દીનબંધુ (સમાચારપત્ર)

દીનબંધુ એ મરાઠી ભાષાનું સાપ્તાહિક અખબાર હતું જે સૌપ્રથમ જાન્યુઆરી ૧૮૭૭માં બ્રિટિશ ભારતના પુણેમાં પ્રકાશિત થયું હતું.^[૧] તે ભારતનું પહેલું અખબાર હતું જેણે શ્રમજીવી લોકોને સ્પષ્ટપણે સંબોધિત કર્યા હતા.^[૨] આ સાપ્તાહિક ખેડૂતો અને કામદારોની ફરિયાદોને વ્યક્ત કરતું હતું.^[૩]

દીનબંધુની સ્થાપના કૃષ્ણરાવ પાંડુરંગ ભાલેકર (૧૮૫૦-૧૯૧૦) દ્વારા કરવામાં આવી હતી^[૪] અને તેમણે જ્યોતિરાવ ફૂલેના સત્યશોધક સમાજના એક આઉટલેટ તરીકે સેવા આપી હતી.^[૫] ભાલેકરનો જન્મ ભામ્બુર્ડેમાં થયો હતો અને તેઓ માળી પરિવારમાં જન્મ્યા હતા.^[૬] ભાલેકર એપ્રિલ ૧૮૮૦ સુધી લગભગ એકલા હાથે દીનબંધુ ચલાવતા હતા, ત્યારબાદ નાણાકીય મુશ્કેલીઓને કારણે અખબાર મુંબઈ ખસેડવામાં આવ્યું. નારાયણ મેઘાજી લોખંડે, જેઓ પહેલાથી જ તેના માટે લખતા હતા,^[૭] તેમણે ૧૮૮૦થી મુંબઈથી અખબારનું સંપાદન કર્યું. ૧૮૮૪માં દીનબંધુ દર અઠવાડિયે ૧૬૫૦ નકલો વેચતા હતા, આમ તે કેસરી પછી બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીમાં દ્વિતીય ક્રમનું સૌથી વધુ પ્રસારિત મરાઠી અથવા એંગ્લો-મરાઠી અખબાર બન્યું.^[૮] ૧૯૦૩માં વાસુદેવ બિરજે વડોદરા છોડીને મુંબઈ ગયા પછી આ પ્રતિષ્ઠિત અખબારના સંપાદક બન્યા. કોલેરાના કારણે બિરજેના અકાળ મૃત્યુ પછી, તેમની પત્ની તનુબાઈ બિર્જેએ અખબાર ચલાવવાની જવાબદારી પોતાના પર લીધી. તેઓ ૩૨ વર્ષના હતા. ૧૯૦૮ થી ૧૯૧૩માં તેમના મૃત્યુ સુધી તનુબાઈ બિરજેએ દિનબંધુનું સંપાદન કર્યું. શ્રીરામ ગુંડેકરના મતે, તનુબાઈ બિર્જે બ્રાહ્મણ સિવાયના પત્રકારત્વના ઇતિહાસમાં પ્રથમ મહિલા સંપાદક છે.^[૯]

લોખંડે મુંબઈથી દીનબંધુ પ્રકાશિત કરતા હતા, જ્યારે ફૂલેના પ્રશંસક વિઠ્ઠલ મારુતરાવ નવલેએ પુણેમાં આવૃત્તિ પ્રકાશિત કરવાના અધિકારો ખરીદ્યા હતા. તેમણે ઓહિયોથી એક પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ આયાત કર્યું હતું જે ૧૯૭૦ના દાયકામાં પ્રકાશન બંધ ન થયું ત્યાં સુધી અખબારનું ઉત્પાદન કરતું રહ્યું.^[૧૦]

