રઘુભાઈ મોરારજી નાયક

રઘુભાઈ મોરારજી નાયક
જન્મની વિગત	૧૯૦૭ ચલથાણ, સુરત, ગુજરાત
મૃત્યુ	૨૦૦૩ ભારત
વ્યવસાય	શિક્ષણવિદ્ સામાજિક કાર્યકર
સક્રિય વર્ષો	૧૯૪૪–૨૦૦૩
પ્રખ્યાત કાર્ય	સરદાર પટેલ વિદ્યાલય
જીવનસાથી	જશીબેન નાયક
પુરસ્કારો	પદ્મશ્રી રાષ્ટ્રીય શિક્ષક પુરસ્કાર

રઘુભાઈ મોરારજી નાયક (૧૯૦૭–૨૦૦૩) એક ભારતીય કેળવણીકાર, સમાજસેવક અને સરદાર પટેલ વિદ્યાલયના સ્થાપક આચાર્ય હતા. તેઓ સરસ્વતી વિદ્યામંડળના સહ-સ્થાપક પણ હતા, જે ગુજરાત રાજ્યમાં અનેક શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ ચલાવે છે. રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના શિષ્ય રહી ચૂકેલા રઘુભાઈએ શાળાઓના સમૂહનું સંચાલન કરતા મુખ્ય ટ્રસ્ટ 'સરસ્વતી કેળવણી મંડળ'ના પ્રમુખ તરીકે પણ સેવા આપી હતી. શિક્ષણ ક્ષેત્રે તેમના વિશેષ યોગદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા ૧૯૭૬માં તેમને દેશના ચોથા સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન પદ્મશ્રીથી નવાજવામાં આવ્યા હતા.

નાયકનો જન્મ ૧૯૦૭માં ગુજરાતના સુરત પાસેના નાના શહેર ચલથાણમાં થયો હતો. તેમણે પોતાનું શાળાકીય શિક્ષણ શાંતિનિકેતનમાં પૂરું કર્યું, જ્યાંથી તેઓ ૧૯૨૯માં સ્નાતક થયા. ત્યારબાદ મહારાષ્ટ્ર જઈને, તેમણે ૧૯૩૨માં પૂણેની 'પ્યુપિલ્સ ઑન સ્કૂલ' (Pupils' Own School) માં શિક્ષક તરીકે પોતાની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી, જ્યાં તેમણે ઈન્દિરા ગાંધી સહિત અન્ય વિદ્યાર્થીઓને ભણાવ્યા હતા. નોકરીમાંથી અભ્યાસ રજા લઈને, તેઓ પોતાના ડોક્ટરેટના અભ્યાસ માટે જર્મની ગયા હતા. ત્યાં તેઓ સુભાષચંદ્ર બોઝના સંપર્કમાં આવ્યા હોવાનું માનવામાં આવે છે. જેના કારણે જર્મન સત્તાવાળાઓએ તેમનો પાસપોર્ટ જપ્ત કરી લેતાં તેમના ભારત પાછા ફરવામાં વિલંબ થયો હતો. તેઓ ૧૯૪૦માં ભારત પાછા ફર્યા અને ચાર વર્ષ પછી, ૧૯૪૪માંતેમણે ઉછીના લીધેલા નાણાંથી 'સરસ્વતી વિદ્યામંડળ'ની સ્થાપના કરી. ૧૯૫૭માં ભારતના તત્કાલીન નાણા સચિવ હીરુભાઈ એમ. પટેલે તેમને 'સરદાર પટેલ વિદ્યાલય'ના સ્થાપક આચાર્યનું પદ સોંપ્યું, જેની શરૂઆત 'ગુજરાત એજ્યુકેશન સોસાયટી' દ્વારા કરવામાં આવી રહી હતી. આચાર્ય તરીકે સેવા આપવાની સાથે સાથે, તેઓ અન્ય એક શૈક્ષણિક જૂથ 'સરસ્વતી કેળવણી મંડળ'ના પ્રમુખ પદે પણ રહ્યા. શિક્ષણ ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા ૧૯૭૬માં તેમને 'પદ્મશ્રી'ના નાગરિક સન્માનથી નવાજવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત, તેમને 'રાષ્ટ્રીય શિક્ષક પુરસ્કાર' પણ પ્રાપ્ત થયો હતો.

નાયકના લગ્ન જશીબેન સાથે થયા હતા, જેમણે તેમના અનેક કાર્યોમાં સહયોગ આપ્યો હતો અને તેઓ સરસ્વતી વિદ્યામંડળના તત્કાલીન આચાર્ય પણ રહ્યા હતા.

૨૦૦૩માં, ૯૬ વર્ષની વયે તેમનું અવસાન થયું હતું.

બાહ્ય કડીઓ

• "Old Students Meet of Sardar Patel Vidyalaya at New Delhi". Asian News Agency. 9 January 2016. મૂળ માંથી 23 ઑગસ્ટ 2016 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 22 August 2016. {{cite web}}: Check date values in: |accessdate=, |date=, and |archive-date= (મદદ)