ભારતમાં મહિલા મતાધિકાર

૧૯૧૧ની મહિલા રાજ્યાભિષેક શોભાયાત્રામાં ભાગ લેનાર ભારતીય મહિલા મતાધિકાર કાર્યકર્તાઓ

ભારતમાં મહિલા મતાધિકાર ચળવળ બ્રિટિશ શાસન હેઠળના વસાહતી ભારતમાં મહિલાઓને મતદાનનો અધિકાર પ્રાપ્ત કરાવવા માટે ઉદ્ભવી હતી. મતાધિકાર મેળવવા ઉપરાંત, આ ચળવળનો હેતુ મહિલાઓને ચૂંટણીમાં ઉમેદવારી નોંધાવવાનો અને સરકારી હોદ્દાઓ પર સેવા આપવાનો અધિકાર સુનિશ્ચિત કરવાનો પણ હતો.

૧૯૧૮માં બ્રિટનમાં મહિલાઓને મર્યાદિત મતાધિકાર આપવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ આ કાયદો સામ્રાજ્યના અન્ય ભાગોમાં રહેતા બ્રિટિશ નાગરિકો માટે લાગુ પડતો નહોતો. ભારતીય મતદાન વ્યવસ્થાનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે આવેલા બ્રિટિશ કમિશન સમક્ષ મહિલાઓ અને પુરુષો દ્વારા રજૂઆતો કરવામાં આવી હોવા છતાં, મોન્ટાગુ–ચેમ્સફોર્ડ સુધારાઓમાં મહિલાઓની માંગણીઓને અવગણવામાં આવી.

૧૯૧૯માં મતાધિકારવાદીઓએ ઇન્ડિયા ઓફિસ તથા બ્રિટિશ સંસદની હાઉસ ઓફ લોર્ડ્સ અને હાઉસ ઓફ કોમન્સની સંયુક્ત પસંદગી સમિતિ સમક્ષ મહિલાઓને મતાધિકાર આપવાના સમર્થનમાં વિગતવાર અરજીઓ અને અહેવાલો રજૂ કર્યા. આ સમિતિ સાઉથબરો ફ્રેન્ચાઇઝ સમિતિના ચૂંટણી સુધારાઓને અંતિમ સ્વરૂપ આપી રહી હતી. તેમ છતાં, મહિલાઓને તરત મતદાન અથવા ચૂંટણીમાં ઉમેદવારીનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો નહોતો. જોકે, ભારત સરકાર અધિનિયમ, ૧૯૧૯ હેઠળ પ્રાંતીય પરિષદોને મહિલાઓને ચોક્કસ મિલકત, આવક અથવા શૈક્ષણિક લાયકાતના આધારે મતાધિકાર આપવો કે નહીં તે નક્કી કરવાની સત્તા આપવામાં આવી.

૧૯૨૬માં પેરિસ મહિલા કોંગ્રેસમાં ભારતીય પ્રતિનિધિઓ

૧૯૧૯ થી ૧૯૨૯ દરમ્યાન બ્રિટિશ ભારતના લગભગ બધા પ્રાંતો તેમજ મોટાભાગના દેશી રજવાડાઓએ મહિલાઓને મતાધિકાર આપ્યો. કેટલાક સ્થળોએ તેમને સ્થાનિક ચૂંટણીમાં ઉમેદવારી નોંધાવવાની મંજૂરી પણ આપવામાં આવી. મહિલાઓને મતાધિકાર મળવાની શરૂઆત ૧૯૧૯માં મદ્રાસ શહેરથી થઈ. ત્યારબાદ ૧૯૨૦માં ત્રાવણકોર અને ઝાલાવાડ રાજ્યોએ આ હક આપ્યો, અને ૧૯૨૧માં મદ્રાસ તથા બોમ્બે પ્રેસિડેન્સી સહિતના બ્રિટિશ પ્રાંતોમાં મહિલાઓને મતાધિકાર મળ્યો. ૧૯૨૩માં રાજકોટ રાજ્યએ સંપૂર્ણ સાર્વત્રિક મતાધિકાર આપ્યો અને તે જ વર્ષે ભારતમાં વિધાનસભા પરિષદમાં સેવા આપવા માટે પ્રથમ બે મહિલાઓની પસંદગી કરવામાં આવી.

