રંભામંજરી
| લેખક | નયચન્દ્રસૂરિ |
|---|---|
| દેશ | ભારત |
| ભાષા | સંસ્કૃત અને પ્રાકૃત |
| વિષય | જયચંદ્રનું જીવનચરિત્ર |
| પ્રકાર | સટ્ટક |
પ્રકાશન તારીખ | ઇ.સ. ૧૩૮૪ |
રંભામંજરી (ઇ.સ. ૧૩૮૪) સંસ્કૃત અને પ્રાકૃતમાં નયચન્દ્રસૂરિ લિખિત સટ્ટક છે. આ ત્રણ યવનિકાઓવાળું સટ્ટક કનોજના રાજા જયચંદ્રના જીવનચરિત્રનું વર્ણન કરે છે. નયચન્દ્રસૂરિ જૈન શ્વેતાંબર પરંપરાના સાધુ અને ગ્વાલિયરના રાજા વીરમના દરબારના કવિ હતા.
લેખક
[ફેરફાર કરો]નયચન્દ્રસૂરિ જયસિંહસૂરિના શિષ્ય એવા પ્રસન્નચંદ્રસૂરિના શિષ્ય, જૈન શ્વેતાંબર પરંપરાના કૃષ્ણર્ષિગચ્છના સાધુ અને ગ્વાલિયરના તોમરવંશીય રાજા વીરમના દરબારના પ્રખ્યાત કવિ હતા.[૧] ૧૨મા પ્રાકૃત પદ્યમાં કવિ પોતાને સરસ્વતીના વરદાનથી છ ભાષાઓમાં કવિતા રચવામાં પ્રવિણ, રાજાનો મનોરંજક, પહેલાંના કવિઓના પ્રખ્યાત અનુયાયી અને બધી વિદ્યાઓના સ્વામી કહે છે. નાટ્યકાર પહેલાં વિષ્ણુભક્ત હતા અને પાછળથી જૈનધર્મી બનેલા.[૧] નયચન્દ્રસૂરિએ 'હમ્મીર-કાવ્ય' નામક મહાકાવ્યની પણ રચના કરી હતી જેના કેન્દ્રમાં પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ હતા.[૨]
વસ્તુ
[ફેરફાર કરો]આ સટ્ટકમાં કુલ ૧૦૬ પદ્યો છે, જેમાં ૭૮ પ્રાકૃતમાં, ૨૧ સંસ્કૃતમાં અને ૬ સંસ્કૃત-પ્રાકૃતમાં રચાયેલ છે.[૧] તેમજ આ સટ્ટકની રચના કર્પૂરમંજરીની સ્પર્ધામાં થઈ હતી અને કથાનો નાયક વારાણસીનો રાજા જયચંદ્ર કે જૈત્રચંદ્ર છે.[૧] જયચંદ્રના જન્મના દિવસે જ તેના દાદા દશાર્ણદેશે પ્રબલ યવનસૈન્યને જીત્યું તેથી તેનું આવું નામ પાડવામાં આવેલું અને તે ઇતિહાસમાં કનોજનૃપતિ જયચંદ્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.[૧]
કાશીના વિશ્વનાથની યાત્રામાંના આગંતુકોના વિનોદ માટે અને રાજાની પ્રસન્નતા માટે ત્યાં ભજવવા આની રચના કરાઈ હતી. આ સટ્ટક શૃંગારરસપ્રધાન છે તથા તેમાં પણ વિપ્રલંભશૃંગારનું વર્ણન સુંદર છે. સટ્ટકમાં જયચંદ્ર રાજાનાં માતાપિતાનાં નામ ચન્દ્રલેખા અને મલ્લદેવ આપેલાં છે. તેને વસન્તસેના વગેરે સાત રાણીઓ હતી અને તે આઠમી રાણી રંભાને પરણે છે. "લાટના રાજા કિર્મીરવંશીય મદનવર્માની પુત્રી, દેવરાજની પૌત્રી અને હંસરાજની પત્ની છતાં મામા શિવે હરી લાવેલી નાયિકા રંભાની આ કથા છે કે જે સંસ્કૃત નાટિકાઓ અને પ્રાકૃત સટ્ટકોની અનુકૃતિ છે."[૧] "આ નાટિકામાં એક વિચિત્રતા એવી છે કે સંસ્કૃતભાષી પાત્રના મુખમાં પ્રાકૃત ગાથાઓ મૂકી છે અને પ્રાકૃતભાષી પાત્રના મુખમાં સંસ્કૃત શ્લોકો !"[૧]
આવૃત્તિ
[ફેરફાર કરો]- રંભામંજરી. નિર્ણયસાગર પ્રેસ, મુંબઈ. ઇ.સ. ૧૮૮૯માં સંસ્કૃત ટિપ્પણી સાથે પંડિત રામચન્દ્ર દીનાનાથ શાસ્ત્રી દ્વારા સંપાદિત
આ પણ જુઓ
[ફેરફાર કરો]- સિંગારમંજરી, વિશ્વેશ્વર રચિત સટ્ટક
- ચંદ્રલેહા, રુદ્રદાસ રચિત સટ્ટક
સંદર્ભો
[ફેરફાર કરો]- 1 2 3 4 5 6 7 "રંભામંજરી (1384) – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ" (બ્રિટિશ અંગ્રેજીમાં). મેળવેલ 2026-07-11.
{{cite web}}: Check date values in:|access-date=(મદદ) - ↑ મુખર્જી, સુજીત (1998). A Dictionary of Indian Literature: Beginnings-1850 (અંગ્રેજીમાં). Orient Blackswan. pp. ૨૫૮. ISBN 978-81-250-1453-9.