ભોંચકલી

ભોંચકલી
	નર
	માદા
પર્યાવરણ સંરક્ષણ સ્થિતિ
	; ઓછી ચિંતાજનક (IUCN 3.1)
વૈજ્ઞાનિક વર્ગીકરણ
Unrecognized taxon (fix):	Eremopterix
Species:	Template:Taxonomy/EremopterixE. griseus''
દ્વિનામી નામ
	Eremopterix griseus; (Scopoli, 1786)
સમાનાર્થી (વૈજ્ઞાનિક વર્ગીકરણ)/અન્ય નામ
	Alauda grisea; Eremopterix grisea; Pyrrhulauda grisea;

ભોંચકલી અથવા ભોંયચકલી (એરેમોપ્ટેરિક્સ ગ્રિસિયસ) એ એક પક્ષીની જાત છે જે ચંડુલ પરિવારનો એક નાનો ચકલી-કદનો સભ્ય છે. તે સમગ્ર દક્ષિણ એશિયામાં ખુલ્લી જમીન, ઘાસ અને ઝાડીઓ સાથે મેદાનોમાં જોવા મળે છે. નર કાળા અને સફેદ ચહેરાની વિપરીત પેટર્ન સાથે સારી રીતે ચિહ્નિત થયેલ છે, જ્યારે માદાઓ રેતાળ કથ્થઈ રંગની હોય છે, જે માદા ચકલી જેવી દેખાય છે. પ્રજનનની મોસમ દરમિયાન નર સરળતાથી લાંબા ઉતરતા ક્રમની સીટી વગાડતો હોય ત્યારે શોધી શકવો સહેલો છે. નર પોતાની સીટીના તરંગો અને ડાઇવ-બોમ્બિંગ ઉડ્ડયન કળા સાથે આવે છે.

વર્ગીકરણ

ભોંચકલી મૂળરૂપે અલાઉડા જાતિમાં મૂકવામાં આવી હતી. આ પ્રજાતિને નીચેના વૈકલ્પિક નામોથી પણ ઓળખવામાં આવે છેઃ એશ-ક્રાઉન સ્પેરો-લાર્ક, એશ-ક્રાઉન ફિન્ચ-લાર્ક અને બ્લેક-બેલીડ ફિન્ચ-લાર્ક.

સિલોનેન્સીસ (શ્રીલંકામાં જોવા મળે છે) અને સિકટા (ગુજરાતમાં જોવા મળે છે) જેવી કેટલીક પેટાજાતિઓ નું અલગ નામ આપવામાં આવ્યું હોવા છતાં એમની વચ્ચેની વિવિધતાઓને ક્લિનલ માનવામાં આવતી હોવાને કારણે તેમને એકવિધ પ્રજાતિ તરીકે ગણવામાં આવે છે.^[૨]

વર્ણન

ચંડુલ જેવી ચાંચ અને ટૂંકા પગવાળા ચકલી જેટલા કદ વાળા આ પક્ષીઓ સામાન્ય રીતે જમીન પર બેઠેલા જોવા મળે છે. તેમ છતાં તેઓ ક્યારેક વાયર પર બેઠેલા પણ જોવા મળી જાય છે પણ તેઓ વૃક્ષો અથવા ઝાડ પર બેસતા નોંધાયા નથી. નર એકંદરે રેતાળ કથ્થઈ રંગનો હોય છે, જેમાં પેટ, દાઢી, નીચલા ભાગ અને આંખની પટ્ટીઓ હોય છે. માથાની ટોચ પર રાખ હોય છે (જોકે આ મુગટના પીછાઓનો આધાર ઘેરા રંગનો હોય છે, જે કાળા મુગટવાળી ચકલીમાં ઘેરા બદામીથી કાળા રંગથી વિપરીત હોય છે, અને જે ભારત અને પાકિસ્તાનના શુષ્ક વિસ્તારમાં આ પ્રજાતિની શ્રેણી સાથે અંશતઃ ઓવરલેપ થાય છે. માદા આછા બદામી રંગની હોય છે અને માદા ઘરની ચકલી જેવી જ હોય છે, જો કે પગ ખૂબ ટૂંકા હોય છે અને મજબૂત અને ટૂંકા ગળાવાળા દેખાય છે.^[૩]

