સુરસા
| સુરસા | |
|---|---|
Mother of Snakes | |
.jpg) Hanuman flies into the mouth of Surasa. From the mural of the Temple of the Emerald Buddha, Bangkok, Thailand. | |
| શાસ્ત્રો | Ramayana |
| વ્યક્તિગત માહિતી | |
| જીવનસાથી | Kashyapa |
| માતા-પિતા | Daksha |
સુરસા અથવા સિરસ એક હિન્દુ દેવી છે, જેને ઉરાગ (આદિમ સરિસૃપ) ની માતા તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે.[૧] તેમની સૌથી લોકપ્રિય વાર્તા હિન્દુ મહાકાવ્ય રામાયણમાં જોવા મળે છે, જ્યાં તેમને લંકા જતા માર્ગ પર ભગવાન હનુમાનની પરીક્ષા કરવાનું કામ સોંપવામાં આવ્યું છે.
જન્મ અને સંતાનો
[ફેરફાર કરો]
હિન્દુ મહાકાવ્ય રામાયણમાં, સુરસા દક્ષની ૧૨ પુત્રીઓમાંની એક છે, જેમના લગ્ન ઋષિ કશ્યપ સાથે થયા હતા. તે ઉરાગ (સર્પોનો એક વર્ગ) ની માતા બની હતી, જ્યારે તેની સહ-પત્ની અને બહેન કદ્રુએ નાગો (સાપનો બીજો વર્ગ) ને જન્મ આપ્યો હતો.[૧] વાસુકિ, તક્ષક, ઐરાવત અને સુરસાના અન્ય પુત્રો ભોગવતીમાં રહેતા હોવાનું વર્ણવવામાં આવ્યું છે.[૨]
મહાકાવ્ય મહાભારતમાં કશ્યપની બીજી પત્ની ક્રોધવશાના ક્રોધથી તેમનો જન્મ થયો હોવાનું વર્ણવવામાં આવ્યું છે. સુરસાને ત્રણ પુત્રીઓ છે: અનલા, રૂહા અને વિરુધા. સર્પો સુરસાની પુત્રીઓમાંથી ઉતરી આવ્યા છે. તેથી તેમને ઉર્ગ અને બગલો ની માતા પણ કહેવામાં આવે છે; બીજી સર્પ જાતિ પન્નાગ કદ્રુમાંથી ઉતરી આવી છે.[૧][૨]
મત્સ્ય પુરાણ અને વિષ્ણુ પુરાણમાં સુરસાનું વર્ણન કશ્યપની ૧૩ પત્નીઓ અને દક્ષની પુત્રીઓમાંની એક તરીકે કરવામાં આવ્યું છે. વિષ્ણુ પુરાણમાં જણાવાયું છે કે તેણીએ એક હજાર બહુમુખી સર્પ અને બિન-સર્પ સરિસૃપ જીવોને જન્મ આપ્યો હતો, જે જમીન પર સરકી શકતા હતા અને આકાશમાં ઉડી શકતા હતા; જ્યારે કદ્રુ પણ એક હજાર બહુમુખી સર્પ જીવોને જન્મ આપે છે, તેઓ મોટાભાગે ઉડવા માટે અસમર્થ હતા અને તેના બદલે જમીન સાથે બંધાયેલા હતા. મત્સ્ય પુરાણ મુજબ, તે ગાય સિવાય તમામ ચતુષ્પ પ્રાણીઓની માતા છે (જેઓ પૃથ્વી માતાના દૈવી સ્વરૂપમાંથી ઉતરી આવ્યા છે); સર્પોને કદ્રુના બાળકો તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે. ભાગવત પુરાણમાં તેણીને રાક્ષસો (નરભક્ષી, રાક્ષસો) ની માતા તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે. વાયુ પુરાણ અને પદ્મ પુરાણની યાદીમાં તેણીનો કશ્યપની પત્ની તરીકે ઉલ્લેખ નથી; અને અનાયુષ અથવા દાનાયુષ તેણીને સાપની માતા તરીકે સ્થાન આપે છે.[૩]
દેવી ભાગવત પુરાણમાં રોહિણીનો સુરસાના અવતાર તરીકે ઉલ્લેખ છે; તેણીનો પુત્ર બલરામ સુરસાના પુત્ર નાગશેષનો અવતાર હતો.[૧]
મત્સ્ય પુરાણ મુજબ, જ્યારે ત્રિપુરાંતક તરીકે ભગવાન શિવ ત્રણ રાક્ષસોના નગરો તરફ પ્રયાણ કરે છે, ત્યારે વિવિધ દેવતાઓ તેમને મદદ કરે છે. સુરસા અને અન્ય દેવીઓ તેમના તીર અને ભાલા બની જાય છે. જ્યારે અંધક રાક્ષસના રક્તના ટીપાં અનેક રાક્ષસોમાં પરિણમે છે, ત્યારે સુરસા અને અન્ય માતા દેવીઓ જેને માતૃકા કહેવાય છે તે રક્ત પીને રાક્ષસનો વધ કરવામાં શિવને મદદ કરે છે.[૩]
