પોપટલાલ ગોવિંંદલાલ શાહ

પોપટલાલ ગોવિંદલાલ શાહ (પી. જી. શાહ)

પોપટલાલ ગોવિંદલાલ શાહ (પી. જી. શાહ) (૯ ડિસેમ્બર ૧૮૮૮, વડોદરા - ૧૩ જાન્યુઆરી ૧૯૬૯, મુંબઈ) એક બહુમુખી પ્રતિભા ધરાવનાર વ્યક્તિ હતા, જેમણે ગુજરાતના આદિવાસીઓ પરના સંશોધન અને ગુજરાતીમાં વિજ્ઞાન વિષયક લેખનમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું હતું. તેઓ શાળાના દિવસોથી જ તેજસ્વી વિદ્યાર્થી હતા અને તત્કાલીન વડોદરા રાજ્યના મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડના હસ્તે પુરસ્કાર મેળવ્યો હતો. તેમણે મુંબઈની વિલ્સન કોલેજમાંથી રસાયણશાસ્ત્ર (Chemistry) વિષયમાં M.A. અને B.Sc. ની પદવીઓ મેળવી હતી. દક્ષિણા ફેલોશિપ મેળવવા ઉપરાંત, તેમને એશબર્નર પ્રાઈઝ, સર જ્યોર્જ લે ગ્રાન્ડ જેકબ પ્રાઈઝ વગેરે જેવા અનેક પુરસ્કારોથી નવાજવામાં આવ્યા હતા.

વ્યાવસાયિક કારકિર્દી

તેઓ લાહોરની ફોર્મેન ક્રિશ્ચિયન કોલેજમાં રસાયણશાસ્ત્રના પ્રોફેસર તરીકે જોડાયા અને વિદ્યાર્થીઓમાં લોકપ્રિય શિક્ષક બન્યા. ત્યાં ચાર વર્ષના કાર્યકાળ પછી, ૧૯૧૪માં તેઓ 'ઇન્ડિયન એકાઉન્ટ્સ એન્ડ ઓડિટ સર્વિસ' (IAAS) માં જોડાયા. તેમની નોકરીને કારણે તેઓ આખા ભારતમાં ફર્યા. એક સફળ કારકિર્દી પછી, તેઓ ૧૯૪૩માં તત્કાલીન બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીના એકાઉન્ટન્ટ જનરલ તરીકે નિવૃત્ત થયા.

સાહિત્ય અને સંશોધન ક્ષેત્રે પ્રદાન

નોકરી દરમિયાન તેઓ નરસિંહરાવ દિવેટિયા અને બળવંતરાય ઠાકોર જેવા ગુજરાતી સાહિત્યના દિગ્ગજોના સંપર્કમાં આવ્યા, જેમણે તેમને ગુજરાતીમાં વિજ્ઞાનલક્ષી પુસ્તકો લખવા અને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદમાં સક્રિય રસ લેવા પ્રોત્સાહિત કર્યા.

• ૧૯૩૬: ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના વિજ્ઞાન વિભાગના પ્રમુખ બન્યા.
• ૧૯૩૭: ગુજરાતી વૈજ્ઞાનિક શબ્દસંગ્રહ ની પ્રથમ આવૃત્તિ પ્રકાશિત કરી.
• ૧૯૬૫: ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના સમાજશાસ્ત્ર વિભાગના પ્રમુખ રહ્યા.

તેમણે ૧૯૩૬માં હરસિદ્ધભાઈ દિવેટિયા અને અન્ય મહાનુભાવો સાથે મળીને 'ગુજરાત સંશોધન મંડળ' (Gujarat Research Society) ની સ્થાપના કરી. આ સંસ્થાએ ગુજરાતના આદિવાસીઓ તેમજ બાયોમેટ્રિક પ્લાન દ્વારા ગુજરાતીઓના સ્વાસ્થ્ય અને શારીરિક બાંધા વિશે અગ્રણી સંશોધન કર્યું હતું. તેની એક શાખા અમદાવાદમાં પણ સ્થપાઈ હતી. તેમના દ્વારા ૩૦ વર્ષથી વધુ સમય સુધી સંપાદિત થયેલું 'જર્નલ ઓફ ગુજરાત રિસર્ચ સોસાયટી' આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સ્વીકૃત સંશોધન પત્રિકા હતી.

મુખ્ય પ્રકાશનો

ગુજરાતી પુસ્તકો

• વિજ્ઞાન વિનોદ (૧૯૨૬)
• વિજ્ઞાન વિચાર (૧૯૨૬)
• વૈજ્ઞાનિક શબ્દસંગ્રહ (૧૯૩૭)
• આરોગ્ય અને ખોરાક (૧૯૪૩)
• વિજ્ઞાન વિહાર (૧૯૬૬)

અંગ્રેજી પુસ્તકો

• The Dublas of Gujarat (૧૯૫૮)
• Nayakas-Nayakdas: A Gujarat Tribe (૧૯૫૯)
• Tribal Life of Gujarat (૧૯૬૪)
• Ethnic History of Gujarat (૧૯૬૮)

અંગત જીવન

તેમના લગ્ન ૧૩ વર્ષની વયે લલિતાબેન સાથે થયા હતા, જેમનું અવસાન ૧૯૪૭માં થયું હતું. તેમને ત્રણ સંતાનો હતા:

• પુત્ર: કાંતિલાલ
• પુત્રીઓ: વિનોદિની (કીકી) અને નંદિની