ઠરાવ (કાયદા)

ઠરાવ (અંગ્રેજી: Resolution) એ કોઈ પણ ચર્ચાસભા, સંસ્થા, કંપની કે વિધાનસભા દ્વારા લેવાયેલો સત્તાવાર નિર્ણય છે. તે સામાન્ય રીતે લેખિત સ્વરૂપમાં રજૂ કરવામાં આવે છે અને સ્વીકાર્યા બાદ તે સત્તાવાર રીતે અમલમાં આવે છે. કાનૂની ભાષામાં તેને ક્યારેક રિઝોલ્વ-Resolve પણ કહેવામાં આવે છે.

ગુજરાતમાં પણ વિવિધ પ્રકારની સરકારી સમિતિઓ, પંચાયતો, મહાનગરપાલિકા, નગરપાલિકા, તેમજ વિધાનસભા દ્વારા ઠરાવો કરવામાં આવે છે.

કંપનીઓમાં

ગુજરાત સહિત ભારતમાં કંપનીઓમાં બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ દ્વારા લેવાયેલા મહત્વના નિર્ણયો 'કોર્પોરેટ ઠરાવ' તરીકે ઓળખાય છે. ઉદાહરણ તરીકે:

• કંપની માટે બેંક ખાતું ખોલવું.
• મિલકત ખરીદવી કે વેચવી.
• નવા શેર જારી કરવાના ઠરાવો.

વિધાનસભા અને સંસદમાં

• ભારતમાં 'અબાધ્ય ઠરાવ' ઘણી વખત વિધાનસભામાં કે સંસદમાં રજૂ થાય છે, જે માત્ર મંતવ્ય દર્શાવે છે, કાયદાકીય અસરકારકતા ધરાવતા નથી.
• 'બંધનકર્તા ઠરાવો' પણ કરાય છે, જેમ કે ભારતની સંસદમાં બંધારણીય સુધારા માટે ઠરાવ.

ગુજરાતમાં ઠરાવનો ઉપયોગ

• પંચાયતોમાં: ગામ પંચાયત કોઈ વિકાસકાર્ય (જેમ કે પાણીની ટાંકી બાંધવાની, રસ્તો બનાવવાનો, શાળા મરામત કરવાનો) માટે ઠરાવ પસાર કરે છે.
• મહાનગરપાલિકા/નગરપાલિકામાં: શહેરમાં બજેટ પાસ કરવું, કર વધારવો કે કોઈ નવા પ્રોજેક્ટની મંજૂરી આપવી.
• વિધાનસભામાં: રાજ્ય સરકારના નીતિગત નિર્ણયો કે વિશેષ મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરીને ઠરાવો કરવામાં આવે છે.

ઠરાવના પ્રકારો

1. અબાધ્ય ઠરાવ – માત્ર નૈતિક અથવા પ્રતીકાત્મક આધાર ધરાવતો, કાયદાકીય અસર વિનાનો.
2. ઠોસ ઠરાવ – મુખ્ય કાનૂની સિદ્ધાંતો અથવા હક્કો સાથે સંકળાયેલો.
3. પ્રક્રિયાત્મક ઠરાવ – કામકાજ ચલાવવાની રીત કે પ્રક્રિયા સંબંધિત

સરકારી ઠરાવો - ઓનલાઈન

ગુજરાત સરકાર દ્વારા પારદર્શિતા વધારવા માટે મોટાભાગના વહીવટી ઠરાવો ઓનલાઈન ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે. નાગરિકો સરકારના સત્તાવાર પોર્ટલ પર જઈને વિભાગવાર, તારીખવાર અથવા કીવર્ડના આધારે ઠરાવો શોધી અને ડાઉનલોડ કરી શકે છે.