સંદર્ભ

↑ O'Hanlon, Rosalind (2002). Caste, Conflict and Ideology: Mahatma Jotirao Phule and Low Caste Protest in Nineteenth-Century Western India (Reprinted, revised આવૃત્તિ). Cambridge University Press. p. 244. ISBN 978-0-52152-308-0.
↑ Kidambi, Prashant (2016). The Making of an Indian Metropolis: Colonial Governance and Public Culture in Bombay, 1890-1920. Routledge. p. 271. ISBN 978-1-35188-624-6.
↑ Phadke, Y. D. (1975). Social Reformers of Maharashtra (અંગ્રેજીમાં). Maharashtra Information Centre.
↑ Natarajan, Nalini; Nelson, Emmanuel Sampath, સંપાદકો (1996). Handbook of Twentieth-century Literatures of India. Greenwood Publishing Group. p. 214. ISBN 978-0-31328-778-7.
↑ Charlesworth, Neil (2002). Peasants and Imperial Rule: Agriculture and Agrarian Society in the Bombay Presidency 1850-1935 (Revised આવૃત્તિ). Cambridge University Press. p. 277. ISBN 978-0-52152-640-1.
↑ Keer, Dhananjay (1997). Mahatma Jotirao Phooley: Father of the Indian Social Revolution (અંગ્રેજીમાં). Popular Prakashan. ISBN 978-81-7154-066-2.
↑ O'Hanlon, Rosalind (2002). Caste, Conflict and Ideology: Mahatma Jotirao Phule and Low Caste Protest in Nineteenth-Century Western India (Reprinted, revised આવૃત્તિ). Cambridge University Press. p. 247. ISBN 978-0-52152-308-0.
↑ O'Hanlon, Rosalind (2002). Caste, Conflict and Ideology: Mahatma Jotirao Phule and Low Caste Protest in Nineteenth-Century Western India (Reprinted, revised આવૃત્તિ). Cambridge University Press. p. 288. ISBN 978-0-52152-308-0.
↑ "तानुबाई बिर्जे : शतकापूर्वीची मराठी स्त्री-संपादक". Loksatta (મરાઠીમાં). 2016-03-06. મેળવેલ 2020-02-03. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
↑ Joshi, Prasad (22 September 2013). "Once the voice of Phule, Deenbandhu press rusting away into oblivion". The Indian Express. મેળવેલ 2017-07-20. {{cite news}}: Check date values in: |accessdate= and |date= (મદદ)

[1] O'Hanlon, Rosalind (2002). Caste, Conflict and Ideology: Mahatma Jotirao Phule and Low Caste Protest in Nineteenth-Century Western India (Reprinted, revised આવૃત્તિ). Cambridge University Press. p. 244. ISBN 978-0-52152-308-0.

[2] Kidambi, Prashant (2016). The Making of an Indian Metropolis: Colonial Governance and Public Culture in Bombay, 1890-1920. Routledge. p. 271. ISBN 978-1-35188-624-6.

[3] Phadke, Y. D. (1975). Social Reformers of Maharashtra (અંગ્રેજીમાં). Maharashtra Information Centre.

[4] Natarajan, Nalini; Nelson, Emmanuel Sampath, સંપાદકો (1996). Handbook of Twentieth-century Literatures of India. Greenwood Publishing Group. p. 214. ISBN 978-0-31328-778-7.

[5] Charlesworth, Neil (2002). Peasants and Imperial Rule: Agriculture and Agrarian Society in the Bombay Presidency 1850-1935 (Revised આવૃત્તિ). Cambridge University Press. p. 277. ISBN 978-0-52152-640-1.

[6] Keer, Dhananjay (1997). Mahatma Jotirao Phooley: Father of the Indian Social Revolution (અંગ્રેજીમાં). Popular Prakashan. ISBN 978-81-7154-066-2.

[7] O'Hanlon, Rosalind (2002). Caste, Conflict and Ideology: Mahatma Jotirao Phule and Low Caste Protest in Nineteenth-Century Western India (Reprinted, revised આવૃત્તિ). Cambridge University Press. p. 247. ISBN 978-0-52152-308-0.

[8] O'Hanlon, Rosalind (2002). Caste, Conflict and Ideology: Mahatma Jotirao Phule and Low Caste Protest in Nineteenth-Century Western India (Reprinted, revised આવૃત્તિ). Cambridge University Press. p. 288. ISBN 978-0-52152-308-0.

[9] "तानुबाई बिर्जे : शतकापूर्वीची मराठी स्त्री-संपादक". Loksatta (મરાઠીમાં). 2016-03-06. મેળવેલ 2020-02-03. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)

[10] Joshi, Prasad (22 September 2013). "Once the voice of Phule, Deenbandhu press rusting away into oblivion". The Indian Express. મેળવેલ 2017-07-20. {{cite news}}: Check date values in: |accessdate= and |date= (મદદ)

[૧]

[૨]

[૩]

[૪]

[૫]

[૬]

[૭]

[૮]

[૯]

[૧૦]