૧૯૨૪માં મુદ્દીમન સમિતિએ વધુ અભ્યાસ કરીને ભલામણ કરી કે બ્રિટિશ સંસદ મહિલાઓને ચૂંટણીમાં ઉભા રહેવાની મંજૂરી આપે, જેના પરિણામે ૧૯૨૬માં મતાધિકાર સંબંધિત સુધારાઓ અમલમાં આવ્યા.

૧૯૨૭માં નવા ભારત કાયદાનું માળખું તૈયાર કરવા માટે સાયમન કમિશનની નિમણૂક કરવામાં આવી. કમિશનમાં કોઈ ભારતીય સભ્ય ન હોવાથી રાષ્ટ્રવાદી નેતાઓએ તેના સત્રોનો બહિષ્કાર કરવાની અપીલ કરી. આ પરિસ્થિતિએ મહિલા સંગઠનોમાં મતભેદ ઊભા કર્યા—એક પક્ષ સાર્વત્રિક મતાધિકારના સમર્થનમાં હતો, જ્યારે બીજો પક્ષ શિક્ષણ અને આર્થિક લાયકાતના આધારે મર્યાદિત મતાધિકાર જાળવવાની તરફેણમાં રહ્યો.

કમિશને મતાધિકારના વિસ્તરણ અંગે ચર્ચા કરવા માટે ગોળમેજી પરિષદો યોજવાની ભલામણ કરી. મહિલાઓની મર્યાદિત ભાગીદારી સાથે યોજાયેલી ત્રણ ગોળમેજી પરિષદોના અહેવાલ બ્રિટિશ સંસદની સંયુક્ત સમિતિને મોકલવામાં આવ્યા. તેમાં મતદાનની ઉંમર ઘટાડીને ૨૧ વર્ષ કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી, પરંતુ મિલકત અને સાક્ષરતાના પ્રતિબંધો જાળવી રાખવામાં આવ્યા. સાથે જ, મહિલાઓ માટેની લાયકાત તેમના વૈવાહિક દરજ્જાના આધારે નક્કી કરવાની ભલામણ પણ કરવામાં આવી. પ્રાંતીય વિધાનસભાઓમાં મહિલાઓ અને વિવિધ વંશીય જૂથો માટે વિશેષ ક્વોટાની જોગવાઈઓ પણ સૂચવવામાં આવી.

આ જોગવાઈઓ ભારત સરકાર અધિનિયમ, ૧૯૩૫માં સમાવેશ કરવામાં આવી. જોકે આ કાયદાથી મતાધિકારનો વિસ્તાર થયો, તેમ છતાં માત્ર આશરે ૨.૫% મહિલાઓને જ મતદાન કરવાનો અધિકાર મળ્યો. મતાધિકાર વધારવા માટેની આગળની કામગીરી રાષ્ટ્રવાદી ચળવળ સાથે સંકળાઈ ગઈ, જેમાં મહિલાઓના પ્રશ્નો કરતાં સ્વતંત્રતાને વધુ પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી.

૧૯૪૬માં ભારતની બંધારણસભાની ચૂંટણી યોજાઈ, જેમાં ૧૫ બેઠકો મહિલાઓને ફાળવવામાં આવી. આ મહિલાઓએ નવા બંધારણની રચનામાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપ્યું. એપ્રિલ ૧૯૪૭માં વિધાનસભાએ સાર્વત્રિક મતાધિકારના સિદ્ધાંતને સ્વીકાર્યો. જુલાઈમાં ચૂંટણી સંબંધિત જોગવાઈઓ મંજૂર કરવામાં આવી, ઓગસ્ટમાં ભારતે બ્રિટનથી સ્વતંત્રતા મેળવી, અને ૧૯૪૮ની શરૂઆતમાં મતદાર યાદીઓ તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ.

જૂન ૧૯૪૯માં બંધારણના મુસદ્દામાં મતાધિકાર અને ચૂંટણી સંબંધિત અંતિમ જોગવાઈઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો અને ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ના રોજ ભારતનું બંધારણ અમલમાં આવ્યું, જેના સાથે જ સર્વજન મતાધિકારનો અમલ સુનિશ્ચિત થયો.