• ગુજરાત સરકારનું સત્તાવાર પોર્ટલ
• ગુજરાત સરકારના તમામ વિભાગોના ઠરાવો (GR) માટેનું પોર્ટલ
• ગુજરાત ઈ-ગેઝેટ (રાજપત્ર)

ગુજરાત સરકારના મુખ્ય વિભાગો અને તેમના ઠરાવોનું કાર્યક્ષેત્ર

ક્રમ	વિભાગનું નામ	મુખ્ય કાર્ય અને ઠરાવોનો પ્રકાર
૧	સામાન્ય વહીવટ વિભાગ (GAD)	સરકારી કર્મચારીઓની બદલી, ભરતીના નિયમો અને જાહેર રજાઓ અંગેના ઠરાવો.
૨	ગૃહ વિભાગ (Home Department)	કાયદો અને વ્યવસ્થા, પોલીસ વહીવટ અને જેલ સુધારણાને લગતા ઠરાવો.
૩	નાણા વિભાગ (Finance Department)	બજેટ, સરકારી ખર્ચના નિયમો, પગાર ભથ્થા અને પેન્શન અંગેના મહત્વના ઠરાવો.
৪	મહેસૂલ વિભાગ (Revenue Department)	જમીન માપણી, જમીન બિનખેતી (NA), પ્રીમિયમ અને જમીન મહેસૂલ ધારાના ઠરાવો.
૫	શિક્ષણ વિભાગ (Education Department)	પ્રાથમિક, માધ્યમિક અને ઉચ્ચ શિક્ષણ, નવી શાળાઓની મંજૂરી અને સ્કોલરશિપના ઠરાવો.
૬	આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ વિભાગ	હોસ્પિટલોની સુવિધા, આરોગ્ય યોજનાઓ (જેમ કે પીએમ-જય) અને દવાની ખરીદી અંગેના ઠરાવો.
૭	કૃષિ, ખેડૂત કલ્યાણ અને સહકાર વિભાગ	સબસિડી, પાક વીમો, ટેકાના ભાવે ખરીદી અને ધિરાણ અંગેના ઠરાવો.
૮	ઉદ્યોગ અને ખાણ વિભાગ	નવી ઔદ્યોગિક નીતિ, સ્ટાર્ટ-અપ સબસિડી અને ખનિજ ઉત્ખનનના નિયમો અંગેના ઠરાવો.
૯	માર્ગ અને મકાન વિભાગ (R&B)	હાઈવે નિર્માણ, સરકારી મકાનો અને ટેન્ડર પ્રક્રિયાના નિયમો અંગેના ઠરાવો.
૧૦	શહેરી વિકાસ અને શહેરી ગૃહ નિર્માણ	નગરપાલિકાઓ, મહાનગરપાલિકાઓ અને ટી.પી. સ્કીમને લગતા વહીવટી ઠરાવો.
૧૧	પંચાયત, ગ્રામ ગૃહ નિર્માણ અને ગ્રામ વિકાસ	ગ્રામ પંચાયતોની સત્તા, સરપંચોના અધિકાર અને ગ્રામીણ આવાસ યોજનાના ઠરાવો.
૧૨	કાનૂની વિભાગ (Legal Department)	અદાલતોની સ્થાપના, સરકારી વકીલોની નિમણૂક અને કાયદાકીય અભિપ્રાયો અંગેના ઠરાવો.

ઐતિહાસિક અને જાણીતા ઉદાહરણો

• ગુજરાત વિધાનસભાના ઠરાવો – નર્મદા ડેમ, શિક્ષણ નીતિ કે ખેતી માટેના વિશેષ ઠરાવો.
• ભારતની સંસદમાં ઠરાવો – ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ પછીની સ્થિતિ અંગે, અથવા બંધારણીય સુધારા માટે.
• મસાચ્યુસેટ્સ પ્રોવિન્શિયલ કોંગ્રેસ ઠરાવ (૧૭૭૫, અમેરિકા) – લડાઈ પહેલાં રાજ્યને સુરક્ષા માટે તૈયાર કરવાનો ઠરાવ.
• કેન્ટકી અને વર્જિનિયા ઠરાવો (૧૭૯૮, અમેરિકા) – બંધારણવિરોધી કાયદાઓ સામે.
• વોર પાવર્સ ઠરાવ (૧૯૭૩, અમેરિકા) – રાષ્ટ્રપતિની સૈન્ય સત્તાઓ મર્યાદિત કરતો.
• સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભા અને સુરક્ષા પરિષદના ઠરાવો – વૈશ્વિક સ્તરે લેવામાં આવતા.