN govt announces Kalaimamani awards, Yesudas chosen for MS Subbulakshmi award". United News of India. 24 September 2025. મેળવેલ 24 September 2025. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
↑ "Singer Yesudas among 62 chosen for Karnataka Rajyotsava Award". The Week (Indian magazine). મૂળ સંગ્રહિત માંથી 17 January 2021 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 13 August 2020. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
↑ "'I don't sing trendy music'". Rediff.com. 7 May 2001. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 19 June 2017 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 16 September 2020. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
↑ "A Brief History of the University". University of Kerala. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 30 December 2020 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 8 November 2020. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
↑ "Varsity confers honorary doctorate on CJI, Yesudas". WebIndia123. 19 May 2009. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 17 January 2021 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 8 November 2020. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
↑ "Saroji Devi Honours Yesudas". 12 April 2015. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 17 January 2021 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 9 August 2020. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
↑ "Swaralaya awards presented". The Hindu. 20 January 2003. મૂળમાંથી અહીં સંગ્રહિત 4 March 2010. મેળવેલ 18 March 2010. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
↑ "Swaralaya award for Shankar Mahadevan". The Hindu. Chennai, India. 16 December 2007. મૂળ માંથી 24 April 2008 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 18 March 2010. {{cite news}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
↑ "Yesudas gets a Rolls Royce!". Sify. 4 December 2003. મૂળ માંથી 24 December 2003 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 26 June 2019. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
↑ "King of Ooh la la land". મૂળ સંગ્રહિત માંથી 2 July 2016 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 1 September 2016. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
↑ "Yesudhasinte Kadha by Mathukutty J. Kunnappally". Assumption College, Changanasserry Library. 1981. મેળવેલ 29 July 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)^{[હંમેશ માટે મૃત કડી]}
↑ "Yesudas, the king of melodies by R. Kandeepan". State Central Library, Kerala. 1998. મૂળ માંથી 29 જુલાઈ 2024 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 29 July 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
↑ "Yesudas, the king of melodies by R. Kandeepan". State Central Library, Kerala. મૂળ માંથી 17 જાન્યુઆરી 2025 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 29 July 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
↑ "The Greatest Singer Yesudas". Exotic India Arts. મેળવેલ 29 July 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
↑ George, Liza (3 July 2010). "Ode to a singer". The Hindu. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 18 May 2024 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 29 July 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
↑ Soman, Sandhya (9 September 2011). "Book on Yesudas tracks the men who made the star". The Times of India. મેળવેલ 29 July 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
↑ Subhash Chandran (2011). Das Capital. Mathrubhumi Books. ISBN 9788182652606. મેળવેલ 29 July 2024. {{cite book}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
↑ "Sangeethame Jeevitham – Padmasree Dr. K.J. Yesudas". Lipi Publications. મૂળ માંથી 29 જુલાઈ 2024 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 29 July 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
↑ Ajith Kumar, P. K. (25 May 2015). "Clicking the celstial voice". The Hindu. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 29 July 2024 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 29 July 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
↑ "Book on K J Yesudas Released". The New Indian Express. 5 October 2014. મેળવેલ 29 July 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
↑ Pattinte Palazhi (Malayalamમાં). Saikatham Books. 2017. ISBN 9789386222268. મેળવેલ 29 July 2024. {{cite book}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)CS1 maint: unrecognized language (link)
↑ Ithihaasa Gaayakan Yesudasinte Sangeetham Jeevitham (Malayalamમાં) (1st આવૃત્તિ). Malayala Manorama Books. 2020. ISBN 9789389649192. મેળવેલ 29 July 2024. {{cite book}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)CS1 maint: unrecognized language (link)
↑ S. Saradakkutty (2021). Yesudas: Malayalathinte Swarasagaram (Malayalamમાં). Sahithya Pravarthaka Co-operative Society. ISBN 9789391946517. મેળવેલ 29 July 2024. {{cite book}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)CS1 maint: unrecognized language (link)
↑ "Kerala Bhasha Institute to launch 'Yesudas Sagarasangeetham' book". The New Indian Express. 2 July 2024. મેળવેલ 29 July 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)

બાહ્ય કડીઓ

"Article on Yesudas: 'For me music is God'". The Tribune (Chandigarh). 15 October 2005. {{cite web}}: Check date values in: |date= (મદદ)

[hindu_jan10-1] 1 2 3 4 "Music legend Yesudas turns 70". The Hindu. Chennai, India. 10 January 2010. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 3 March 2014 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 8 January 2011. {{cite news}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)

