ગચ્છ એ જૈન ધર્મના મૂર્તિપૂજક શ્વેતાંબર સંપ્રદાયનો એક સાધુ સમુદાય (મોનાસ્ટિક ઓર્ડર) છે, જેમાં તેમના શ્રાવકો (અનુયાયીઓ) નો પણ સમાવેશ થાય છે.

શબ્દની ઉત્પત્તિ (Etymology)

'ગચ્છ' શબ્દનો શાબ્દિક અર્થ થાય છે "જેઓ એકસાથે યાત્રા (વિહાર) કરે છે".

ઇતિહાસ

જૈન પરંપરા મુજબ, પ્રથમ સદીમાં વજ્રસેનસૂરિએ શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક જૈન સમુદાયની અંદર ચાર 'કુળ' (ઉપ-વિભાગો) સ્થાપિત કર્યા હતા.

દુષ્કાળના સમયે સમુદાયને વિખેરીને સુરક્ષિત રાખવા માટે આ વિભાજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ ચાર કુળો હતા: ૧. ચંદ્ર ૨. નિવૃત્તિ ૩. વિદ્યાધર ૪. નાગેન્દ્ર
ઇ.સ. ૧૦૦૦ થી ૧૩૦૦ ના સમયગાળા દરમિયાન, સમુદાયના મૂળભૂત વિભાગો તરીકે આ 'કુળો' નું સ્થાન 'ગચ્છ' દ્વારા લેવામાં આવ્યું.
૭મી-૮મી સદીથી આશરે ૮૪ જેટલા અલગ-અલગ ગચ્છ અસ્તિત્વમાં આવ્યા હોવાનું મનાય છે, પરંતુ તેમાંથી માત્ર થોડા જ આજદિન સુધી ટકી રહ્યા છે. (જેમ કે: ખરતર, તપા, અચલ અને પાર્શ્વચંદ્ર ગચ્છ).
સિદ્ધાંતોની બાબતમાં આ ગચ્છો એકબીજાથી અલગ નથી પડતા, પરંતુ તેઓ આચરણ ના મુદ્દાઓ પર, ખાસ કરીને પવિત્ર કેલેન્ડર અને ધાર્મિક વિધિઓને લગતી બાબતોમાં એકબીજાથી અલગ પડે છે.
વિવિધ ગચ્છો તેમની વંશાવળી (ગુરુ પરંપરા) પણ અલગ-અલગ દર્શાવે છે.

ભૂતપૂર્વ ૮૪ ગચ્છો

જૈનોમાં આજે પણ ૮૪ ગચ્છોની સંખ્યા વિશે ચર્ચા થાય છે, પરંતુ અત્યાર સુધી પ્રકાશિત થયેલી યાદીઓમાં ઘણો વિરોધાભાસ જોવા મળે છે.
ઐતિહાસિક રીતે, ઉપકેશ ગચ્છ આ તમામમાં સૌથી જૂનો ગચ્છ છે. આ એકમાત્ર એવો ગચ્છ જે ભગવાન પાર્શ્વનાથની પરંપરાને અનુસરે છે. બાકીના બધા ગચ્છ ભગવાન મહાવીરની પરંપરાને અનુસરે છે.

વર્તમાન ગચ્છો

હાલમાં અસ્તિત્વ ધરાવતા મુખ્ય ગચ્છો નીચે મુજબ છે:

૧. તપા ગચ્છ:

વિક્રમ સંવત ૧૨૮૫ (ઇ.સ. ૧૨૨૯) માં જગતચંદ્રસૂરિ દ્વારા આ ગચ્છની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.
મેવાડના શાસક દ્વારા તેમને "તપા" (એટલે કે તપસ્વી/ધ્યાન કરનાર) ની ઉપાધિ આપવામાં આવી હતી.
આ ઉદ્યોતન સૂરિ દ્વારા સ્થાપિત 'બૃહદ ગચ્છ' ની જ એક શાખા હતી.
વિજયદેવસૂરિ (ઇ.સ. ૧૬૦૦-૧૬૫૭) ને આ પરંપરાના મુખ્ય નેતાઓમાંના એક માનવામાં આવે છે.
તેઓએ શ્વેતાંબર જૈન ધર્મના સાધુ સમુદાયમાં સુધારા કર્યા. આ સુધારાના પરિણામે, આજે મોટાભાગના શ્વેતાંબર જૈન સાધુઓ 'તપા ગચ્છ' ના છે.

