વેદવતી
| વેદવતી | |
|---|---|
વેદોની સ્વામિની[૧] | |
 | |
| જોડાણો | |
| ગ્રંથો | પુરાણ, રામાયણ |
| વ્યક્તિગત માહિતી | |
| માતા-પિતા |
|
વેદવતી (સંસ્કૃત: वेदवती) એ હિન્દુ ધર્મમાં દેવી સીતાનો પૂર્વ જન્મ છે.[૨] તે માતા લક્ષ્મીનો અવતાર છે.[૩][૪]
દંતકથા
[ફેરફાર કરો]જન્મ
[ફેરફાર કરો]વેદવતી દેવોના ગુરુ બૃહસ્પતિના પુત્ર બ્રહ્મઋષિ કુશધ્વજની પુત્રી હતી. પોતાનું જીવન પવિત્ર વેદોના જાપ અને અભ્યાસમાં વિતાવ્યા પછી, તેમણે પોતાની પુત્રીનું નામ વેદવતી રાખ્યું, કારણ કે તે વેદોનું સર્વ જ્ઞાન ધરાવતી હતી. તે તેમની ભક્તિ અને દેવી લક્ષ્મી પ્રત્યેની તીવ્ર તપસ્યાના દૈવી ફળ તરીકે તેમનાથી જન્મી હતી.[૫] વેદવતીએ જન્મની ક્ષણે જ વૈદિક મંત્રોનો ઉચ્ચાર કર્યો હતો, જે તેમના પહેલા શ્વાસથી જ દૈવી શુદ્ધતા અને તપ ફેલાવતા હતા.[૬]
વિષ્ણુને સમર્પણ
[ફેરફાર કરો]વેદવતીના પિતા ઇચ્છતા હતા કે તેમની પુત્રીને ભગવાન વિષ્ણુ તેણીના પતિ તરીકે પ્રાપ્ત થાય. આમ તેમણે ઘણા શક્તિશાળી રાજાઓ અને દેવતાઓને નકારી કાઢ્યા જેમણે તેમની પુત્રી સાથે વિવાહની કામના કરી હતી. તેમના અસ્વીકારથી ગુસ્સે થઈને, રાજા શંભુએ ઘોર અંધકારમયી રાત્રિમાં વેદવતીના માતાપિતાની હત્યા કરી નાખી.
વેદવતી તેણીના માતાપિતાના આશ્રમમાં રહેતી, રાત-દિવસ ધ્યાન કરતી અને વિષ્ણુને પોતાના પતિ તરીકે પામવા માટે કઠોર તપસ્યા કરતી.
રામાયણમાં તેણીનું વર્ણન કૃષ્ણમૃગનું ચામડું પહેરેલી, ઋષિ જેવા જટામાં ગૂંથેલા વાળવાળી તરીકે કરવામાં આવ્યું છે. તે અવર્ણનીય રીતે સુંદર છે. તેણી પોતાના યૌવનના ચરમ પર છે અને તપસ્યાએ તેણીના યૌવનને વધુ નિખારી દીધું છે.
દહન
[ફેરફાર કરો]લંકા અને રાક્ષસ જાતિના રાજા રાવણને વેદવતી તપસ્વી તરીકે ધ્યાનસ્થ બેઠેલી જોવા મળી અને તે તેના અદ્ભુત સૌંદર્યથી મોહિત થઈ ગયો. તેણે તેની સમક્ષ લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, અને તેને નકારવામાં આવ્યો. દરેક વખતે અસ્વીકૃતિ પામેલા રાવણે તેણીના વાળ પકડીને તેના પર હુમલો કરવાનો પ્રયાસ કર્યો.[૭] ગુસ્સે ભરાયેલી વેદવતીએ રાવણને શ્રાપ આપ્યો કે તેણી ફરી એકવાર જન્મ લેશે, અને તેના મૃત્યુનું કારણ બનશે.[૮] ત્યારબાદ તેણીએ તેની આસપાસ હાજર ધાર્મિક હવનમાં કૂદીને પોતાને દહન કર્યું.[૯] વેદવતી ફરીથી સીતા તરીકે જન્મશે, અને જાહેર કર્યા મુજબ, તે રાવણ અને તેના સંબંધીઓના મૃત્યુનું કારણ બનશે, જોકે તેનું માધ્યમ તેણીના પતિ રામ હશે.[૧૦]
પુનર્જન્મ