[rediff_2001-2] 1 2 "'I don't sing trendy music'". Rediff. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 25 February 2008 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 6 September 2009. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)

[3] Rajadhyaksha, Ashish; Willemen, Paul (10 July 2014). Encyclopedia of Indian Cinema (અંગ્રેજીમાં). Routledge. p. 240. ISBN 978-1-135-94318-9. {{cite book}}: Check date values in: |date= (મદદ)

[4] "An icon's music and musings". Deccan Herald (અંગ્રેજીમાં). 12 May 2010. મેળવેલ 13 July 2021. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)

[:0-5] Sivapriyan, ETB (25 September 2020). "S P Balasubrahmanyam and wife performed 'padha pooja' on Yesudas". Deccan Herald. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 29 September 2020 પર સંગ્રહિત. {{cite web}}: Check date values in: |date= and |archive-date= (મદદ)

[6] "K.J Yesudas all odia songs".

[radioandmusic.com-7] "Yesudas receives CNN-IBN 'Indian of the Year' award". 17 December 2011. મૂળ માંથી 13 March 2016 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 1 September 2016. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)

[hindu_feb01-8] Kurian, Sangeeth (3 September 2002). "Those magical moments..." The Hindu. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 31 January 2021 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 31 January 2021. {{cite news}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)

[hindu_sep02-9] Padmanabhan, Savitha (8 February 2001). "Life devoted to music". The Hindu. મૂળમાંથી અહીં સંગ્રહિત 29 October 2009. મેળવેલ 19 August 2008. {{cite news}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)

[tbi-10] 1 2 Wangchuk, Rinchen Norbu (10 January 2020). "Here is Why KJ Yesudas is Known as 'Celestial Singer'". The Better India. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 4 August 2020 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 14 November 2020. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)

[11] "Legendary singer K.J. Yesudas turns 84". The Hindu. 10 January 2024. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 10 January 2024 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 26 July 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)

[12] നായർ, അനീഷ് (10 January 2020). "അര നൂറ്റാണ്ടിനിടെ ഗാനഗന്ധർവൻ എത്ര പാട്ടുകൾ പാടിയിട്ടുണ്ടാവും?". Malayala Manorama. મેળવેલ 13 July 2021. {{cite news}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)

[record-13] 1 2 Kumar, P. K. Ajith (14 April 2018). "A record most melodious for this singing legend". The Hindu. {{cite news}}: Check date values in: |date= (મદદ)

[14] "Padma Vibhushan is another stepping stone for K J Yesudas". The Times of India. 26 January 2017. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 20 June 2018 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 28 June 2018. {{cite news}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)

[15] "Padma Bhushan Awardees – Padma Awards – My India, My Pride". India.gov.in. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 10 October 2012 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 9 September 2011. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)

[16] "One for the records". The Hindu. Chennai, India. 1 December 2006. મૂળ માંથી 18 April 2010 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 1 May 2010. {{cite news}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)

[17] Nagarajan, Saraswathy; M, Athira; Pradeep, K. (10 January 2020). "KJ Yesudas: A name that spells melody". The Hindu. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 4 December 2020 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 14 November 2020. {{cite news}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)

[18] "With 70,000 songs to his credit, legendary singer Yesudas turns 78". Malayala Manorama. 10 January 2018. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 14 November 2020 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 14 November 2020. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)

[19] "This voice is my life's greatest fortune: Prabha Yesudas". Malayala Manorama. Onmanorama. મેળવેલ 6 October 2023. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)

[20] Soman, Sandhya (9 September 2011). "Book on Yesudas tracks the men who made the star". The Times of India. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 30 October 2020 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 14 November 2020. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)

[stateofkerala.in-21] 1 2 "CDR K J YESUDAS THE INDIAN PLAYBACK SINGING LEGEND'S RAGS TO RICHES". stateofkerala.in. મૂળ માંથી 5 December 2011 પર સંગ્રહિત. {{cite news}}: Check date values in: |archive-date= (મદદ)

[22] Reliable independent source

[23] "KJ Yesudas completes 50 glorious years as singer". Asianet india. મૂળ માંથી 24 January 2012 પર સંગ્રહિત. {{cite news}}: Check date values in: |archive-date= (મદદ)

[24] "Ahimsa Album". Hinduonnet.com. 19 February 2001. મૂળમાંથી અહીં સંગ્રહિત 10 December 2006. મેળવેલ 9 September 2011. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)

