ફાતિમા બેગમ

ફાતિમા બેગમ (૧૧ ફેબ્રુઆરી ૧૮૯૦ - ૧૯૫૮) એ પાકિસ્તાન ચળવળ સાથે સંકળાયેલા એક મહિલા રાજકારણી હતા.

પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ

તેણીનો જન્મ લાહોરના એક અમીર પરિવારમાં થયો હતો. તેણીના પિતા મુનશી મૌલવી મહેબૂબ આલમ પૈસા અખબાર (પેની અખબાર) નામના સમાચારપત્રના માલિક હતા, જે ફક્ત એક પૈસાના ખર્ચે પ્રકાશિત થતું હતું.

ફાતિમા બેગમે તેમનું પ્રારંભિક શિક્ષણ ઘરે જ મેળવ્યું અને પંજાબ યુનિવર્સિટીમાંથી અનુસ્નાતકની પદવી પૂર્ણ કરી. ત્યારબાદ તેઓ લેડી મેકલેગન સ્કૂલમાં શિક્ષિકા તરીકે જોડાયા.

સામાજિક અને રાજકીય પ્રવૃત્તિઓ

૧૯૦૯ માં, તેણી મહિલાઓ માટેના એક પાક્ષિક 'શરીફ બીબી'ના સંપાદક તરીકે જોડાયા. ૧૯૦૮ માં, ઇસ્લામિક એસોસિએશન ઓફ વુમનની સ્થાપના થઈ. બેગમ મિયાં મુહમ્મદ શફી તેના પ્રથમ પ્રમુખ હતા અને ફાતિમા બેગમને તેના મહાસચિવ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. ૧૯૨૧ માં, તેમના લગ્ન હજારાના એક સન્માનિત અને કુલિન પરિવારમાં થયા હતા. પરંતુ થોડા વર્ષો પછી, તેમના પતિનું અવસાન થયું, અને તેઓ લાહોરમાં તેમના પિતાના ઘરે પાછા ફર્યા. તેમને મુંબઈ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનના માનદ નિરીક્ષક તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.

તે પછી તરત જ, કાયદ-એ-આઝમ મુહમ્મદ અલી ઝીણાની સલાહ પર, તેણીએ ઓલ-ઇન્ડિયા મુસ્લિમ લીગનો વ્યાપ વધારવા માટે લાહોરની મુલાકાત લીધી. તેણી પહેલેથી જ ઓલ-ઇન્ડિયા મુસ્લિમ લીગ, મુંબઈની મહિલા શાખા માટે કામ કરી રહી હતી. તેણી 'ખાતુન' નામનું સાપ્તાહિક મેગેઝિન પણ પ્રકાશિત કરતી હતી. આ સામયિક ધાર્મિક, સામાજિક, શૈક્ષણિક અને સાહિત્યિક વિષયોને આવરી લેતું હતું. તે અંજુમન-એ-ખ્વાતીન-એ-ઇસ્લામ (ઇસ્લામિક મહિલાઓનો સમાજ), અખિલ ભારતીય મહિલા પરિષદ અને ઓલ-ઇન્ડિયા મુસ્લિમ લીગ સહિત અનેક સામાજિક અને રાજકીય સંગઠનોમાં સક્રિય બન્યા હતા. તેણી મુસ્લિમ લીગ અને કાયદ-એ-આઝમ મોહમ્મદ અલી ઝીણાની વિચારધારાને પ્રોત્સાહન આપતી હતી.

