રામકૃષ્ણ ગોપાલ ભંડારકર
સર રામકૃષ્ણ ભંડારકર KCIE (મોસ્ટ એમિનન્ટ ઓર્ડર ઓફ ધ ઇન્ડિયન એમ્પાયર), MLC (મેમ્બર ઓફ લેજિસ્લેટિવ કાઉન્સિલ) | |
|---|---|
 | |
| બોમ્બે લેજિસ્લેટિવ કાઉન્સિલના સભ્ય | |
| પદ પર ૧૯૦૪ - ૧૯૦૭ | |
| ગવર્નર | લૉર્ડ લેમિંગ્ટન |
| બેઠક | નામાંકન |
| બોમ્બે યુનિવર્સિટીના ઉપકુલપતિ | |
| પદ પર ૧૮૯૩ - ૧૮૯૪ | |
| પુરોગામી | કાશીનાથ ત્રિંબક તેલંગ |
| અનુગામી | નારાયણ ગણેશ ચંદાવરકર |
| અંગત વિગતો | |
| જન્મ | રામકૃષ્ણ ગોપાલ ભંડારકર ૬ જુલાઇ ૧૮૩૭ માલવણ, સિંધુદુર્ગ જિલ્લો, બ્રિટિશ ભારત |
| મૃત્યુ | ૨૪ ઓગસ્ટ ૧૯૨૫ (૮૮ વર્ષની વયે) |
| સંતાનો | દેવેન્દ્ર રામકૃષ્ણ ભંડારકર (પુત્ર) |
| માતૃ શિક્ષણસંસ્થા | એલ્ફિન્સ્ટન કોલેજ બોમ્બે યુનિવર્સિટી (અનુસ્નાતક) યુનિવર્સિટી ઓફ ગુટ્ટિન્જન (પી.એચ.ડી.) |
| વ્યવસાય | પ્રાધ્યાપક અને સમાજસુધારક |
| પુરસ્કારો | મોસ્ટ એમિનન્ટ ઓર્ડર ઓફ ધ ઇન્ડિયન એમ્પાયર (નાઇટ કમાન્ડર ઓફ ઓર્ડર ઓફ ધ ઇન્ડિયન એમ્પાયર) |
| સહી |  |
સર રામકૃષ્ણ ગોપાલ ભંડારકર (KCIE) એમએલસી (મરાઠી/કોંકણી: रामकृष्ण गोपाळ भांडारकर) (૬ જુલાઈ ૧૮૩૭-૨૪ ઓગસ્ટ ૧૯૨૫) એક ભારતીય વિદ્વાન, પ્રાચ્યવાદી અને સમાજસુધારક હતા.
પ્રારંભિક જીવન
[ફેરફાર કરો]રામકૃષ્ણ ભંડારકરનો જન્મ મહારાષ્ટ્રના સિંધુદુર્ગ જિલ્લાના માલવણમાં ગૌડ સારસ્વત બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો.[૧] પ્રારંભિક શાળાકીય શિક્ષણ રત્નાગીરીમાંથી મેળવ્યા બાદ તેમણે મુંબઈની એલ્ફિન્સ્ટન કોલેજમાંથી અભ્યાસ કર્યો હતો. તેમની પત્ની અન્નપૂર્ણાબાઈ ભંડારકરે પણ મહિલા શિક્ષણ અને સામાજિક દૂષણોમાંથી મુક્તિ માટેના તેમનાં કાર્યોમાં તેમને ટેકો આપ્યો હતો. મહાદેવ ગોવિંદ રાનાડે સાથે ભંડારકર ૧૮૬૨માં બોમ્બે યુનિવર્સિટીના પ્રથમ સ્નાતકોમાંના એક હતા. તેમણે પછીના વર્ષે તેમની અનુસ્નાતકની પદવી મેળવી અને ૧૮૮૫માં ગુટ્ટિન્જેન યુનિવર્સિટીમાંથી પીએચડી કર્યું હતું.[૨]
કારકિર્દી
