ચંદ્રલેહા

ચંદ્રલેહા (સં: ચંદ્રલેખા) ૧૬૫૫-૫૮ દરમિયાન રચાયેલું સટ્ટક પ્રકારનું એક પ્રાકૃત ઉપરૂપક છે. તેની રચના મહાકવિ રુદ્રદાસે સંસ્કૃતનિષ્ઠ પ્રાકૃતમાં કરી હતી. આ ઉપરૂપકમાં કુલ ૪ દૃશ્યો છે જેમાં માનવેદ અને ચંદ્રલેખાના વિવાહનું વર્ણન થાય છે.

લેખન

સટ્ટક

સટ્ટક ઉપરૂપકોમાંનો એક પ્રકાર છે અને તે શરૂઆતથી અંત સુધી પ્રાકૃત ભાષામાં રચાયું હોય છે. સટ્ટકમાં અદ્ભુત રસ મુખ્ય હોય છે; પ્રવેશક તથા વિષ્કંભક હોતાં નથી; અંકોને જવનિકા (जवणिका) કહેવાય છે. તેની બીજી બધી વિશેષતાઓ નાટિકાની જેમ હોય છે.

લેખનશૈલી

કર્પૂરમંજરી વગેરે ૬ સટ્ટક ઉપરૂપકોમાં આ સટ્ટકનું પણ મહત્વનું સ્થાન છે. આ સટ્ટકની ભાષા સંસ્કૃતનિષ્ઠ પ્રાકૃત છે, પરંતુ તે "સરળ, કોમળ, સ્વાભાવિક, પ્રૌઢ તથા પરિમાર્જિત છે અને પાંડિત્યપૂર્ણ તથા રૂઢપ્રયોગવાળી છે". તેમાં વિવિધ છંદો જેવા કે શાર્દૂલવિક્રીડિત, વંશસ્થ, શિખરિણી, વસંતતિલકાનો ઉપયોગ થયો છે. સટ્ટકમાં આવતા શબ્દાલંકારોમાં અનુપ્રાસ, યમક અને વીપ્સાનો પ્રયોગ થયો છે. અર્થાલંકારોમાં ઉપમા અને ઉત્પ્રેક્ષાનો વિપુલ પ્રમાણમાં પ્રયોગ કરાયેલો છે. પદોમાં પ્રાકૃતિક ર્દશ્યોનું ભાવસભર વર્ણન થયું છે.

લેખક

આ રચનાના કર્તા કાલિકટનિવાસી પારસવંશીય મહાકવિ રુદ્રદાસ (સત્તરમી સદી ઉત્તરાર્ધ) હતા. તેઓ આચાર્ય રુદ્ર અને આચાર્ય શ્રીકંઠના શિષ્ય હતા. તેમણે ૧૬૫૫-૫૮ની આસપાસ આ સટ્ટકની રચના કરી હતી.

કથા

માનવેદ રાજાની રાણીની કાકી અંગ દેશના રાજા ચંદ્રવર્માની રાણી હતી. રાજા ચંદ્રવર્માની પુત્રી ચંદ્રલેખા અત્યંત રૂપાળી અને સુલક્ષણા હતી. એક વખત સામુદ્રિકે ભવિષ્યવાણી કરી કે જે વ્યક્તિ ચંદ્રલેખાની સાથે લગ્ન કરશે તે ચક્રવર્તીપણું ભોગવશે. તેથી ચંદ્રલેખા સૌના આકર્ષણનું કેન્દ્ર બની.

એક વાર વસંતોત્સવ વખતે રાજા માનવેદને સિંધુનાથ(સમુદ્ર) તરફથી ચિંતામણિ રત્ન ભેટમાં મળ્યું. આ ચિંતામણિ રત્ન ઇચ્છાપૂરણ હતું અને માનવેદ સાતેય સાગરો પર રાજ કરવા માગતો હતો.

જ્યારે રાજા માનવેદ રાજભવનમાં મિત્રો સાથે બેઠો હતો ત્યારે વિદૂષકે રત્નને સૌથી સુંદર વસ્તુ હાજર કરવાની વાત કરી. આ બાદ રત્નની અધિષ્ઠાત્રી દેવીએ ચંદ્રલેખાને ચંપાનગરીથી સીધી દરબારમાં હાજર કરી અને રાજા તેની પર મોહી ગયો. રાણીને ચંદ્રલેખાના આચરણ પરથી શંકા થઈ કે જરૂર તે કોઈ વ્યક્તિના પ્રેમમાં છે. રાણીએ ચંદ્રલેખાને ભોંયરામાં પૂરી દીધી અને તેના ઉપર ચોકીપહેરો મૂકી દીધો.

બીજી બાજુ ચંદ્રલેખાના ગૂમ થઈ જવાની વાત બધે જ ફેલાઈ ગઈ. એક વખત વિસુસવના ઉત્સવ વખતે રાજા માનવેદના દરબારમાં ચંદ્રલેખાનો ભાઈ ચંદ્રકેતુ આવ્યો. ચંદ્રકેતુએ ચંદ્રલેખાના ખોવાઈ જવાના સમાચાર આપ્યા. ચંદ્રલેખાનો માનવેદ સાથે વિવાહ કરવાનું નક્કી હતું. માનવેદે બધેય ચંદ્રલેખાની શોધ કરી પણ તે મળી નહિ. છેવટે ચિંતામણિ રત્નની અધિષ્ઠાત્રી દેવીને ચંદ્રલેખા શોધી લાવવાનું કામ સોંપ્યું. દેવીએ ચંદ્રલેખાને ભોંયરામાંથી કાઢીને રાજા માનવેદ આગળ રજૂ કરી. આમ બંનેનું મિલન થયું અને મોટા ઉત્સવ સાથે બંનેનો વિવાહ થયો.

આ પણ જુઓ

• રંભામંજરી, નયચન્દ્રસૂરિ રચિત સટ્ટક
• સિંગારમંજરી, વિશ્વેશ્વર રચિત સટ્ટક