ભારતીય શામો

ભારતીય શામો
Male
Female
પર્યાવરણ સંરક્ષણ સ્થિતિ
ઓછી ચિંતાજનક  (IUCN 3.1)
CITES Appendix II (CITES)
વૈજ્ઞાનિક વર્ગીકરણ
Kingdom:	Animalia
Phylum:	Chordata
Class:	Aves
Order:	Passeriformes
Family:	Muscicapidae
Genus:	Copsychus
Species:	''C. malabaricus''
દ્વિનામી નામ
Copsychus malabaricus (Scopoli, 1786)
સમાનાર્થી (વૈજ્ઞાનિક વર્ગીકરણ)/અન્ય નામ
Kittacincla macrura Cittocincla macrura

ભારતીય શામો (કોપ્સીકસ માલાબારિકસ) એ જુની દુનિયાના જૈવિક વર્ગીકરણ મુજબ માખીમાર કુટુંબ મસ્કિકેપિડેનું સભ્ય એવું એક ચટકાકાર પક્ષી છે. ભારતીય ઉપખંડ અને દક્ષિણપૂર્વ એશિયા ગાઢા નિલપર્ણી વનોનું મૂળ વતની પંખી છે. સુરિલા ગાયક તરીકેની તેની લોકપ્રિયતાએ પાંજરામાં રહેતા પક્ષી તરીકે રજૂ કરવામાં પરિણમી છે. લાર્વો શામા, કાંગિકાંગેન શામા અને શ્રીલંકા શામા અગાઉ સફેદ-પુંઠવાળા શામા સાથે સુસંગત માનવામાં આવતા હતા.

વર્ગીકરણ

સફેદ-પુંઠવાળા શામાનું ઔપચારિક વર્ણન ૧૭૮૬માં ઑસ્ટ્રિયન પ્રકૃતિવાદી જીઓવાન્ની એન્ટોનિયો સ્કોપોલી દ્વારા દ્વિપદી નામ મસ્કિકાપા માલાબારિકા હેઠળ કરવામાં આવ્યું હતું. સ્કોપોલીએ તેમના અહેવાલને "લે ગોબે-મૌચેસ એ લોંગ્યુ ક્યુ ડી ગિંગી" પર આધારિત કર્યો હતો, જેનું વર્ણન ફ્રેન્ચ પ્રકૃતિવાદી પિયર સોનેરટ દ્વારા ૧૭૮૨માં તેમના પુસ્તક વોયેજ ઓક્સ ઇન્ડેસ ઓરિએન્ટલ્સ એટ એ લા ચાઇનાના બીજા ખંડમાં કરવામાં આવ્યું હતું. સોનેરાતે ઉલ્લેખ કર્યો છે કે આ પક્ષી ભારતના મલબાર દરિયાકાંઠે મળી આવ્યું હતું. આ પ્રકારનો વિસ્તાર માહે છે. સફેદ-પુંઠ શમા હવે જીનસ કોપ્સિકસ મૂકવામાં આવેલી ૧૭ પ્રજાતિઓમાંની એક છે જે જર્મન પ્રકૃતિવાદી જોહાન જ્યોર્જ વાગલર દ્વારા ૧૮૨૭ માં રજૂ કરવામાં આવી હતી.