પૃષ્ઠભૂમિ

૧૯૧૫માં ભારતીય સામ્રાજ્ય (ગુલાબી વિસ્તારો બ્રિટિશ રાજના નિયંત્રણ હેઠળના વિસ્તારો દર્શાવે છે અને ભૂખરા વિસ્તારો તે રજવાડાઓને દર્શાવે છે જે પોતાની આંતરિક બાબતોનું સંચાલન કરતા હતા)

૧૮૯૦ના દાયકામાં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસની સ્થાપના સાથે ભારતમાં રાષ્ટ્રવાદનો ઉદય થયો. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધના આગમન અને પ્રચારમાં 'સ્વ-નિર્ણય' જેવા શબ્દોના ઉપયોગથી મધ્યમ વર્ગના ભારતીયોમાં આશા જાગી કે પરિવર્તન નિકટવર્તી છે. અંગ્રેજી શિક્ષિત ઉચ્ચ વર્ગના લોકો માટે, જેઓ મુખ્યત્વે શહેરીકરણ પામ્યા હતા અને વ્યાવસાયિક આવક પર આધાર રાખતા હતા, બ્રિટિશ શાસન ફાયદાકારક હતું, પરંતુ તેઓ એ પણ સ્વીકારતા હતા કે તેમની પત્નીઓ પરના પ્રતિબંધો તેમની પોતાની કારકિર્દીને અસર કરે છે. સ્ત્રીઓને એકાંતમાં રાખવાની પ્રથાનો અર્થ એ થયો કે તેઓ બાળકોને શિક્ષિત કરી શકતી ન હતી, અથવા તેમના પતિની પ્રગતિ માટે સહયોગી અથવા સહાયક તરીકે અસરકારક રીતે ભાગ લઈ શકતી નહોતી.

તેમણે રાજકીય અધિકારો અને ખાસ કરીને મતાધિકારની માંગણીઓમાં તેમના પ્રયાસોને વેગ આપ્યો. ભારતીય રાષ્ટ્રવાદીઓ સાથે જોડાયેલા હોવા છતાં, ભારતીય નારીવાદીઓએ બ્રિટિશ મતાધિકાર કાર્યકર્તાઓનો પણ સહયોગ મેળવવાનો પ્રયત્ન કર્યો, તેમજ પોતાની સ્વાયત્તતા જાળવી રાખવાની કોશિશ કરી, જેના કારણે મહિલાઓની એકીકૃત ઓળખ અથવા માંગણીઓનો સમૂહ વિકસિત થઈ શક્યો ન હતો. ઓસ્ટેન ચેમ્બરલેન, જે તે સમયે ભારત માટેના સચિવ હતા, તેમણે ભારતમાં બ્રિટનની સત્તામાં ઢીલ આપવાના વિચારનો વિરોધ કર્યો હતો. તેમણે ભારતીય રાજાઓ સાથે મર્યાદિત પરામર્શના પ્રસ્તાવને સમર્થન આપનાર લોકોને પણ બ્રિટિશ રાજના કાર્યોમાં “હસ્તક્ષેપકાર” તરીકે આરોપિત કર્યા હતા. ૧૯૧૭માં જ્યારે તેમને પદ પરથી દૂર કરવામાં આવ્યા, ત્યારે તેમના અનુગામી, એડવિન મોન્ટેગ્યુને - ભારતના વાઇસરોય, લોર્ડ ચેમ્સફોર્ડ સાથે મળીને - બ્રિટિશ સત્તાના મર્યાદિત રાજકીય હસ્તાંતરણ અંગે પરામર્શ કરવા માટે અધિકૃત કરવામાં આવ્યા.

ચળવળની શરૂઆત (૧૯૧૭-૧૯૧૯)