વસવાટ અને વિતરણ

આ પ્રજાતિ ૧,૦૦૦ મીટર (૩,૩૦૦ ફૂટ) ની ઊંચાઈથી નીચે સુધી મર્યાદિત છે અને તે હિમાલય દક્ષિણેથી શ્રીલંકા સુધી પશ્ચિમમાં સિંધુ નદી પ્રણાલી અને પૂર્વમાં આસામ સુધી ફેલાયેલી જોવા મળે છે. તે પરાળી, ઝાડી, નકામી જમીન, નદી કિનારાની રેતી અને દરિયાકાંઠાના ભરતીના સપાટ વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. તેઓ રણક્ષેત્રના આંતરિક ભાગને ટાળે છે, જે વસવાટ કાળા તાજવાળા ચકલીઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાની શક્યતા વધારે છે. આ બંને પ્રજાતિઓ અંશતઃ શ્રેણીમાં ઓવરલેપ થાય છે, જો કે તેઓ ભાગ્યે જ એક જ જગ્યાએ એક સાથે જોવા મળે છે. ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન, તેઓ ભારે વરસાદવાળા વિસ્તારોમાંથી પાછા ફરે છે. ^[૪]

વર્તણૂક

આ ચંડુલ પ્રકારના પંખી જોડી અથવા નાના જૂથોમાં જોવા મળે છે અને શિયાળામાં મોટા ટોળાં બનાવે છે. તેઓ બીજ અને જંતુઓ માટે જમીન પર ઘાસચારો કરે છે. જ્યારે ખલેલ પહોંચે છે ત્યારે તેઓ ક્યારેક ઊભાં રહે છે અને ઉડાન ભરે છે. તેઓ ખેતરોમાં પડી ગયેલા અનાજ લેશે. તેઓ રાત્રે જમીન નાના છીછરા ખાડા બનાવી એમાં બેસી રહે છે.^[૪]

એમનો પ્રજનનકાળ અનિયમિત છે અને વરસ દરમ્યાન વ્યાપક છે, જોકે તેઓ મુખ્યત્વે દક્ષિણ ભારતમાં ફેબ્રુઆરીથી સપ્ટેમ્બર દરમિયાન અને શ્રીલંકામાં મે થી જૂન દરમિયાન વરસાદ પહેલા પ્રજનન કરે છે. નરના પ્રદર્શનમાં એક ગીતની ઉડાનનો સમાવેશ થાય છે જેમાં કેટલાક ચીરુપિંગ કોલ સાથે ઉપર ઉઠવું અને પછી આંશિક રીતે બંધ પાંખો સાથે ડાઇવિંગ કરવું અને પછી ગ્લાઇડમાં ઉપર ઉઠવું શામેલ છે. આ તરંગિત ઉડાન સાથે દરેક ડૂબકી પર અને દરેક ઉંચાઈની ટોચ પર એક લાંબી નીચી સીટી વગાડવામાં આવે છે. પ્રદર્શનનો અંત નર એક ખૂણા પર નીચે ઉતરે છે અને થોડી મિનિટો પછી પ્રદર્શનનું પુનરાવર્તન કરતા પહેલા નાના ટેકરા અથવા ઢાળ પર ઉતરાણ કરે છે. માળો જમીનમાં ઘાસની નીચે એક સઘન ખાડો છે, જે ઘાસ અને વાળથી ઘેરાયેલો હોય છે અને ધાર પર કેટલાક કાંકરા ગોઠવાયેલા હોય છે. સામાન્ય રીતે એક વેતરમાં બે કે ત્રણ ઇંડા હોય છે અને નર અને માદા બંને ઇંડાને સેવે છે. ઇંડા માંથી બચ્ચા લગભગ ૧૩ કે ૧૪ દિવસ પછી બહાર આવે છે અને બંને માતાપિતા બચ્ચાને ખવડાવવા માટે વારા લે છે, જોકે માદા વધુ સક્રિય છે.^[૫]

