સ્થાનાંગ સૂત્ર

સ્થાનાંગ સૂત્ર
માહિતી
ધર્મ	જૈન ધર્મ
સમયગાળો	ઇસ પૂર્વે ૪થી-૩જી સદી

સ્થાનાંગ સૂત્ર કે ઠાણાંગસૂત્ત (લગભગ ઇસ પૂર્વે ૪થી- ૩જી સદી) એ જૈન ધર્મના પિસ્તાળીસ આગમો પૈકી પ્રથમ અગિયાર અંગો પૈકી એક અંગ છે.શ્વેતામ્બર પંથની માન્યતા અનુસાર કુલ બાર અંગો હતાં જેમાંથી બારમું સમય જતાં નાશ પામ્યું પરંતુ આ કાળના ખરાબ પ્રભાવો છતાં સ્થાનાંગ સૂત્ર ટકી રહ્યું છે.

આ જ કારણ છે કે દેવર્ધિગની ક્ષમાશ્રમણના નેતૃત્વ હેઠળ શ્વેતામ્બર ધર્મના અગિયાર અંગોને ઔપચારિક બનાવવામાં આવ્યા હતા અને લેખિતમાં આવ્યા હતા. આ ઘટના મહાવીર સ્વામીના નિર્વાણના ૯૯૩ વર્ષ પછી વલભી ખાતે ઇ.સ. ૪૬૬માં બની હતી. ગુજરાતમાં વલભી ખાતે યોજાયેલા વાચનમાં સ્થાનાંગ સૂત્રને અંતિમ સ્વરૂપ આપી સંપાદિત કરવામાં આવ્યું હતું. તેમાં વપરાયેલી ભાષા અર્ધમાગધી પ્રાકૃત છે. સ્થાનાંગ સૂત્રના મૂળસૂત્રોને ભાષ્ય અથવા ટીકાની મદદ વિના સમજવા મુશ્કેલ છે. તેથી ૧૧મી સદીમાં,અભયદેવસુરીએ સ્થાનાંગ સૂત્ર પર એક વ્યાપક સંસ્કૃત દિપ્તી લખી.

વર્ણન

સ્થાનાંગસૂત્રને પ્રાકૃતમાં ઠાણાંગસૂત્ત તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેથી સ્થાનાંગ સૂત્રની શૈલી અનન્ય છે. તે દસ પ્રકરણોમાં વહેંચાયેલું છે અને દરેક પ્રકરણ તેમની સંખ્યા અનુસાર ચોક્કસ વિષયોની ગણતરી કરે છે. દરેક પ્રકરણનું શીર્ષક "ઠાણ" (સંસ્કૃત: સ્થાન) છે. આ આગમ જૈન તત્ત્વમીમાંસાના મુખ્ય તત્ત્વોને વ્યાખ્યાયિત કરી સૂચિબદ્ધ કરે છે. ધર્મકથાનુયોગ, કારણાનુયોગ, કરણાનુયોગ અને દ્રવ્યાનુયોગ જેવા વિવિધ વિષયો આવરી લેવામાં આવ્યા છે. કારણાનુયોગ પર વિશેષ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી આ અનોખો આગમ જૈન જ્ઞાનની તમામ શાખાઓ માટે એક વિશાળ સંકલન તરીકે કામ કરે છે.

સંકલન તરીકે એટલે કે તમામ વિષયો, શરતો અને વસ્તુઓ ક્રમાંક ૧,૨ થી લઈને ૧૦ સુધી સારી રીતે બંધબેસતા હોવાનું માનવામાં આવે છે. સાથે જ તે વ્યવસ્થિત રીતે સૂચિબદ્ધ છે. સ્થાનાંગસૂત્ર એ એક માત્ર અંગ-ગ્રંથ છે જેમાં "શરતો અને વસ્તુઓ" તેમના "યોગ્ય સ્થાન"માં સૂચિબદ્ધ છે. સ્થાનાંગને કદાચ આચાર્યો માટે સ્મૃતિ સહાયક તરીકે ગણવામાં આવે છે, જેથી તે જે વિવિધ વિષયોની બાબતો શીખવવા માંગે છે તે ભૂલી ન શકે. આ કાર્ય સાથે તેઓ તેમના પાઠ માટે એક પ્રકારની માર્ગદર્શિકા ધરાવે છે અને તેમના શિષ્યો દ્વારા પૂછવામાં આવતા પ્રશ્નોના સરળતાથી જવાબ આપી શકે છે.

