લાલ શીમળો
| લાલ શીમળો | |
|---|---|
 | |
| Blooming Bombax ceiba tree in Hong Kong | |
| પર્યાવરણ સંરક્ષણ સ્થિતિ | |
વૈજ્ઞાનિક વર્ગીકરણ  | |
| Unrecognized taxon (fix): | Bombax |
| Species: | Template:Taxonomy/BombaxB. ceiba'' |
| દ્વિનામી નામ | |
| Bombax ceiba | |
| સમાનાર્થી (વૈજ્ઞાનિક વર્ગીકરણ)/અન્ય નામ[૨] | |
લાલ શાલ્મલી અથવા લાલ શીમળો અથવા લાલ શેમળો એ એક કપાસ કુળનું ઉંચુ વધતું વૃક્ષ છે. અંગ્રેજીમાં આ વૃક્ષને મલબાર રેડ સિલ્ક કોટન ટ્રી , રેડ સિલ્ક કોટન ટ્રી, રેડ કોટન ટ્રી ઉપરાંત ક્યારેક સંદિગ્ધ રીતે કપોક ટ્રી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે પણ ખરેખર કપોક એક અલગ વૃક્ષનું નામ છે.
બાણ ભટ્ટ રચિત કાદંબરી નાટકમાં પણ એક સ્થલે આ શાલ્મલી વૃક્ષનો ઉલ્લેખ આવે છે.[૩]
આ એશિયન ઉષ્ણકટિબંધીય વૃક્ષનું થડ સીધુ અને ઊંચુ હોય છે. આ વૃક્ષના પાંદડા શિયાળા ખરી પડતા જોવા મળે છે. કુંમળા પાંદડાનો ગુચ્છો એમની પહેલાં વસંતમાં પાંદડીઓવાળા લાલ ફૂલો જેવો ભાસે છે. પૃખ્ત થયાં પછી તે એક શીંગ જેવો આકાર ઉત્પન્ન કરે છે અને પાકી જાય ત્યારે તેમાં કપાસના રેસા જેવા સફેદ રેસા હોય છે. આ વૃક્ષના થડમાં જ્યારે થડ હજુ કુમળું હોય ત્યારે થડને નુકશાન પાહોચાડી શકતા પ્રાણીઓને રોકવા માટે કાંટા જેવી રચના હોય છે. આ વૃક્ષનું જાડું થડ જોઈને એવું ભાસે છે કે એ ઈમારતી લાકડા તરીકે ઉપયોગી હોવું જોઈએ, પણ ખરેખર ઈમારતી લાકડા તરીકે ઉપયોગમાં આવવા માટે તેનું લાકડું ખૂબ જ નરમ છે.
વર્ણન
[ફેરફાર કરો]આ વૃક્ષ ભીના ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રદેશોમાં ૬૦ મીટર સુધી વધેલા જોવા મળે છે પણ એની સરેરાશ ઉંચાઈ ૨૦ મીટર સુધીની માનવામાં આવે છે. ખાસ કરીને જ્યારે આ વૃક્ષનું થડ હજુ કુમળૂ હોય ત્યારે થડ અને ડાળીઓ પર અસંખ્ય શંકુ આકારના ઝીંણા કાંટા જેવી રચના જોવા મળે છે, પરંતુ જ્યારે વૃક્ષ મોટું થાય ત્યારે ઘસાઈ જાય છે. પાંદડા લગભગ ૬ પત્રિકાઓ સાથે કેન્દ્રીય બિંદુથી ફેલાય છે.