નવ પેટાજાતિઓ ઓળખી કાઢવામાં આવી છેઃ

• સી. એમ. માલાબારિકસ (સ્કોપોલી, ૧૭૮૬-પશ્ચિમ, દક્ષિણ ભારત)
• સી. એમ. મેક્રોરસ (ગેમેલિન, જેએફ, ૧૭૮૯) -નેપાળ અને ઉત્તર ભારતથી દક્ષિણ ચીન અને ઇન્ડોચાઇના સહિત કોન સોન ટાપુ (દક્ષિણ વિયેતનામથી દૂર)
• સી. એમ. ત્રિરંગો (વિયેલોટ, ૧૮૧૮-પશ્ચિમ મલેશિયા, સુમાત્રા અને પૂર્વ ઉપગ્રહો)
• સી. એમ. સુવિસ સ્ક્લેટર, પીએલ, ૧૮૬૧-બોર્નિયો (ઉત્તર સિવાય)
• સી. એમ. હાયપોલિઝસ (ઓબેરહોલ્સેર, ૧૯૧૨-સુમાત્રાના પશ્ચિમ કિનારે આવેલા સિમેયુ ટાપુ. જંગલમાં લુપ્ત
• સી. એમ. ઓપિસ્ટહોક્રસ (ઓબેરહોલ્સેર, ૧૯૧૨-લાસિયા અને બાબી ટાપુઓ, સુમાત્રાના પશ્ચિમ કિનારે. જંગલમાં લુપ્ત
• સી. એમ. મેલાનુરસ (સાલ્વાડોર, ૧૮૮૭-પશ્ચિમ સુમાત્રન ટાપુઓ (સુમાત્રા પશ્ચિમમાં)
• સી. એમ. મિરાબિલિસ હૂગરવર્ફ, ૧૯૬૨-પનાયતાન (જાવા પશ્ચિમ)
• સી. એમ. એનગે વુ, એમવાય એન્ડ રીન્ડ્ટ, ૨૦૨૨-પશ્ચિમ થાઈ-મલય દ્વીપકલ્પના ટાપુઓ યામ યાઈ ટાપુ લેંગકાવી દ્વીપસમૂહ સુધી સંભવતઃ જંગલીમાં લુપ્ત થઈ ગયા છે.

લાર્વો શમા (કોપ્સીકસ ઓમીસસ, જેમાં જાવાનુસ, કાંગિલારો શમા (કૉપ્સીકસ નિગ્રીકાઉડા) અને શ્રીલંકા શમા (કોપસીકસ લેગગી) નો સમાવેશ થાય છે, જેને અગાઉ પેટાજાતિ તરીકે ગણવામાં આવતી હતી. ૨૦૨૨માં પ્રકાશિત થયેલા મોલેક્યુલર ફિલોજેનેટિક અભ્યાસના પરિણામોના આધારે તેમને હવે અલગ પ્રજાતિ તરીકે ગણવામાં આવે છે.

વર્ણન

તેઓનું વજન સામાન્ય રીતે ૨૮ અને ૩૪ ગ્રામ (૧.૦ અને ૧.૨ ઔંસ) ની વચ્ચે હોય છે અને લંબાઈમાં લગભગ ૨૩-૨૮ સે. મી. (ID૧) ની આસપાસ હોય છે. નર ચળકતા કાળા રંગના હોય છે અને પેટમાં ચેસ્ટનટ અને પૂંછડી પર સફેદ પીંછા હોય છે. માદા વધુ ભૂખરા-ભૂરા રંગની હોય છે અને સામાન્ય રીતે નર કરતાં ટૂંકી હોય છે. બંને જાતિઓમાં કાળી ચોંટી અને ગુલાબી પગ હોય છે. નાની વયના પંખીમાં માદાઓની જેમ ભૂખરા-ભૂરા રંગનો રંગ હોય છે.

વર્તન

સંવર્ધન

શામો એક શરમાળ અને કંઈક અંશે વહેલી સવારે અને મોડી સાંજે વધારે પ્રવૃત્તિરત્ત રહેતું પંખી છે. પોતાના વિસ્તારમાં સંવર્ધનની મોસમ દરમિયાન નર અને માદાઓનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં નર સરેરાશ ૦.૦૯ હેક્ટર વિસ્તારના પ્રદેશની માલીકી ગણી રક્ષણ કરે છે, પરંતુ જ્યારે તેઓ સંવર્ધન કરતા નથી ત્યારે દરેક જાતિના માલીકીભાવના પ્રદેશો અલગ અલગ હોઈ શકે છે.

દક્ષિણ એશિયામાં, તેઓ જાન્યુઆરીથી સપ્ટેમ્બર સુધી પ્રજનન કરે છે પરંતુ મુખ્યત્વે એપ્રિલથી જૂનમાં એક વૃક્ષના પોલાણમાં માળામાં ચાર કે પાંચ ઇંડા મૂકે છે. પ્રણય દરમિયાન, નર પંખી માદાનો પીછો કરે છે, માદા પંખીની ઉપર ઊતરીને, કર્કશ અવાજ કરે છે, અને પછી પોતાની પૂંછડીના પીછાઓને હલાવે છે અને પંખો કરે છે. આ પછી બંને જાતિઓ દ્વારા ઉંચી નિચી ઉડ્ડયનની કરવામાં આવે છે. જો નર પંખી અસફળ રહે તો માદા પંખી ચાંચ ખોલીને નરને ધમકી આપવાનો સંકેત કરતી જોવા મળે છે.