માર્ગારેટ ઇ. કઝીન્સ, ૧૯૩૨

૧૯૧૭માં, માર્ગારેટ કઝિન્સે મદ્રાસના અદ્યારમાં મહિલા ભારતીય સંગઠનની સ્થાપના કરી, જેથી મહિલાઓ સરકારી નીતિઓને પ્રભાવિત કરી શકે. આ સંગઠન સમાન અધિકારો, શૈક્ષણિક તકો, સામાજિક સુધારણા અને મહિલા મતાધિકાર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતું હતું. સ્થાપક સભ્યોમાં એસ. અંબુજમ્મલ, એની બેસન્ટ, કમલાદેવી ચટ્ટોપાધ્યાય, મેરી પૂનેન લુકોઝ, બેગમ હસરત મોહાની, સરલાબાઈ નાઈક, ધનવંતી રામા રાઉ, મુથુલક્ષ્મી રેડ્ડી, મંગલમ્મલ સદાસિવિયર અને હેરાબાઈ ટાટાનો સમાવેશ થતો હતો. બેસન્ટને પ્રમુખ અને ટાટાને જનરલ સેક્રેટરી તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. મોન્ટાગુ સાથે મુલાકાત કરવાની ઇચ્છા સાથે, કઝિન્સે મહિલાઓ માટે શૈક્ષણિક અને સામાજિક સુધારાઓ અંગે ચર્ચા કરવા અરજી રજૂ કરી. પરંતુ કમિશનનો કાર્યક્ષેત્ર માત્ર રાજકીય વિષયો સુધી મર્યાદિત હોવાનું જણાવી તેમની અરજી નકારી કાઢવામાં આવી. ત્યારબાદ તેમણે પોતાની અરજીમાં ફેરફાર કરીને મહિલાઓની રાજકીય માંગણીઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું.

૧૫ ડિસેમ્બર, ૧૯૧૭ ના રોજ જ્યારે તેને મંજૂરી આપવામાં આવી, ત્યારે સરોજિની નાયડુએ ભારત સરકાર દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા નવા 'ફ્રેન્ચાઇઝ બિલ'માં મહિલાઓના મતાધિકારનો સમાવેશ કરવાની માંગ રજૂ કરવા માટે ભારતભરમાંથી ૧૪ અગ્રણી મહિલાઓના પ્રતિનિધિમંડળનું નેતૃત્વ કર્યું. નાયડુ અને કઝિન્સ ઉપરાંત, પ્રતિનિધિમંડળમાં બેસન્ટ, પાર્વતી અમ્મલ, શ્રીમતી ગુરુસ્વામી ચેટ્ટી, નલિનીબાઈ દલવી, ડોરોથી જીનરાજદાસા, ડૉ. નાગુતાઈ જોશી (જેઓ બાદમાં રાણી લક્ષ્મીબાઈ રજવાડે તરીકે ઓળખાયા), શ્રીમતી કમલાબાઈ કિબે, શ્રીમતી લા ઝા, શ્રીમતી ઝેડ. શ્રીરંગમ્મા અને ટાટા જેવા સભ્યોનો સમાવેશ થતો હતો. હાજર રહેલી મહિલાઓ ઉપરાંત, ફ્રાન્સેસ્કા અરુન્ડેલ, અબાલા બોઝ, સરલા દેવી ચૌધુરાણી, શ્રીમતી મઝુર-ઉલ-હક, ઉમા નેહરુ, શ્રીમતી આર.વી. નીલકંઠ, મિસ એચ. પેટિટ, રમાબાઈ રાનડે અને શ્રીમતી પદ્માબાઈ સંજીવા રાવ દ્વારા મોન્ટેગ્યુને સમર્થન દર્શાવતા તાર મોકલવામાં આવ્યા હતા.

બ્રિટીશ સંસદે ૧૯૧૮નો લોક પ્રતિનિધિત્વ ધારો (રિપ્રેઝન્ટેશન ઓફ ધ પીપલ એક્ટ ૧૯૧૮) પસાર કર્યો, જેના દ્વારા ૩૦ વર્ષથી વધુ વયની મહિલાઓ, કે જેઓ સ્થાનિક સરકારના મતદાર બનવા માટે પાત્ર હોય અથવા જેમના લગ્ન એવી વ્યક્તિ સાથે થયા હોય જે સ્થાનિક સરકારના મતદાર બનવા માટે પાત્ર હોય, તેમને મતાધિકાર આપવામાં આવ્યો. આ કાયદો બ્રિટીશ સામ્રાજ્યના અન્ય ભાગોમાં રહેતા બ્રિટીશ નાગરિકોને લાગુ પડતો ન હતો.

