તીજનબાઈ

પદ્મવિભૂષણ તીજનબાઈ
જન્મની વિગત	(1956-08-08)૮ ઓગસ્ટ ૧૯૫૬ ગનિયારી, દુર્ગ જિલ્લો, મધ્ય પ્રદેશ, ભારત
મૃત્યુ	૫ જુલાઈ ૨૦૨૬(૨૦૨૬-૦૭-૦૫) (ઉંમર 69) રાયપુર, છત્તીસગઢ, ભારત
વ્યવસાય	પાંડવાણી લોક ગાયિકા
જીવનસાથી	તુક્કા રામ
પુરસ્કારો	પદ્મશ્રી ૧૯૮૮ સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર ૧૯૯૫ પદ્મભૂષણ ૨૦૦૩ ફુકુઓકા પુરસ્કાર ૨૦૧૮ પદ્મવિભૂષણ ૨૦૧૯ સંગીત નાટક અકાદમી ફેલોશિપ

તીજનબાઈ (૮ ઓગસ્ટ ૧૯૫૬ – ૫ જુલાઈ ૨૦૨૬) એક પ્રખ્યાત ભારતીય ગાયિકા અને છત્તીસગઢની પરંપરાગત લોકકળા શૈલી 'પાંડવાણી'ના અગ્રણી કલાકાર હતા. આ કળા અંતર્ગત તેઓ સંગીતમય વાદ્યોના સથવારે મહાભારતની કથાઓનું જીવંત અને અભિનયયુક્ત વર્ણન કરતા હતા. કળા ક્ષેત્રે તેમના ઉત્કૃષ્ટ પ્રદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ૧૯૮૮માં પદ્મશ્રી, ૨૦૦૩માં પદ્મભૂષણ અને ૨૦૧૯માં દેશના દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન પદ્મવિભૂષણથી નવાજવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત, ભારતની સંગીત, નૃત્ય અને નાટક માટેની રાષ્ટ્રીય સંસ્થા દ્વારા વર્ષ ૧૯૯૫માં તેમને પ્રતિષ્ઠિત 'સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર' પણ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.

પ્રારંભિક જીવન

તીજનબાઈનો જન્મ ભિલાઈથી આશરે ૧૪ કિલોમીટર ઉત્તરે આવેલા ગનિયારી ગામમાં ચુનુકલાલ પારધી અને સુખવતીબાઈને ત્યાં થયો હતો. તેઓ છત્તીસગઢની 'પારધી' અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) સમુદાયના હતા.

બાળપણમાં તેમણે તેમના નાના બ્રિજલાલ પારધીને, છત્તીસગઢી સાહિત્યકાર સબલસિંહ ચૌહાણ દ્વારા લિખિત મહાભારતનું છત્તીસગઢી ભાષામાં ગાયન કરતા સાંભળ્યા હતા. આ કળાથી પ્રભાવિત થઈને તેમણે ખૂબ જ નાની ઉંમરે પાંડવાણી શૈલીમાં રસ કેળવ્યો હતો. માત્ર ૧૨ વર્ષની આયુમાં તેમના લગ્ન થયા હતા, પરંતુ કળા પ્રત્યેના લગાવ અને સામાજિક બંધનોને કારણે ૧૩ વર્ષની ઉંમરે તેઓ સાસરી છોડીને પરત ફર્યા હતા.