માળો માદા દ્વારા જ બનાવવામાં આવે છે જ્યારે નર રક્ષક તરીકે ઊભો રહે છે. માળાઓ મુખ્યત્વે મૂળ, પાંદડા, ફર્ન અને દાંડાથી બનેલા હોય છે, અને સેવન ૧૨ થી ૧૫ દિવસ સુધી ચાલે છે અને માળો બાંધવાનો સમયગાળો સરેરાશ ૧૨.૪ દિવસ હોય છે. બંને પુખ્ત વયના લોકો યુવાનને ખવડાવે છે, જોકે માત્ર માદા ઇંડાનું સેવન કરે છે અને બચ્ચાને ભોજન કરાવે છે. ઇંડા સફેદથી હળવા વાદળી રંગના હોય છે, જેમાં ભૂખરા રંગની વિવિધ છટા હોય છે. ઇંડા આશરે ૧૮ અને ૨૩ મીમી (૦.૭ અને ૦.૯ ઇંચ) ના પરિમાણો ધરાવે છે.

ખોરાક

તેઓ જંગલમાં જંતુઓ ખાય છે પરંતુ બંધન અવસ્થામાં તેમને બાફેલા, સૂકા કઠોળ સાથે ઇંડાની જરદી અને કાચા માંસના આહાર પર ખવડાવી શકાય છે.

અવાજ

અવાજ

સોનોગ્રામ

આ પ્રજાતિનો અવાજ સમૃદ્ધ અને મધુર છે જે તેમને દક્ષિણ એશિયામાં પાંજરાના પક્ષીઓ તરીકે લોકપ્રિય બનાવે છે અને દક્ષિણપૂર્વ એશિયાના ભાગોમાં આ પરંપરા ચાલુ છે. તે વિવિધ શબ્દસમૂહો સાથે મોટેથી અને સ્પષ્ટ છે, અને ઘણીવાર અન્ય પક્ષીઓની નકલ કરે છે. તેઓ ચેતવણીમાં અથવા ચરાઈ કરતી વખતે 'ટીક' કોલ પણ કરે છે. પક્ષી ગીતનું સૌથી પહેલું જાણીતું રેકોર્ડિંગ ૧૮૮૯માં લુડવિગ કોચ દ્વારા આ પ્રજાતિના એક વ્યક્તિનું કરવામાં આવ્યું હતું. પછી એક બાળક, કોચે એડિસન મીણ સિલિન્ડર ઉપયોગ કરીને તેમના પાલતુ શામાને રેકોર્ડ કર્યા.

વિતરણ

તેઓ દક્ષિણ અને દક્ષિણપૂર્વ એશિયા ઝાડી અને ગૌણ જંગલોમાં મૂળ નિવાસી છે, પરંતુ ૧૯૩૧ની શરૂઆતમાં મલેશિયા (એલેક્ઝાન્ડર ઇસેનબર્ગર દ્વારા) અને ૧૯૪૦માં (હુઈ મનુ સોસાયટી દ્વારા) ઓહુ હવાઈ કાઉઇમાં ફેલાવ કરવામાં આવ્યા છે. પાંજરાના પક્ષી તરીકે તેમની લોકપ્રિયતાએ ઘણા બચી ગયેલા પક્ષીઓને પોતાની જાતને સ્થાપિત કરવા તરફ દોરી ગયા છે. તેમને તાઇવાનમાં રજૂ કરવામાં આવ્યા છે જ્યાં તેમને આક્રમક પ્રજાતિ માનવામાં આવે છે, જે મૂળ જંતુ પ્રજાતિઓ ખાય છે અને મૂળ પક્ષી પ્રજાતિઓ પ્રત્યે આક્રમકતા દર્શાવે છે.

એશિયામાં, તેમનું નિવાસસ્થાન ખાસ કરીને વાંસના ગાઢ જંગલોમાં છે. હવાઈમાં, તેઓ ખીણના જંગલોમાં અથવા દક્ષિણ કુલાઉસના પર્વતમાળાઓ પર સામાન્ય છે, અને નીચાણવાળા પહોળા પાંદડાવાળા જંગલોના નીચા વૃક્ષો અથવા નીચાણવાળા વૃક્ષોમાં માળો બાંધવાનું વલણ ધરાવે છે.

ગેલેરી

• 
  શામો
• 
  માનસ, આસામમાં ભારતીય શામો
• 
  જર્સીના જંગલમાં શામો