૧૯૩૭માં ફાતિમા બેગમ રાજકીય પ્રવૃત્તિઓ અને સાર્વજનિક વિરોધમાં જોડાવા માટે બોમ્બેથી લાહોર પરત ફર્યા. તેઓ ભારતીય મુસ્લિમોને પુનઃજાગૃત કરવામાં અને પંજાબ, ઉત્તર-પશ્ચિમ સરહદ અને બિહારની મહિલાઓમાં રાજકીય જાગૃતિ લાવવામાં ખૂબ સક્રિય હતા. તેઓ બ્રિટિશ ભારતના લાહોરમાં જિન્ના ઇસ્લામિયા કોલેજ ફોર ગર્લ્સના સ્થાપક-પ્રિન્સિપાલ હતા. જિન્ના કોલેજ ફોર ગર્લ્સ તેમની પ્રવૃત્તિઓનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું અને મુસ્લિમ લીગની મહિલાઓ માટે ચર્ચાનું મુખ્ય સ્થળ હતું. દરરોજ સવારે, ફાતિમા બેગમ યુવતીઓને પાકિસ્તાન ચળવળમાં તેમની જવાબદારીઓ વિશે સંબોધન કરતી.

૧૯૪૦માં, તેમણે વાર્ષિક ઓલ-ઈન્ડિયા મુસ્લિમ લીગ દીક્ષાંત સમારોહનું આયોજન કર્યું. લાહોરમાં જાહેરજીવનના કામકાજ બાદ, તેમણે ઉત્તર-પશ્ચિમ સરહદી પ્રાંત જવાનું નક્કી કર્યું. ૧૯૪૩માં, તેઓ પેશાવર ગયા અને ઓલ-ઈન્ડિયા મુસ્લિમ લીગના ધ્વજ હેઠળ મુસ્લિમ મહિલાઓને એકઠી કરવાનું શરૂ કર્યું. બંગાળમાં દુષ્કાળની સ્થિતિમાં તેમણે તેમના સાથીઓ સાથે પીડિતોને ખોરાક અને દવાઓનું વિતરણ કરવા માટે કાર્યવાહી કરી. ૧૯૪૬માં, જ્યારે મુસ્લિમોની મોટા પાયે કતલ થઈ, ત્યારે તેણી અસરગ્રસ્ત પરિવારોને સાંત્વના આપવા તથા તેમની સંભાળ રાખવા અને વિધવાઓ અને બાળકોને મદદ કરવા ગયા.

૧૯૪૬માં ભારતીય પ્રાંતીય ચૂંટણીઓ પહેલાં, તેમણે અન્ય પ્રખ્યાત મુસ્લિમ મહિલાઓ સાથે મળીને સમગ્ર પંજાબમાં મહિલાઓને પાકિસ્તાન માટે મતદાન કરવા માટે સમજાવવા માટે ઝુંબેશ ચલાવી હતી. ૧૯૪૭માં, પાકિસ્તાનની રચના પછી, તેમણે ભારતમાંથી આવતા શરણાર્થીઓના પુનર્વસન માટે કામ કર્યું. ત્યારબાદ તેઓ મુસ્લિમ લીગના પ્રાંતીય પ્રમુખ બન્યા.

મૃત્યુ અને વારસો

ફાતિમા બેગમનું ૧૯૫૮માં અવસાન થયું. તેમને બ્રિટિશ ભારતમાં પ્રથમ મહિલા મુસ્લિમ પત્રકાર બનવાનું સન્માન મળ્યું હતું. પાકિસ્તાનની સ્વતંત્રતા પહેલા અને પછી મુસ્લિમ મહિલાઓએ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. જર્નલ ઓફ ધ રિસર્ચ સોસાયટી ઓફ પાકિસ્તાનમાંથી ફાતિમા બેગમ પરના એક સંશોધન પત્રમાં તેમની સેવાઓને શ્રદ્ધાંજલિ આપતા કહેવામાં આવ્યું છે કે, "એવું નિશ્ચિતપણે કહી શકાય કે જો ફાતિમા બેગમ જેવા ઓછા અજાણ્યા પરંતુ વફાદાર અને નિઃસ્વાર્થ કાર્યકરો મુસ્લિમ લીગ અને કાયદ-એ-આઝમ માટે ઉપલબ્ધ ન હોત, તો પાકિસ્તાનનું નિર્માણ એક દૂરનું કાર્ય હતું".