કારકિર્દી

માત્ર ૧૩ વર્ષની વયે, તેમણે પાડોશી ગામ ચંદ્રખુરીમાં ૧૦ રૂપિયાના મહેનતાણા સાથે પોતાનું પ્રથમ જાહેર પ્રદર્શન આપ્યું હતું. તેમણે પાંડવાણીની 'કાપાલિક' શૈલીમાં ગાયન કર્યું હતું, જે કોઈ મહિલા કલાકાર દ્વારા આ શૈલીમાં કરાયેલું પ્રથમ પ્રદર્શન હતું; કારણ કે પરંપરાગત રીતે મહિલાઓ બેસીને ગવાતી 'વેદમતી' શૈલીમાં પ્રદર્શન કરતી હતી. પ્રચલિત પરંપરાથી વિપરીત, તીજનબાઈએ ઊભા રહીને, પોતાના આગવા ગંભીર અવાજ અને અપ્રતિમ ઉત્સાહ સાથે પાંડવાણીનું પ્રદર્શન કર્યું હતું. આ સાથે જ તેમણે ત્યાં સુધી પુરુષોના વર્ચસ્વ ગણાતા ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કર્યો હતો. ટૂંકાગાળામાં તેઓ આસપાસના ગામોમાં લોકપ્રિય બન્યા અને વિવિધ વિશેષ પ્રસંગો તેમજ ઉત્સવોમાં પ્રદર્શન કરવા માટે તેમને આમંત્રણો મળવા લાગ્યા.

મધ્યપ્રદેશના પ્રખ્યાત રંગભૂમિ કલાકાર હબીબ તનવીરે તેમની પ્રતિભા ઓળખી ત્યારે તીજનબાઈની કારકિર્દીને એક મોટી સફળતા મળી. ત્યારબાદ તેમને તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધી સમક્ષ પ્રદર્શન કરવા માટે આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા. સમય જતાં તેમને રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વ્યાપક ખ્યાતિ પ્રાપ્ત થઈ. તેમની કળાના સન્માનરૂપે ભારત સરકાર દ્વારા તેમને વર્ષ ૧૯૮૮માં પદ્મશ્રી, ૧૯૯૫માં સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર અને વર્ષ ૨૦૦૩માં પદ્મભૂષણ એનાયત કરવામાં આવ્યા હતા.

૧૯૮૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં, તેમણે એક સાંસ્કૃતિક રાજદૂત તરીકે ઇંગ્લેન્ડ, ફ્રાન્સ, સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ, જર્મની, તુર્કી, ટ્યુનિશિયા, માલ્ટા, સાયપ્રસ, રોમાનિયા અને મોરેશિયસ જેવા વિવિધ દેશોનો પ્રવાસ કરી વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની કળાનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું. આ ઉપરાંત, તેમણે જવાહરલાલ નેહરુના પુસ્તક 'ડિસ્કવરી ઓફ ઇન્ડિયા' પર આધારિત શ્યામ બેનેગલની પ્રતિષ્ઠિત દૂરદર્શન ટીવી શ્રેણી 'ભારત એક ખોજ'માં મહાભારતના પ્રસંગોનું જીવંત પ્રદર્શન પણ કર્યું હતું.

તીજનબાઈએ વૈશ્વિક સ્તરે પાંડવાણી શૈલીનું પ્રદર્શન અવિરત ચાલુ રાખ્યું અને તેઓ પોતાના વિશિષ્ટ લોકગાયન માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ખ્યાતિપ્રાપ્ત બન્યા. આ પરંપરાગત લોકકળા અદૃશ્ય ન થાય તે માટે તેઓ યુવા પેઢીને તેનું પ્રશિક્ષણ આપવામાં અને આ વારસાને આગળ ધપાવવામાં સક્રિયપણે જોડાયેલા રહ્યા હતા. કળા અને સંસ્કૃતિના ક્ષેત્રમાં તેમના આ અપ્રતિમ પ્રદાન બદલ, વર્ષ ૨૦૧૯માં ભારત સરકાર દ્વારા તેમને દેશના દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન પદ્મવિભૂષણ થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.

અંગત જીવન અને મૃત્યુ

માત્ર ૧૨ વર્ષની આયુમાં તીજનબાઈના પ્રથમ લગ્ન થયા હતા, પરંતુ પાંડવાણી ગાયન કરવા બદલ તેમને પારધી સમાજમાંથી બહિષ્કૃત કરવામાં આવ્યા હતા. આ કપરા સમયમાં તેમણે પોતાના માટે એક નાનું ઝૂંપડું બનાવ્યું અને પડોશીઓ પાસેથી વાસણો તેમજ અન્ન મેળવીને સ્વનિર્ભર જીવન શરૂ કર્યું. આ તમામ સામાજિક પડકારો છતાં તેમણે કળાનો ત્યાગ ન કર્યો, જે આગળ જતાં તેમની સફળતાનો પાયો બન્યો. તેઓ ક્યારેય પોતાના પ્રથમ પતિના ઘરે પરત ન ફર્યા અને બાદમાં તેમના છૂટાછેડા થયા હતા. પાછળના વર્ષોમાં તેમણે પુનઃ લગ્ન કર્યા હતા અને તેઓ સંતાનો તથા પૌત્રો સાથે સુખી કૌટુંબિક જીવન જીવતા હતા.