આ વૃક્ષના ફુલો કપ આકારના થાય છે. ફુલો એકલા અથવા ઝુંમખામાં શાખાઓના છેડા પર અથવા તેની નજીક ખીલતાં જોવા મળે છે. ફુલો આવે એ સમયે વૃક્ષ મોટેભાગે પાનખર અવસ્થામાં હોય છે, સરેરાશ ૭-૧૧ સેન્ટિમીટર (૨ + ૫ ૬-૪+૧ ⁄૩ ઇંચ પહોળા, + ૧⁄૨ ઇંચ પહોળાઈ, ૧૨ સેન્ટિમીટર સુધીની પાંદડીઓ (૪ + ૨⁄૩ ઇંચ લંબાઈ, કેલિક્સ કપ આકારના હોય છે, સામાન્ય રીતે ૩ લોબ હોય છે, ૩-૫ સેન્ટિમીટર (૧ + ૧⁄૬-૨ ઇંચ વ્યાસ) ની સરેરાશ. સ્ટેમિનલ ટ્યુબ ટૂંકી હોય છે, ૫ બંડલ્સમાં ૬૦ થી વધુ. લાંબો + ૧⁄૨ ઇંચ) સુધી લાંબો લાંબો લાંબુ, અંડાશય ગુલાબી હોય છે, લંબાઈમાં -૫⁄૬ ઇંચ) હોય છે, અંડાશયની ચામડી સફેદ રેશમ જેવું વાળ ૧ મીમી લાંબી હોય છે. બીજ અસંખ્ય, લાંબા, અંડાકાર, કાળા અથવા ભૂખરા રંગના હોય છે અને સફેદ કપાસમાં ભરેલા હોય છે.7–11 centimetres (2+5⁄6–4+1⁄3 in)14 centimetres (5+1⁄2 in)12 centimetres (4+2⁄3 in)3–5 centimetres (1+1⁄6–2 in)9 centimetres (3+1⁄2 in)1.5–2 centimetres (2⁄3–5⁄6 in)
આ વૃક્ષની શીંગો લંબાઈમાં સરેરાશ ૧૩ સેન્ટિમીટર (૫ ઇંચ) લંબાઈ સુધી પહોંચતી જોવા મળે છે. અપરિપક્વ હોય ત્યારે ફળો હળવા લીલા રંગના હોય છે, પરિપક્વ ફળોમાં માટી જેવા કથ્થાઈ રંગના હોય. ફળોમાંથી મળતું રૂ એટલું સુંવાળૂ હોય છે કે તકીયામાં ભરતી વખતે એને અન્ય કપાસના રૂની માફક પીંજવું નથી પડતું.[૩]
ગેલેરી
[ફેરફાર કરો]
કળી
ફુલો
ખરી પડેલું ફુલ
ખીલેલા ફુલો
કુંમળા વૃક્ષનું કાંટા જેવી રચના ધરાવતું થડ
પૃખ્તવયના વૃક્ષનું થડ
બીયારણ
પર્ણવિન્યાસ
જમીન પર ખરી પડેલા ફુલ
ડાળ પર ઉગેલા ફુલની નજીકથી લેવાયેલી છબી
કાલા ફાટી ગયેલી શિંગો
_flower_bud_in_Kolkata_W_IMG_4134.jpg)
-_fallen_flower_at_ground_in_Kolkata_W_IMG_4121.jpg)
.jpg)
ખેતી
[ફેરફાર કરો]આ વૃક્ષ દક્ષિણપૂર્વ એશિયાના દેશો અને પ્રદેશોમાં (જેમ કે મ્યાનમાર, નેપાળ, થાઇલેન્ડ, વિયેતનામ, મલેશિયા, ફિલિપાઇન્સ, ઇન્ડોનેશિયા, દક્ષિણ ચીન અને તાઇવાન વગેરે) વ્યાપકપણે વાવેતર કરવામાં આવે છે. ચીની ઐતિહાસિક રેકોર્ડ અનુસાર, નામ યુએટ રાજા (દક્ષિણ ચીન અને ઉત્તર વિયેતનામમાં સ્થિત) ઝાઓ તુઓ બીજી સદી બીસીમાં હાન રાજવંશ સમ્રાટને એક વૃક્ષ આપ્યું હતું.