[ફેરફાર કરો]બ્રહ્મ વૈવર્ત પુરાણ મુજબ, વેદવતીનો તપસ્યા દરમિયાન દેવી પાર્વતી સાથે પરિચય થયો. તેમની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈને, દેવીએ વેદવતીને પોતાની પસંદગીનું વરદાન આપ્યું. વેદવતીએ પૃથ્વી પરના દરેક અવતારમાં નારાયણને પોતાના પતિ તરીકે ઇચ્છ્યા, અને તેમના ચરણ કમળની ભક્તિ માંગી. વેદવતીની સાચી ઓળખ લક્ષ્મીના સ્વરૂપ તરીકે જાણીને, પાર્વતીએ વચન આપ્યું કે તેણી જે ઇચ્છે છે તે બધું જ તેણીને મળશે, તેણીને જણાવ્યું કે ત્રેતાયુગ દરમિયાન નારાયણ પૃથ્વી પરથી દુષ્ટતા દૂર કરવા માટે રામનો અવતાર ધારણ કરશે, અને તે તેની પત્ની બનશે.[૧૧] લક્ષ્મીએ મિથિલા રાજ્યના એક ખેતરમાં બાળકી તરીકે પુનર્જન્મ લીધો, જ્યાં રાજા જનક દ્વારા તેણીને શોધી કાઢવામાં આવી. પીગળેલા સોના જેવી ચમકતી બાળકીને જોઈને સ્તબ્ધ થઈ ગયા, જનકે આકાશવાણી સાંભળી, જે સ્વર્ગમાંથી એક સ્વર્ગીય ઘોષણા હતી કે બાળકી નારાયણની કન્યા બનશે. ખૂબ જ આનંદિત થઈને, જનકે તેણીને પોતાની પુત્રી જાનકી તરીકે ઉછેરી, જે સીતા તરીકે વધુ જાણીતી છે.[૧૨]
માયા સીતા
[ફેરફાર કરો]બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ,[૧૩] દેવી ભાગવત પુરાણ,[૧૪] તમિલ લખાણ શ્રી વેંકટાચલ મહાત્યમ[૧૫] અને મલયાલમ અધ્યાત્મ રામાયણ[૧૬]માં અન્ય પ્રકાર વેદવતીને માયા સીતા સાથે સાંકળે છે, જે સીતાની ભ્રામક નકલ છે. જ્યારે વેદવતી આત્મવિલોપન કરવા માટે અગ્નિમાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે અગ્નિ દેવતા તેને આશ્રય આપે છે. જ્યારે રાવણ સીતાનું અપહરણ કરે છે, ત્યારે સીતા અગ્નિમાં આશ્રય લે છે અને માયા સીતા સાથે સ્થાન બદલી નાખે છે, જે તેના પાછલા જન્મમાં વેદવતી હતી. રાવણ માયા સીતાને સીતા સમજીને તેનું અપહરણ કરે છે. સીતાના પતિ રામ દ્વારા રાવણના મૃત્યુ પછી, અગ્નિપ્રવેશ દ્વારા સીતા અને માયા સીતા ફરીથી પોતાના સ્થાન બદલી નાખે છે.
અન્ય કથાઓમાં, જ્યાં વેદવતીને માયા સીતા તરીકે જોવામાં આવે છે, એવું કહેવાય છે કે અગ્નિ પરીક્ષા દરમિયાન, અગ્નિ દ્વારા માયા સીતાનું અસ્તિત્વ અને ઓળખ વેદવતી (મૂળભૂત રીતે લક્ષ્મીનું એક અંશાવતાર) તરીકે પ્રગટ થાય છે. રાવણ દ્વારા દુર્વ્યવહાર કરવામાં આવ્યા પછી અને રામ દ્વારા જીતી લેવામાં આવ્યા પછી, વેદવતીએ રાજા રામને પોતાનો પતિ બનવાનું કહ્યું. રામ, સીતા પ્રત્યે અત્યંત વફાદાર હોવાથી, ઇનકાર કરે છે, પરંતુ તેણીને બીજા અવતારમાં પોતાનો હાથ આપવાનું વચન આપે છે. આવું જ જાંબવન સાથે થાય છે, જેની પુત્રી જાંબવતી કૃષ્ણની પત્ની બને છે, અને ચંદ્રસેના (ભુદેવીનો અવતાર) નામની નાગ રાજકુમારી લંકામાં રહેતી હતી, જે કૃષ્ણની ત્રીજી પત્ની, સત્યભામા તરીકે જન્મી હતી. વેદવતીનો જન્મ આકાશ રાજાને ત્યાં પદ્માવતી તરીકે થયો હતો, જેણે વેંકટેશ્વર સાથે લગ્ન કર્યા હતા.
