ચન્હુ-દડો

ચન્હુ-દડો અથવા ચનહુ-જો-દડો એ સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિનું પુરાતત્વીય સ્થળ છે, જેનો સિંધી ભાષામાં અર્થ "ચન્હુનો ટેકરો" થાય છે, આ સ્થળ મોહેં-જો-દડોથી ૧૩૦ કિલોમીટર (૮૧ માઇલ) દક્ષિણમાં સ્થિત છે, જે હવે પાકિસ્તાનના સિંધમાં છે. આ વસાહત ઇ.સ. પૂ. ૪૦૦૦ અને ૧૭૦૦ની વચ્ચે વસતી હતી, અને તેને કાર્નેલિયન મણકા બનાવવાનું કેન્દ્ર માનવામાં આવે છે. આ સ્થળ ત્રણ નાના ટેકરાઓનો સમૂહ છે, જેના ખોદકામથી જાણવા મળ્યું છે કે તે એક જ વસાહતના ભાગો હતા, જે લગભગ ૭ હેક્ટરમાં ફેલાયેલી હતી.

ચન્હુ-દડોનું સૌપ્રથમ ખોદકામ માર્ચ, ૧૯૩૧માં એન. જી. મજુમદાર દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, અને ફરીથી ૧૯૩૫-૩૬ના શિયાળુ ક્ષેત્ર સત્ર દરમિયાન અમેરિકન સ્કૂલ ઓફ ઇન્ડિક એન્ડ ઈરાનીયન સ્ટડીઝ તથા મ્યુઝિયમ ઓફ ફાઇન આર્ટ્સ, બોસ્ટન દ્વારા અર્નેસ્ટ જોન હેનરી મેકેની આગેવાની હેઠળની ટીમ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલવેનિયાના પ્રો. ડબલ્યુ. નોર્મન બ્રાઉન આ પ્રોજેક્ટ માટે ભંડોળ પૂરું પાડવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. પાકિસ્તાનની સ્વતંત્રતા પછી, મોહમ્મદ રફીક મુગલે પણ આ વિસ્તારમાં સંશોધન કાર્ય કર્યું હતું.

૨૦૧૫ થી, ફ્રેન્ચ પુરાતત્વીય મિશન ઇન ધ સિંધુ બેસિન દ્વારા પુરાતત્વીય ખોદકામ હાથ ધરવામાં આવી રહ્યું છે. આ ખોદકામ પાકિસ્તાન સરકારના પુરાતત્વ અને સંગ્રહાલય વિભાગ અને સિંધ સરકારના સંસ્કૃતિ વિભાગના સહયોગથી હાથ ધરવામાં આવ્યું છે.

ઐતિહાસિક મહત્વ

સિંધુ ખીણના સ્થળો

હડપ્પા તબક્કો કાપેલી ઈંટો આશરે ઇ.સ.પૂ. ૨૫૦૦ - ૧૯૦૦, ચન્હુ-દડો, પાકિસ્તાન

ચન્હુ-દડો સિંધુ સંસ્કૃતિના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સ્થળોમાંનું એક છે. અત્યાર સુધીમાં સિંધુ સંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલા ૨૮૦૦ થી વધુ સ્થળો ઓળખાયા છે અને ચન્હુ-દડો એ મોટા સ્થળોમાંનું એક છે જ્યાં ખોદકામની ઘણી સંભાવના રહેલી છે. જોકે, તાજેતરમાં, આ સ્થળે ખોદકામ ચાલુ નથી, જેના કારણે આ સ્થળના યોગદાનમાં ઘટાડો થયો છે. તે રણ વિસ્તારમાં આવેલું છે, પરંતુ એવું માનવામાં આવે છે કે સિંધુ નદી આ સ્થળની નજીક વહેતી હતી. હડપ્પન પછીના વૈદિક ગ્રંથોમાં "સરસ્વતી" તરીકે ઓળખાતી સિંધુ નદી, ઇ.સ.પૂ. બીજી સહસ્ત્રાબ્દી દરમિયાન પોતાનો માર્ગ બદલી ગઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે, જેના કારણે ચન્હુ-દડો અને સરસ્વતીના કિનારે આવેલા સેંકડો રહેઠાણોનું જીવન ખૂબ જ મુશ્કેલ બન્યું હતું. ત્યાંના લોકોએ કદાચ તેમના રહેઠાણો છોડી દેવા પડ્યા હતા અને એવું માનવામાં આવે છે કે સિંધુનો માર્ગ બદલવો એ આ રહેઠાણો (શહેરો અને ગામડાઓ) ના પતનનું એક કારણ છે, જેના કારણે સિંધુ સંસ્કૃતિનો પતન થયું.