[ફેરફાર કરો]રામકૃષ્ણ ભંડારકરે તેમની પ્રતિષ્ઠિત શિક્ષણ કારકિર્દી દરમિયાન એલ્ફિન્સ્ટન કોલેજ (મુંબઈ) અને ડેક્કન કોલેજ (પુણે) માં ભણાવ્યું હતું. તેઓ જીવનભર સંશોધન અને લેખન સાથે સંકળાયેલા રહ્યા હતા. તેઓ ૧૮૯૪માં બોમ્બે યુનિવર્સિટીના કુલપતિ તરીકે નિવૃત્ત થયા હતા. તેમણે લંડન (૧૮૭૪) અને વિયેના (૧૮૮૬)માં યોજાયેલી પ્રાચ્યવિદ્યા પરની આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદોમાં ભાગ લીધો હતો અને અમૂલ્ય યોગદાન આપ્યું હતું. ઇતિહાસકાર આર. એસ. શર્મા તેમના વિશે લખે છે કે, "તેમણે દખ્ખણના સાતવાહનોના રાજકીય ઇતિહાસ અને વૈષ્ણવવાદ અને અન્ય સંપ્રદાયોના ઇતિહાસનું પુનઃનિર્માણ કર્યું હતું. એક મહાન સમાજસુધારક તરીકે તેમણે પોતાના સંશોધનો દ્વારા વિધવા લગ્નની હિમાયત કરી અને જ્ઞાતિપ્રથા અને બાળલગ્નની દુષ્ટતાઓને વખોડી કાઢી હતી".[૩]
એક શિક્ષણશાસ્ત્રી તરીકે, તેઓ ૧૯૦૩માં ઇમ્પેરિયલ લેજિસ્લેટિવ કાઉન્સિલ (વિધાન પરિષદ)ના બિન-સત્તાવાર સભ્ય તરીકે ચૂંટાયા હતા.[૪] ૧૯૧૧માં ભંડારકરને ભારતની બ્રિટિશ વસાહતી સરકાર દ્વારા કમ્પેનિયન ઓફ ધ ઓર્ડર ઓફ ધ ઇન્ડિયન એમ્પાયર ખિતાબ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.
સમાજ સુધારક
[ફેરફાર કરો]
૧૮૫૩માં તેમના વિદ્યાર્થીજીવન દરમિયાન ભંડારકર તે સમયે સમકાલીન સમાજના શક્તિશાળી અને રૂઢિચુસ્ત તત્વોના ક્રોધને ટાળવા માટે ગુપ્ત રહેલા અને ઉદાર વિચારોને આગળ વધારવા માટેના એક સંગઠન પરમહંસ સભાના સભ્ય બન્યા.[૨] ૧૮૬૪ દરમિયાન કેશબ ચંદ્ર સેનની મુલાકાતોએ સભાના સભ્યોને પ્રેરણા આપી હતી.
પ્રાર્થના સમાજ
[ફેરફાર કરો]૧૮૬૬માં પરમહંસ સભાના અમુક સભ્યોએ આત્મારામ પાંડુરંગના ઘરે યોજાયેલી બેઠકમાં નીચે જણાવ્યા મુજબના અમુક સમાજસુધારાઓની પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી:[સંદર્ભ આપો]
- જ્ઞાતિપ્રથાનો ત્યાગ
- વિધવાપુનર્લગ્નને પ્રોત્સાહન
- મહિલાશિક્ષણને પ્રોત્સાહનસ્ત્રી શિક્ષણ
- બાળલગ્ન નાબૂદ કરવા.
સભ્યોએ તારણ કાઢ્યું હતું કે સામાજિક સુધારા માટે ધાર્મિક સુધારા જરૂરી હતા. તેમણે ૩૧ માર્ચ ૧૮૬૭ના રોજ તેમની પ્રથમ પ્રાર્થનાસભા યોજી હતી, જે આખરે પ્રાર્થના સમાજની રચના તરફ દોરી ગઈ હતી. કેશબ ચંદર સેનની બીજી મુલાકાત અને પ્રતાપ ચંદર મુઝુમદાર અને પંજાબ બ્રહ્મ સમાજના સ્થાપક નવીન ચંદ્ર રાયની મુલાકાતથી તેમના પ્રયાસોને વેગ મળ્યો હતો.