લાંબી માંદગી અને સ્વાસ્થ્ય સંબંધી વિવિધ સમસ્યાઓ સામે ઝઝૂમ્યા બાદ, ૫ જુલાઈ ૨૦૨૬ના રોજ રાયપુરની ઓલ ઇન્ડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સ (AIIMS) ખાતે ૬૯ વર્ષની વયે તેમનું અવસાન થયું હતું.

પ્રદર્શન શૈલી

'પાંડવાણી' નો શાબ્દિક અર્થ 'પાંડવોની વાર્તા કે કથા' એવો થાય છે. આ પ્રદર્શન કળામાં કલાકાર એક હાથમાં એકતારો અથવા તંબુરો અને બીજા હાથમાં કરતાલ જેવા વાજિંત્ર ધારણ કરીને અભિનય અને ગાયન કરે છે. પ્રદર્શન જેમ-જેમ આગળ વધે છે, તેમ-તેમ આ તંબુરો જ કલાકાર માટે અભિનયનો મુખ્ય આધાર બની જાય છે; ક્યારેક તે ભીમની ગદા, ક્યારેક અર્જુનનું ધનુષ્ય કે રથ, તો વળી ક્યારેક રાણી દ્રૌપદીના કેશનું પ્રતીક બને છે. આ વાદ્યના બહુવિધ ઉપયોગથી કલાકાર અત્યંત સહજતા અને જીવંતતા સાથે વિવિધ પાત્રો ભજવી શકે છે. તીજનબાઈ દ્વારા પ્રસ્તુત કરાયેલા પ્રસંગોમાં 'દ્રૌપદી ચીરહરણ', 'દુઃશાસન વધ' અને ભીષ્મ તથા અર્જુન વચ્ચેના 'મહાભારત યુદ્ધ' ના દૃશ્યો તેમના સૌથી પ્રશંસનીય અને લોકપ્રિય પ્રદર્શનો રહ્યા છે.

પુરસ્કારો અને સન્માન

વર્ષ ૨૦૧૯માં નવી દિલ્હીના રાષ્ટ્રપતિભવન ખાતે આયોજિત અલંકરણ સમારોહમાં તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ શ્રી રામનાથ કોવિંદના હસ્તે 'પદ્મવિભૂષણ' પુરસ્કાર સ્વીકારતા લોકકલાકાર તીજનબાઈ.

તીજનબાઈને કળા ક્ષેત્રે તેમના અપ્રતિમ પ્રદાન માટે રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અસંખ્ય પ્રતિષ્ઠિત સન્માનોથી નવાજવામાં આવ્યા છે.

• ૧૯૮૮: પદ્મશ્રી (ભારત સરકારનો ચતુર્થ સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)
• ૧૯૯૫: સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર (ભારતની રાષ્ટ્રીય સંગીત, નૃત્ય અને નાટક અકાદમી દ્વારા)
• ૨૦૦૩: માનદ ડી.લિટ. (D.Litt.) ની પદવી, બિલાસપુર યુનિવર્સિટી દ્વારા
• ૨૦૦૩: પદ્મભૂષણ (ભારત સરકારનો તૃતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)
• ૨૦૧૬: એમ. એસ. સુબ્બાલક્ષ્મી શતાબ્દી પુરસ્કાર
• ૨૦૧૮: ફુકુઓકા પુરસ્કાર (Fukuoka Prize - જાપાન સરકાર દ્વારા અપાતું આંતરરાષ્ટ્રીય સન્માન)
• ૨૦૧૯: પદ્મવિભૂષણ (ભારત સરકારનો દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)