પ્રારંભિક ખોદકામ

ચન્હુ-દડો હાલના સિંધુ નદીના પટથી લગભગ ૧૨ માઇલ પૂર્વમાં આવેલું છે. ભારતીય પુરાતત્વવિદ્ એન. જી. મજુમદાર દ્વારા ૧૯૩૧માં ચન્હુ-દડોની તપાસ કરવામાં આવી હતી. એવું જોવા મળ્યું હતું કે આ પ્રાચીન શહેર નગર આયોજન,ઇમારતના લેઆઉટ વગેરે જેવા અનેક પાસાઓમાં હડપ્પા અને મોહેં-જો-દડો જેવું જ હતું.

અમેરિકન સ્કૂલ ઓફ ઇન્ડિક એન્ડ ઈરાનીયન સ્ટડીઝ અને બોસ્ટન મ્યુઝિયમ ઓફ ફાઇન આર્ટ્સ દ્વારા ૧૯૩૦ના દાયકાના મધ્યમાં આ સ્થળનું ખોદકામ કરવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં આ પ્રાચીન શહેરની ઘણી મહત્વપૂર્ણ વિગતોની તપાસ કરવામાં આવી હતી.

નગર આયોજન

ચન્હુ-દડો અને મોહેં-જો-દડોમાં ઘરો બનાવવા માટે પાકી ઇંટોનો મોટા પાયે ઉપયોગ થતો હતો. ઘણા બાંધકામોને વર્કશોપ અથવા ઔદ્યોગિક ક્વાર્ટર તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા હતા અને ચન્હુ-દડોની કેટલીક ઇમારતો ગોદામ હોઈ શકે છે.

ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિ

ચન્હુ-દડો ખાતે શંખની કારીગરીના પુરાવા મળી આવ્યા હતા અને આ સ્થળે બંગડીઓ અને લાડુ બનાવવામાં આવતા હતા. હડપ્પાની મહોર સામાન્ય રીતે હડપ્પા, મોહેં-જો-દડો અને ચન્હુદડો જેવા મોટા શહેરોમાં બનાવવામાં આવતી હતી જે વહીવટી નેટવર્ક સાથે સંકળાયેલા હતા.

કલાકૃતિઓ

ચન્હુ-દડોમાંથી ખોદકામ દરમિયાન તાંબાની છરીઓ, ભાલા, રેઝર, ઓજારો, કુહાડીઓ, થાળીઓ અને અન્ય વાસણો મળી આવ્યા હતા, જેના કારણે આ સ્થળને અર્નેસ્ટ મેકે દ્વારા "બ્રિટિશ સામ્રાજ્યનું શેફિલ્ડ" ઉપનામ આપવામાં આવ્યું હતું.