કન્યા શિક્ષણ
[ફેરફાર કરો]
૧૮૮૫માં ભંડારકરએ જાણીતા સમાજ સુધારકો વામન આબાજી મોદક અને જસ્ટિસ રાનાડે સાથે મળીને મહારાષ્ટ્ર ગર્લ્સ એજ્યુકેશન સોસાયટી (એમજીઇ)ની સ્થાપના કરી હતી.[૫] આ સોસાયટી પુણેમાં હુઝુરપાગા તરીકે જાણીતી પ્રથમ સ્થાનિક કન્યાઓની ઉચ્ચ શાળાની માતૃસંસ્થા છે.[૬][૭] શાળાના અભ્યાસક્રમમાં તેની સ્થાપનાથી જ અંગ્રેજી સાહિત્ય, અંકગણિત અને વિજ્ઞાન જેવા વિષયોનો સમાવેશ થતો હતો.[૮] રાષ્ટ્રવાદી નેતા લોકમાન્ય ટિળકે તેમના અખબારો મરાઠા અને કેસરીમાં શાળાની સ્થાપના અને તેના અભ્યાસક્રમનો ઉગ્ર વિરોધ કર્યો હતો.[૯][૧૦]
પસંદ કરેલ કાર્યો
[ફેરફાર કરો]- Bhandarkar, R. G. (1913). Vaiṣṇavism, Śaivism and Minor Religious Systems. Grundriss der indo-arischen Philologie und Altertumskunde, 3.6. Strassburg: Trübner.
વારસો
[ફેરફાર કરો]- પૂણે ખાતે આવેલું ભંડારકર ઓરિએન્ટલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટનું નામ તેમના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે.
- ભંડારકરનું તેમના સહયોગી જસ્ટિસ રાનાડે સાથેનું કામ અને મિત્રતા ઝી મરાઠી પરની ટીવી શ્રેણી 'ઊંચા માઝા ઝોકા'માં દર્શાવવામાં આવી છે, જે જસ્ટિસ રાનાડે અને તેમની પત્ની રમાબાઈ રાનાડેના જીવન પર આધારિત છે. આ શ્રેણી ૨૦૧૨ થી ૨૦૧૩ સુધી પ્રસારિત કરવામાં આવી હતી. તે રમાબાઈ રાનાડેના પુસ્તક 'અમાચ્ય આયુષ્યાતિલ કહી આઠવાણી " (મારા જીવનની કેટલીક યાદો) પર આધારિત હતી. પુસ્તકમાં ન્યાયમૂર્તિ રાનાડેને મહાદેવને બદલે માધવ કહેવામાં આવ્યા છે. આ શ્રેણીમાં મહાદેવ ગોવિંદ રાનાડે તરીકે અભિનેતા વિક્રમ ગાયકવાડ અને રમાબાઈ રાનાડે તરીકે સ્પ્રુહા જોશી હતા.
સંદર્ભો
[ફેરફાર કરો]- ↑ P. R. Dubhashi (2000). Building up a new university. p. 45.
The Saraswat Samaj has been traditionally cosmopolitan. It has produced great people like Ramakrishna Bhandarkar after whom the Bhandarkar Research Institute of Oriental Studies of Poona has been named
- 1 2 "Ramkrishna Gopal Bhandarkar - orientalist par excellence". The Times of India. 12 July 2003.
{{cite web}}: Check date values in:|date=(મદદ) - ↑ Sharma, R.S. (2009). Rethinking India's Past. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-569787-2.
- ↑ "India- Governor General Council". Parliamentary Debates (Hansard). 21 July 1908. મેળવેલ 5 April 2011.
{{cite web}}: Check date values in:|access-date=and|date=(મદદ) - ↑ Ghurye, G. S. (1954). Social Change in Maharashtra, II. Sociological Bulletin, page 51.
- ↑ Bhattacharya, Sabyasachi, સંપાદક (2002). Education and the disprivileged : nineteenth and twentieth century India (1. publ. આવૃત્તિ). Hyderabad: Orient Longman. p. 239. ISBN 978-8125021926. મેળવેલ 12 September 2016.
{{cite book}}: Check date values in:|accessdate=(મદદ) - ↑ "Huzurpaga". Huzurpaga. મૂળ માંથી 2018-02-22 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 2026-04-28.
{{cite web}}: Check date values in:|access-date=and|archive-date=(મદદ) - ↑ Bhattacharya, Sabyasachi, સંપાદક (2002). Education and the disprivileged : nineteenth and twentieth century India (1. publ. આવૃત્તિ). Hyderabad: Orient Longman. p. 240. ISBN 978-8125021926. મેળવેલ 12 September 2016.
{{cite book}}: Check date values in:|accessdate=(મદદ) - ↑ Rao, P.V., 2008. Women's Education and the Nationalist Response in Western India: Part II–Higher Education. Indian Journal of Gender Studies, 15(1), pp.141-148.
- ↑ Rao, P.V., 2007. Women's Education and the Nationalist Response in Western India: Part I-Basic Education. Indian Journal of Gender Studies, 14(2), p.307.