[25] Vineet Pillai (15 November 2003). "Exclusive – Interview with Yesudas on 15th November 2003". Indien-netzwerk.de. મૂળ માંથી 31 May 2010 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 1 May 2010. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)

[26] "Yesudas' Musical Campaign for peace". Oneindia. 13 January 2009. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 17 January 2021 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 9 January 2012. {{cite news}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)

[hindu_jan12-27] 1 2 "Tributes paid to Hemant Karkare". The Hindu. Chennai, India. 12 January 2009. મૂળ માંથી 3 November 2012 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 1 May 2010. {{cite news}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)

[28] "Gaanagandharvan graces the Soorya festival for the 36th time". thiraseela.com. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 30 June 2017 પર સંગ્રહિત. {{cite web}}: Check date values in: |archive-date= (મદદ)

[29] Ajay Gosh. "Dr. KJ Yesudas: Singer with a Golden Voice". મૂળ માંથી 2014-02-22 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 2026-08-15. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)

[30] "'I do not sing trendy music': Yesudas". Rediff.com. 7 May 2001. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 1 June 2010 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 1 May 2010. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)

[31] "Gandharva of songs : K.J Yesudas celebrates 70th birthday". Non Resident Kerala Associations. મૂળ માંથી 27 December 2018 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 1 May 2010. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)

[32] "Yesudas celebrated Birthday at Kollur". Oneindia Entertainment. 19 January 2009. મેળવેલ 1 May 2010. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)^{[હંમેશ માટે મૃત કડી]}

[33] "Yesudas celebrates 70th birthday in Kollur". The New Indian Express. 11 January 2010. મૂળ માંથી 7 માર્ચ 2014 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 1 May 2010. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)

[34] "Dr. K. J. Yesudas". keralatourism.org. મૂળ માંથી 1 June 2010 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 18 March 2010. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)

[35] "About Tharanganisari". Tharanganisari.com. મેળવેલ 2 August 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)

[36] "A singer of all kinds of bhajans". The New Indian Express. 15 February 2009. મેળવેલ 2 August 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)

[37] "80ന്റെ നിറവിൽ പെരുമ്പാവൂർ ജി രവീന്ദ്രനാഥ്". Mathrubhumi. 5 January 2024. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 20 June 2024 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 2 August 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)

[38] Kavu, Sweety (24 July 2020). "പത്തിന് പകരം നൂറ് തരുന്ന ദാസേട്ടന്‍; ഈശ്വരകൃപയാല്‍ മുപ്പതിലധികം കൊല്ലത്തെ സംഗീതജീവിതം സംതൃപ്തം". Mathrubhumi. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 18 July 2024 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 2 August 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)

[39] "Music director Murali Sithara, 66, found dead". Mathrubhumi. 12 July 2021. મેળવેલ 2 August 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)

[40] "Interview with John Anthony". The Times of India. 16 January 2017. મૂળ માંથી 5 July 2022 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 2 August 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)

[PadmaShri-41] "Padma Shri Awardees". Ministry of Home Affairs (India). મૂળ માંથી 4 December 2014 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 27 November 2014. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)

[PadmaBhushan-42] "Padma Bhushan Awardees". Ministry of Home Affairs. મૂળ માંથી 4 December 2014 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 27 November 2014. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)

[43] "Padma Awards 2017" (PDF). મૂળ (PDF) માંથી 29 January 2017 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 25 January 2017. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)

[44] "Yesudas Awards". મૂળ સંગ્રહિત માંથી 27 January 2021 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 16 September 2020. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)

[45] "TN govt announces Kalaimamani awards, Yesudas chosen for MS Subbulakshmi award". United News of India. 24 September 2025. મેળવેલ 24 September 2025. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)

[raj-46] "Singer Yesudas among 62 chosen for Karnataka Rajyotsava Award". The Week (Indian magazine). મૂળ સંગ્રહિત માંથી 17 January 2021 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 13 August 2020. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)

[47] "'I don't sing trendy music'". Rediff.com. 7 May 2001. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 19 June 2017 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 16 September 2020. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)

[48] "A Brief History of the University". University of Kerala. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 30 December 2020 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 8 November 2020. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)

[49] "Varsity confers honorary doctorate on CJI, Yesudas". WebIndia123. 19 May 2009. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 17 January 2021 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 8 November 2020. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)

[50] "Saroji Devi Honours Yesudas". 12 April 2015. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 17 January 2021 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 9 August 2020. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)