આ સ્થળ પરથી તાંબાની માછલીના હૂક પણ મળી આવ્યા હતા. ટેરાકોટા ગાડીનું મોડેલ, એક નાનું ટેરાકોટા પક્ષી જે ફૂંક મારવાથી સીટીનું કામ કરે છે, થાળીઓ અને વાસણો મળી આવ્યા હતા. ચન્હુદડોમાં મળી આવેલી 'ભાલો ફેંકતો પુરુષ' અથવા 'નૃત્યાંગના'ની તૂટેલી પ્રતિમા (૪.૧ સે.મી.) ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે, જે હવે બોસ્ટન, યુએસએના ફાઇન આર્ટ્સ મ્યુઝિયમમાં પ્રદર્શિત છે. ચન્હુ-દડોમાં સિંધુ મહોર પણ જોવા મળે છે અને ચન્હુ-દડોને મહોરનું ઉત્પાદન કરતા કેન્દ્રોમાંનું એક માનવામાં આવે છે. ચન્હુ-દડોમાં શિલ્પ ઉત્પાદનો મોહેંજોદારોની તુલનામાં વધુ લાગે છે, કદાચ આ પ્રવૃત્તિ માટે શહેરનો અડધો ભાગ ઉપયોગમાં લેવામાં આવતો હતો.

મણકા બનાવવાનું કારખાનું

ચન્હુ-દડો ખાતે એક પ્રભાવશાળી વર્કશોપ મળીઆવેલ છે, જેને મણકા બનાવવાની ફેક્ટરી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેમાં એક ભઠ્ઠીનો સમાવેશ થતો હતો. ચન્હુ-દડો ખાતે શંખની બંગડીઓ, ઘણા પ્રકારના મણકા, સ્ટીટાઇટ મહોર અને ધાતુના કામોનું ઉત્પાદન કરવામાં આવતું હતું.

અહીં માળાના મોતી અથવા મણકા બનાવવા માટે વિવિધ પ્રકારની સામગ્રીનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો, જેમાં કાર્નેલિયન, જાસ્પર, ક્વાર્ટઝ જેવા કિંમતી પથ્થરો; સોનું, તાંબુ અને કાંસ્ય જેવી ધાતુઓ; અને શંખ, ટેરાકોટા (બળેલી માટી) અથવા માટીના વાસણો (સિલિકા અથવા રેતીને ગુંદી, રંગ સાથે મિશ્રિત કરીને પછી બાળી નાખવામાં આવે છે) પણ શામેલ હતા. આ મણકા ડિસ્ક, નળાકાર, ગોળાકાર, ખંડિત અથવા બેરલ જેવા વિવિધ આકારોમાં બનાવવામાં આવતા હતા. જ્યારે અન્ય ખડકો પર સ્ટીટાઇટ પાવડરની લૂગદી સાથે કામ કરીને વિવિધ આકારના મણકા બનાવવામાં આવતા હતા. સખત પથ્થરોમાંથી ભૌમિતિક આકારના મણકા નિર્મિત કરવામાં હતા.

ખેતી

તલ, જે મૂળ દક્ષિણ આફ્રિકાનો છોડ છે, તે ચન્હુ-દડો સહિત હડપ્પાના અનેક સ્થળોએથી મળી આવેલ છે, જે કદાચ તેલ માટે ઉગાડવામાં આવતો હતો. ચન્હુ-દડોમાં વટાણા પણ ઉગાડવામાં આવતા હતા.

મહત્વ

સિંધુ લિપિના સંદર્ભમાં, ||/ ચિહ્ન ફક્ત ચન્હુ-દડો ખાતે મળેલા શિલાલેખો પર જ જોવા મળે છે, જેના કારણે અસ્કો પેરાપોલાએ સૂચવ્યું કે તે શહેરનું નામ રજૂ કરી શકે છે.

ચાંદી અથવા કાંસાની વસ્તુઓ પર સચવાયેલા સુતરાઉ કાપડના નિશાન ચન્હુ-દડો, હડપ્પા અને રાખીગઢીમાંથી મળી આવ્યા હતા.

ચન્હુ-દડો, આહર, રાજસ્થાન અને મુંડિગકમાંથી લોખંડના પદાર્થોની જાણ થઈ હતી અને આ મહત્વપૂર્ણ બને છે કારણ કે એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે દક્ષિણ એશિયામાં ત્રીજી સહસ્ત્રાબ્દીમાં લોખંડનું ઉત્પાદન થયું હતું.