નોંધ
[ફેરફાર કરો]- ↑ The Rāmāyaṇa of Vālmīki: An Epic of Ancient India, Volume VII: Uttarakāṇḍa. Princeton University Press. 11 September 2018. ISBN 9780691182926.
{{cite book}}: Check date values in:|date=(મદદ) - ↑ www.wisdomlib.org (2017-02-15). "Vedavati, Vedavatī: 5 definitions". www.wisdomlib.org (અંગ્રેજીમાં). મેળવેલ 2022-11-25.
{{cite web}}: Check date values in:|access-date=and|date=(મદદ) - ↑ Dowson, John (2013-11-05). A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History and Literature (અંગ્રેજીમાં). Routledge. p. 295. ISBN 978-1-136-39029-6.
{{cite book}}: Check date values in:|date=(મદદ) - ↑ Sharmaao, N. Raganatha; Litent (2014-01-01). Lakshmi (અંગ્રેજીમાં). Litent.
{{cite book}}: Check date values in:|date=(મદદ) - ↑ Muir, J. (2013-08-21). Metrical Translations from Sanskrit Writers (અંગ્રેજીમાં). Routledge. ISBN 978-1-136-38637-4.
{{cite book}}: Check date values in:|date=(મદદ) - ↑ Kaligotla, Subhashini (2024-02-28), "Dasharatha's Oil Vat in the Mewar Ramayana", The Routledge Companion to Literature and Art (London: Routledge): pp. 313–325, ISBN 978-1-003-27335-6, https://doi.org/10.4324/9781003273356-28, retrieved 2025-11-13
- ↑ The Rāmāyaṇa of Vālmīki: An Epic of Ancient India, Volume VI: Yuddhakāṇḍa (અંગ્રેજીમાં). Princeton University Press. 2017-01-24. p. 907. ISBN 978-0-691-17398-6.
{{cite book}}: Check date values in:|date=(મદદ) - ↑ Gupta, Stuti (2020-11-10). Magical Mythology (અંગ્રેજીમાં). Sristhi Publishers & Distributors. ISBN 978-81-947908-6-0.
{{cite book}}: Check date values in:|date=(મદદ) - ↑ Gupta, Stuti (2020-11-10). Magical Mythology (અંગ્રેજીમાં). Sristhi Publishers & Distributors. ISBN 978-81-947908-6-0.
{{cite book}}: Check date values in:|date=(મદદ) - ↑ Vedavati, The Encyclopaedia for Epics of Ancient India
- ↑ Yadava, Babu Ram (1974). A Critical Study of the Sources of Kalidasa (અંગ્રેજીમાં). Bhavana Prakashan.
- ↑ Books, Kausiki (2021-07-09). Brahma Vaivartha Purana: 5 Sri Krishna Janana Khanda Part 2: English Translation only without Slokas: English Translation only without Slokas (અંગ્રેજીમાં). Kausiki Books.
{{cite book}}: Check date values in:|date=(મદદ) - ↑ Doniger (1999) p. 23
- ↑ Mani p. 722
- ↑ Doniger (1999) p. 16
- ↑ Devdutt Pattanaik (2008). "10: Valmiki's inspiration". The Book of Ram. Penguin Books. ISBN 978-81-8475-332-5.
સંદર્ભ
[ફેરફાર કરો]- Doniger, Wendy (1999). "The Shadow Sita and the Phantom Helen". Splitting the Difference: Gender and Myth in Ancient Greece and India. University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-15641-5.
- Mani, Vettam (1975). Puranic Encyclopaedia: a Comprehensive Dictionary with Special Reference to the Epic and Puranic Literature. Delhi: Motilal Banarsidass Publishers. ISBN 978-0-8426-0822-0.
બાહ્ય કડીઓ
[ફેરફાર કરો]- વેદવતીની કથા - રામાયણ
- શ્રીનિવાસ કલ્યાણમની વાર્તા. તિરુમાલા તિરુપતિ દેવસ્થાનમ
- The Rāmāyaṇa of Vālmīki: An Epic of Ancient India, Volume VII: Uttarakāṇḍa (અંગ્રેજીમાં). Princeton University Press. 2018-09-11. ISBN 978-0-691-18292-6.
{{cite book}}: Check date values in:|date=(મદદ)
| ઇક્ષ્વાકુ વંશ | .jpg) | |
|---|---|---|
| વાનર | ||
| રાક્ષસ | ||
| ઋષિ | ||
| અન્ય પાત્રો | ||
| સ્થળો | ||
| અન્ય | ||