આ વૃક્ષને સામાન્ય રીતે લેટ-પાન (બર્મીઝ ભાષા லிம்ல் சமால்) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ વૃક્ષના માર્ચ/એપ્રિલમાં ખીલતા તેના સુંદર લાલ ફૂલોને કારણે ઉદ્યાનો અને રસ્તાની બાજુમાં શહેરની સુંદરતા વધારવા માટે વ્યાપકપણે વાવવામાં આવે છે. આ વૃક્ષ નવી દિલ્હીમાં સામાન્ય છે, જોકે અર્ધ શુષ્ક આબોહવાને કારણે તે ત્યાં તેના ૬૦ મીટરના સંપૂર્ણ કદ સુધી પહોંચતું નથી. આ વૃક્ષના કપાસના રેસાને મેની શરૂઆતમાં પવનમાં તરતા જોઈ શકાય છે. આ વૃક્ષ ભારતમાં બે સમય દરમ્યાન નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ દર્શાવે છેઃ વસંતમાં અને ચોમાસાના મહિનાઓ દરમિયાન. કદાચ ઉપઉષ્ણકટિબંધીય આબોહવા અને ભારે વરસાદને કારણે, તે સમગ્ર ઉત્તરપૂર્વ ભારતમાં ગાઢ વસ્તીમાં જોવા મળે છે. મ્યાનમારમાં મ્યાનમારના પરંપરાગત ખોરાકમાંનો એક બનાવવા માટે તેના ફૂલોને સુકવણી કરવા માટે મુકી દેવામાં આવે છે.
૧૮૮૯ના પુસ્તક ધ યુઝફુલ નેટિવ પ્લાન્ટ્સ ઓફ ઓસ્ટ્રેલિયામાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે તે સમયે આ વૃક્ષ બોમ્બૅક્સ મેલાબેરિકમ તરીકે જાણીતું હતું, તેના સામાન્ય નામોમાં "સિમૂલ ટ્રી" અથવા "મલબાર સિલ્ક-કોટન ટ્રી ઓફ ઇન્ડિયા" નો સમાવેશ થાય છે અને ફૂલ-કળીનું કેલિક્સ ભારતમાં વનસ્પતિ તરીકે ખાવામાં આવતું હતું.
ઉપયોગો
[ફેરફાર કરો]આ વૃક્ષની પાકી શીંગમાંથી નિકળતું સફેદ રુંવાટીવાળું રેસા વાલું રૂ વણાંટકામમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે અને નેપાળ અને ભારતમાં કાપડમાં વણવામાં પણ કામ આવે છે. ઉત્તર ભારતમાં આ રૂ નો ઉપયોગ ગાદલામાં પણ થાય છે. થાઈલેન્ડમાં, શીમળાના ફૂલના સૂકા અંદરના ભાગની મદદથી (થાઈઃ தியாவ் திரும்) શાન રાજ્ય અને ઉત્તરી થાઈલેન્ડ રાંધણકળાના નામ ન્ગીઆઓ મસાલેદાર નૂડલ સૂપ, તેમજ કેંગ ખા કરી ના એક આવશ્યક ઘટક તરીકે ગણવામાં આવે છે.[૪]
સંદર્ભો
[ફેરફાર કરો]બાહ્ય કડીઓ
[ફેરફાર કરો]- ↑ Barstow, M. (2020). "Bombax ceiba". IUCN Red List of Threatened Species. 2020: e.T61781914A61781917. doi:10.2305/IUCN.UK.2020-2.RLTS.T61781914A61781917.en.
- ↑ "TPL, treatment of Bombax ceiba L." The Plant List; Version 1. (published on the internet). Royal Botanic Gardens, Kew and Missouri Botanical Garden. 2010. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 3 November 2018 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 23 August 2013.
{{cite web}}: Check date values in:|access-date=and|archive-date=(મદદ) - 1 2 બધેકા, ગીજુભાઈ (ઓગસ્ટ ૧૯૬૪). વનવૃક્ષો. ભાવનગર: શ્રીદક્ષિણામૂર્તિ બાલસાહિત્ય વાટિકા. p. ૬૮.
- ↑ LittleBigThaiKitchen (12 March 2012). "Kaeng Khae Kai (Katurai Chilli Soup with Chicken)". મૂળમાંથી અહીં સંગ્રહિત 1 ઑક્ટોબર 2013. મેળવેલ 30 ઑગસ્ટ 2025 – YouTube દ્વારા.
{{cite web}}: Check date values in:|access-date=,|date=, and|archive-date=(મદદ)CS1 maint: bot: original URL status unknown (link)