હનુમાન સાથે મુકાબલો
[ફેરફાર કરો]
રામાયણના સુંદરકાંડ અને તેને સંલગ્ન કથાઓમાં સુરસાનો હનુમાન સાથેનો મુકાબલો, સુરસા સાથે સંબંધિત સૌથી લોકપ્રિય વાર્તા છે. હનુમાન, તેમના સ્વામી રામની અપહરણ કરાયેલી પત્ની સીતાની શોધમાં સમુદ્ર પાર કરીને લંકા (હાલના શ્રીલંકા તરીકે ઓળખાય છે) તરફ છલાંગ લગાવે છે. જ્યારે હનુમાન ધરતી પરથી હવામાં કૂદકો લગાવે છે ત્યારે તેમના માર્ગમાં મૈનાક પર્વત દેખાય છે, હનુમાન તેને અવરોધ સમજીને આગળ વધે છે. દેવતાઓ, ગંધર્વો અને ઋષિઓ નાગોની માતા સુરસાને બોલાવે છે અને હનુમાનની પરીક્ષા કરવા માટે તેમને ભયંકર રાક્ષસી રૂપ ધારણ કરવા વિનંતી કરે છે. હનુમાન અને તેમની ક્ષમતાઓની કસોટી કરવા માટે તેણીને બોલાવવામાં આવી તેના કારણો રામાયણની વિવિધ કથાઓમાં અલગ અલગ છે. રામચરિતમાનસ સૂચવે છે કે આ કસોટી તેમની મહાનતા સાબિત કરવા અને તેમને સોંપવામાં આવેલા કાર્ય માટે આદર્શ રીતે યોગ્ય છે તે સ્થાપિત કરવા માટે હતી. તેનાથી વિપરીત, અધ્યાત્મ રામાયણ કહે છે કે દેવતાઓ હનુમાનની શક્તિઓ પર વિશ્વાસ કરતા નથી; જોકે બંને સંમત છે કે દેવતાઓ હનુમાનની શક્તિ (બળ) અને વિચાર શક્તિ (બુદ્ધિ) ની કસોટી કરવા માંગે છે. મૂળ રામાયણમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે તેમની શક્તિ અને બહાદુરીની કસોટી થવાની છે અને તેનાં કારણો જણાવવામાં આવ્યા નથી. અન્ય ગ્રંથોમાં મધ્યમ માર્ગ શોધાયો છે જ્યાં દેવતાઓ હનુમાનની ક્ષમતાઓ પર વિશ્વાસ ધરાવતા હોવા છતાં, તેઓ તેમને "તીક્ષ્ણ" કરવા અથવા તેમને આવનારા જોખમો વિશે ચેતવણી આપવા માંગે છે.[૪]
નોંધ
[ફેરફાર કરો]- 1 2 3 4 Mani, Vettam (1975). Puranic Encyclopaedia: A Comprehensive Dictionary With Special Reference to the Epic and Puranic Literature. Delhi: Motilal Banarsidass. p. 767. ISBN 0-8426-0822-2."
- 1 2 Hopkins, Edward Washburn (1915). Epic mythology. Strassburg K.J. Trübner. pp. 20, 28, 200. ISBN 0-8426-0560-6.
- 1 2 Baman Das Basu. The Sacred books of the Hindus. Published by Cosmo Publications for Genesis Pub. pp. 9, 52, 137, 155. ISBN 978-81-307-0533-0.
- ↑ Catherine Ludvik (1 January 1994). Hanumān in the Rāmāyaṇa of Vālmīki and the Rāmacaritamānasa of Tulasī Dāsa. Motilal Banarsidass. pp. 72–75. ISBN 978-81-208-1122-5.
{{cite book}}: Check date values in:|date=(મદદ)
સંદર્ભ
[ફેરફાર કરો]- Robert P. Goldman, Sally J. Sutherland Goldman (1 January 2007). The Rāmāyaṇa of Vālmīki: An Epic of Ancient India. Sundarakāṇḍa. Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-3166-7.
{{cite book}}: Check date values in:|date=(મદદ) - Horace Hayman Wilson (1840). "CHAP. XV". The Vishnu Purana. p. 110.
- Aadhar, Anand. "Bhagavata Purana: Canto 6: Chapter 6: The Progeny of the Daughters of Daksha".