૧૯૧૮માં જ્યારે મોન્ટેગ્યુ-ચેમ્સફોર્ડ સુધારા રજૂ કરવામાં આવ્યા, ત્યારે ભારતીય મહિલાઓના મતાધિકાર માટે કોઈ ભલામણ કરવામાં આવી ન હતી. મતાધિકારના સમર્થકો અરજીઓ તૈયાર કરવામાં સક્રિય હતા અને તેમણે 'સ્ત્રી ધર્મ' સામયિકમાં આ સંઘર્ષ વિશેના તાજા અહેવાલ પ્રકાશિત કર્યા હતા, જેમાં બ્રિટન સામેના વસાહતવાદ વિરોધી આંદોલનના ભાગરૂપે મહિલાઓના રાજકીય સશક્તિકરણ માટે સમર્થન આપવા આગ્રહ કરવામાં આવ્યો હતો.

'સ્ત્રી ધર્મ'નું સંપાદન રેડ્ડી અને શ્રીમતી માલતી પટવર્ધન દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું અને તેનો ઉદ્દેશ્ય મહિલાઓની સમાનતા માટે સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય એમ બંને સ્તરે સમર્થન મેળવવાનો હતો. 'વુમન્સ ઇન્ડિયન એસોસિએશન' (મહિલા ભારતીય સંગઠન) દ્વારા સમગ્ર દેશમાં વ્યાપક હાજરી સાથે વિરોધ સભાઓનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. ૧૯૧૮માં, બોમ્બે અને મદ્રાસની પ્રાંતીય ધારાસભાઓએ મતદાન માટે જાતિના આધારે ગેરલાયકાત દૂર કરવાના સમર્થનમાં ઠરાવો પસાર કર્યા, અને મહિલાઓને 'ઇન્ડિયન હોમ રૂલ લીગ' તથા 'ઓલ ઈન્ડિયા મુસ્લિમ લીગ' તરફથી પણ મતાધિકાર માટે સમર્થન પ્રાપ્ત થયું.

ડિસેમ્બરમાં જ્યારે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસનું અધિવેશન મળ્યું, ત્યારે ચૌધરાણીએ કોંગ્રેસ સમક્ષ મતાધિકાર આપવાનો ઠરાવ રજૂ કર્યો હતો, જેને બાકીની પ્રાંતીય ધારાસભાઓ સાથેની પરામર્શના પરિણામો જાહેર ન થાય ત્યાં સુધી વિચારણા હેઠળ રાખવામાં આવ્યો હતો. જોકે ૧૯૧૮માં બોમ્બેમાં આ ઠરાવ પસાર થયો ન હતો, પરંતુ કલકત્તામાં મતાધિકાર માટેના સમર્થનને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.

સાઉથબરો ફ્રેન્ચાઇઝ કમિટીને મોન્ટેગ્યુ-ચેમ્સફર્ડ સુધારા હેઠળ ચૂંટણીના નિયમો વિકસાવવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી. જો કે તેઓએ સમગ્ર ભારતમાંથી આવેલી અરજીઓનો સ્વીકાર કર્યો હતો, પરંતુ તેઓએ માત્ર બંગાળ અને પંજાબની મહિલાઓ સાથે જ વાતચીત કરી હતી. એપ્રિલ ૧૯૧૯માં પ્રકાશિત થયેલા સાઉથબરો અહેવાલે સ્વીકાર્યું કે શિક્ષિત મહિલાઓ કદાચ લાયક હોઈ શકે છે, પરંતુ તેમણે એવો નિષ્કર્ષ કાઢ્યો કે એકંદરે મહિલાઓ મતદાન માટે તૈયાર નથી, તેમજ સમાજના રૂઢિચુસ્ત વર્ગો પણ તેમના મતાધિકારનું સમર્થન કરશે નહીં. જુલાઈ મહિનામાં મુંબઈની મહિલાઓએ એક વિરોધ સભાનું આયોજન કર્યું હતું, અને જ્યારે લોર્ડ સાઉથબરોએ પોતાનો અહેવાલ હાઉસ ઓફ લોર્ડ્સ અને કોમન્સની સંયુક્ત પસંદગી સમિતિને મોકલ્યો, ત્યારે મુંબઈની વુમન્સ સફ્રેજ કમિટીએ (મહિલા મતાધિકાર સમિતિ) પુરાવા આપવા માટે સર શંકરન નાયરની સાથે ટાટા (હીરાબાઈ ટાટા) અને તેમની પુત્રી મિથનને મોકલ્યા હતા.