સંસ્કૃતિમાં

કેટલીક હિન્દી બોલીઓમાં આ પક્ષીનું નામ દાભક ચૂડી છે, જેનો અર્થ થાય છે 'ડુબતી ચકલી'. બ્રિટિશકાળના ભારતમાં તેને 'ઓર્ટોલન' નામની વાનગી બનાવવા મારવામાં આવતી હતી.^[૬]

ગેલેરી

ડાબે - માદા♀ જમણે - નર♂
ભોંચકલીની જોડી, ડાબે - માદા ♀, જમણે - નર ♂
નર
માદા
ભદ્રાવતી, કર્ણાટકમાં ભોંચકલી

સંદર્ભો

↑ BirdLife International (2016). "Eremopterix griseus". IUCN Red List of Threatened Species. 2016 e.T22717228A94525125. doi:10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22717228A94525125.en. મેળવેલ 12 November 2021. {{cite journal}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
↑ Mayr E; J C Greenway Jr., સંપાદકો (1960). Check-list of birds of the world. Volume 9. Cambridge, Massachusetts: Museum of Comparative Zoology. p. 32.
↑ Oates, EW (1890). The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Volume 2. London: Taylor and Francis. p. 341.
1 2 Ali, S; SD Ripley (1986). Handbook of the Birds of India and Pakistan. Volume 5 (2nd આવૃત્તિ). New Delhi: Oxford University Press. pp. 8–10. સંદર્ભ ત્રુટિ: અયોગ્ય <ref> ટેગ; નામ "hbk" અલગ માહિતી સાથે એકથી વધુ વખત વ્યાખ્યાયિત થયું છે
↑ Hume, AO (1890). Oates, EW (સંપાદક). The nests and eggs of Indian birds. Volume 2 (2nd આવૃત્તિ). London: R H Porter. pp. 243–247.
↑ Jerdon, TC (1863). The Birds of India. ખંડ 2. Part 1. Calcutta: Military Orphan Press. pp. 424–425.

અન્ય સ્રોતો

શિવનારાયણ, એન. (૧૯૭૮). "એશિક્રોન ફિન્ચ-લાર્ક દ્વારા જુવારને નુકસાન". પક્ષી નિરીક્ષકો માટે ન્યૂઝલેટર. 18(3):10.
શુક્લા, આર. એન. શ્રીવાસ્તવ, એમ. (૧૯૮૫): "માળાઓ અને ત્રણ પક્ષીઓના માળો બાંધવાના વર્તન પર કેટલાક અવલોકનો". તુલનાત્મક શારીરિક. ઇકોલ. 10(2):77–78.

બાહ્ય કડીઓ

ઈન્ટરનેટ પક્ષી સંગ્રહ

[iucn_status_12_November_2021-1] BirdLife International (2016). "Eremopterix griseus". IUCN Red List of Threatened Species. 2016 e.T22717228A94525125. doi:10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22717228A94525125.en. મેળવેલ 12 November 2021. {{cite journal}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)

[2] Mayr E; J C Greenway Jr., સંપાદકો (1960). Check-list of birds of the world. Volume 9. Cambridge, Massachusetts: Museum of Comparative Zoology. p. 32.

[3] Oates, EW (1890). The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Volume 2. London: Taylor and Francis. p. 341.

[hbk-4] 1 2 Ali, S; SD Ripley (1986). Handbook of the Birds of India and Pakistan. Volume 5 (2nd આવૃત્તિ). New Delhi: Oxford University Press. pp. 8–10. સંદર્ભ ત્રુટિ: અયોગ્ય <ref> ટેગ; નામ "hbk" અલગ માહિતી સાથે એકથી વધુ વખત વ્યાખ્યાયિત થયું છે

[5] Hume, AO (1890). Oates, EW (સંપાદક). The nests and eggs of Indian birds. Volume 2 (2nd આવૃત્તિ). London: R H Porter. pp. 243–247.

[6] Jerdon, TC (1863). The Birds of India. ખંડ 2. Part 1. Calcutta: Military Orphan Press. pp. 424–425.

[૧]

[૨]

[૩]

[૪]

[૫]

[૬]