૨. ખરતર ગચ્છ :

આ ગચ્છની સ્થાપના વર્ધમાન સૂરિ (ઇ.સ. ૧૦૩૧ સુધી) દ્વારા કરવામાં આવી હતી.
તેમના ગુરુ એક ચૈત્યવાસી (મંદિરમાં રહેતા) સાધુ હતા. આગમ ગ્રંથોનું પાલન ન કરવા બદલ વર્ધમાન સૂરીએ તેમનો ત્યાગ કર્યો હતો.
તેમના શિષ્ય, જિનેશ્વરને 'ખરતર' (તીવ્ર બુદ્ધિવાળા અથવા પ્રચંડ) નું માનદ બિરુદ મળ્યું હતું, કારણ કે તેમણે ઇ.સ. ૧૦૨૩ માં અણહિલવાડ પાટણ ખાતે જાહેર ચર્ચા (શાસ્ત્રાર્થ) માં ચૈત્યવાસીઓના નેતા સુરાચાર્યને હરાવ્યા હતા. આ બિરુદ પરથી ગચ્છનું નામ પડ્યું.
અન્ય એક પરંપરા જિનદત્ત સૂરી (ઇ.સ. ૧૦૭૫-૧૧૫૪) ને આ ગચ્છના સ્થાપક માને છે.

૩. અચલ ગચ્છ (Achal Gaccha):

જેને વિધિપક્ષ અથવા અંચલ ગચ્છ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
તે શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક સંપ્રદાયના હયાત ચાર ગચ્છોમાંનો અને ૮૪ ગચ્છોમાંનો એક છે.
તેની સ્થાપના ઇ.સ. ૧૦૭૯ માં આચાર્ય આર્યરક્ષિતસૂરી દ્વારા કરવામાં આવી હતી.
૨૦૨૦ માં આચાર્ય ગુણોદયસાગરસૂરીના અવસાન પછી, આચાર્ય કલાપ્રભસાગરસૂરી વર્તમાન ગચ્છાધિપતિ છે (જેમને ૨૦૨૨ માં મુલુંડ ખાતે વિધિવત પદવી આપવામાં આવી હતી).

૪. પાર્શ્વચંદ્ર ગચ્છ :

આ પણ વર્તમાન સમયનો એક હયાત ગચ્છ છે.

અધિષ્ઠાયક દેવો (Presiding Deities)

દરેક ગચ્છના અનુયાયીઓના રક્ષક દેવ (અધિષ્ઠાયક દેવ) અલગ-અલગ હોય છે:

તપા ગચ્છ: મણિભદ્ર વીર
ખરતર ગચ્છ: અંબિકા અને ભૈરવ
અચલ ગચ્છ: કાલિકા અને ચક્રેશ્વરી
પાર્શ્વચંદ્ર ગચ્છ: નાકોડા બટુક ભૈરવ

વર્તમાન ગચ્છોની સંક્ષિપ્ત માહિતી

ક્રમ	ગચ્છનું નામ	સ્થાપક	સ્થાપનાકાળ	રક્ષક દેવ (અધિષ્ઠાયક દેવ)	અન્ય સૂચના (વિશેષતા)
૧	તપા ગચ્છ	જગતચંદ્રસૂરી	વિક્રમ સંવત ૧૨૮૫ (ઇ.સ. ૧૨૨૯)	મણિભદ્ર વીર	મેવાડના શાસકે તેમને "તપા" ઉપાધિ આપી હતી. આજે મોટાભાગના શ્વેતાંબર જૈન સાધુઓ આ જ ગચ્છના છે.
૨	ખરતર ગચ્છ	વર્ધમાન સૂરી (અન્ય માન્યતા મુજબ: જિનદત્ત સૂરી)	અંદાજે ઇ.સ. ૧૦૩૧ (ઇ.સ. ૧૦૨૩માં નામ મળ્યું)	અંબિકા અને ભૈરવ	તેમના શિષ્ય જિનેશ્વરે ચૈત્યવાસીઓને શાસ્ત્રાર્થમાં હરાવ્યા, જેથી તેમને 'ખરતર' (પ્રચંડ/તીવ્ર) બિરુદ મળ્યું હતું.
૩	અચલ ગચ્છ	આચાર્ય આર્યરક્ષિતસૂરી	ઇ.સ. ૧૦૭૯	કાલિકા અને ચક્રેશ્વરી	આ ગચ્છને 'વિધિપક્ષ' અથવા 'અંચલ ગચ્છ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
૪	પાર્શ્વચંદ્ર ગચ્છ	(સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ નથી)	(સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ નથી)	નાકોડા બટુક ભૈરવ	આ વર્તમાન સમયનો ૮૪ ગચ્છો પૈકીનો એક હયાત ગચ્છ છે.