[51] "Swaralaya awards presented". The Hindu. 20 January 2003. મૂળમાંથી અહીં સંગ્રહિત 4 March 2010. મેળવેલ 18 March 2010. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)

[52] "Swaralaya award for Shankar Mahadevan". The Hindu. Chennai, India. 16 December 2007. મૂળ માંથી 24 April 2008 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 18 March 2010. {{cite news}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)

[53] "Yesudas gets a Rolls Royce!". Sify. 4 December 2003. મૂળ માંથી 24 December 2003 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 26 June 2019. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)

[54] "King of Ooh la la land". મૂળ સંગ્રહિત માંથી 2 July 2016 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 1 September 2016. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)

[55] "Yesudhasinte Kadha by Mathukutty J. Kunnappally". Assumption College, Changanasserry Library. 1981. મેળવેલ 29 July 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)^{[હંમેશ માટે મૃત કડી]}

[56] "Yesudas, the king of melodies by R. Kandeepan". State Central Library, Kerala. 1998. મૂળ માંથી 29 જુલાઈ 2024 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 29 July 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)

[57] "Yesudas, the king of melodies by R. Kandeepan". State Central Library, Kerala. મૂળ માંથી 17 જાન્યુઆરી 2025 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 29 July 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)

[58] "The Greatest Singer Yesudas". Exotic India Arts. મેળવેલ 29 July 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)

[59] George, Liza (3 July 2010). "Ode to a singer". The Hindu. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 18 May 2024 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 29 July 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)

[60] Soman, Sandhya (9 September 2011). "Book on Yesudas tracks the men who made the star". The Times of India. મેળવેલ 29 July 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)

[61] Subhash Chandran (2011). Das Capital. Mathrubhumi Books. ISBN 9788182652606. મેળવેલ 29 July 2024. {{cite book}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)

[62] "Sangeethame Jeevitham – Padmasree Dr. K.J. Yesudas". Lipi Publications. મૂળ માંથી 29 જુલાઈ 2024 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 29 July 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)

[63] Ajith Kumar, P. K. (25 May 2015). "Clicking the celstial voice". The Hindu. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 29 July 2024 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 29 July 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)

[64] "Book on K J Yesudas Released". The New Indian Express. 5 October 2014. મેળવેલ 29 July 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)

[65] Pattinte Palazhi (Malayalamમાં). Saikatham Books. 2017. ISBN 9789386222268. મેળવેલ 29 July 2024. {{cite book}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)CS1 maint: unrecognized language (link)

[66] Ithihaasa Gaayakan Yesudasinte Sangeetham Jeevitham (Malayalamમાં) (1st આવૃત્તિ). Malayala Manorama Books. 2020. ISBN 9789389649192. મેળવેલ 29 July 2024. {{cite book}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)CS1 maint: unrecognized language (link)

[67] S. Saradakkutty (2021). Yesudas: Malayalathinte Swarasagaram (Malayalamમાં). Sahithya Pravarthaka Co-operative Society. ISBN 9789391946517. મેળવેલ 29 July 2024. {{cite book}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)CS1 maint: unrecognized language (link)

[68] "Kerala Bhasha Institute to launch 'Yesudas Sagarasangeetham' book". The New Indian Express. 2 July 2024. મેળવેલ 29 July 2024. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)

[૧]

[૨]

[૩]

[૪]

[૫]

[૬]

[૭]

[૮]

[૯]

[૧૦]

[૧૧]

[૧૨]

[૧૩]

[૧૪]

[૧૫]

[૧૬]

[૧૭]

[૧૮]

[૧૯]

[૨૦]

[૨૧]

[૨૨]

[૨૩]

[૨૪]

[૨૫]

[૨૬]

[૨૭]

[૨૮]

[૨૯]

[૩૦]

[૩૧]

[૩૨]

[૩૩]

[૩૪]

[૩૫]

[૩૬]

[૩૭]

[૩૮]

[૩૯]

[૪૦]

[૪૧]

[૪૨]

[૪૩]

[૪૪]

[૪૫]

[૪૬]

[૪૭]

[૪૮]

[૪૯]

[૫૦]

[૫૧]

[૫૨]

[૫૩]

[૫૪]

[૫૫]

[૫૬]

[૫૭]

[૫૮]

[૫૯]

[૬૦]

[૬૧]

[૬૨]

[૬૩]

[૬૪]

[૬૫]

[૬૬]

[૬૭]

[૬૮]