સ્થાનાંગસૂત્રના મહત્વનો અંદાજ એ હકીકત પરથી લગાવી શકાય છે કે વ્યવહાર છેદાસુત્ર (૧૦,૨૦-૩૪) એ ઉલ્લેખ કર્યો છે કે સાધુઓ કે જેઓ ઓછામાં ઓછા આઠ વર્ષ વૈરાગ્યમાં રહ્યા હોય તેઓ જ અભ્યાસ કરી શકે છે. વધુમાં એવું કહેવામાં આવ્યું છે કે માત્ર એક સાધુ જે હૃદયથી સ્થાનાંગને જાણે છે તે આચાર્યનું પદ પ્રાપ્ત કરી શકે છે. આચાર્યનું પદ જે તે સાધુને અન્ય સાધુઓ અને સાધ્વીઓને તેમના વર્તન અને અભ્યાસના સંદર્ભમાં દેખરેખ રાખવાનો અધિકાર આપે છે.

લેખકત્વ

સ્થાનાંગમાં પહેલું સૂત્ર આ પ્રમાણે છે: સૂયમ્ મે આઉસં તેનમ ભગવયા એવમ્ અખ્ખાયમ્ – "હે દીર્ઘાયુષ્યમાન, મેં સાંભળ્યું છે કે પૂજ્ય ભગવાને (એટલે કે મહાવીર) એ આમ કહ્યું છે." આ પરથી અંદાજ લગાવી શકાય છે કે પરંપરા મુજબ તે મહાવીરના પાંચમા સીધા શિષ્ય ગણધર સુધર્મને તેમના શિષ્ય જંબુસ્વામીને સંભળાવ્યું હતું.

ભારતીય ગણિતમાં યોગદાન

સ્થાનાંગ સૂત્રમાં ઈસવીસન પૂર્વે બીજી સદીથી અભ્યાસ કરવામાં આવતા ગણિત વિષયોની યાદી આપવામાં આવી છે. હકીકતમાં વિષયોની આ સૂચિ ભારતીય ઉપખંડમાં લાંબા સમય માટે અભ્યાસના ક્ષેત્રો માટેનું દૃશ્ય નક્કી કરે છે. વિષયો માં સૂચિબદ્ધ છેઃ સંખ્યાઓ સિદ્ધાંત, અંકગણિત કામગીરી, ભૂમિતિ, અપૂર્ણાંક સાથેની કામગીરી, સરળ સમીકરણો, ઘન સમીકરણો અને ચતુર્થક સમીકરણો તથા ક્રમચયો અને સંચયો. તે પાંચ પ્રકારની અનંતતાનું વર્ગીકરણ પણ આપે છે.

ગણિતના વિષયો સ્થાનાંગ-સૂત્ર (સૂત્ર ૭૪૭) અનુસાર દસ સંખ્યામાં છેઃ

• પરિક્રમ (ચાર મૂળભૂત ક્રિયાઓ)
• વ્યવહાર (સારવારના વિષયો)
• રજ્જૂ (ભૂમિતિ)
• રાશી (ઘન પદાર્થોનું માપકરણ)
• કલશવર્ણ (અપૂર્ણાંક)
• યાવત-તાવત (સરળ સમીકરણ)
• વર્ગ (ચતુષ્કોણીય સમીકરણ)
• ઘન (ઘન સમીકરણ)
• વર્ગ-વર્ગ (સર્વવ્યાપક સમીકરણ)
• વિકલ્પ (ક્રમચય અને સંચય)

જોકે ગણિતના ઇતિહાસકારો ટીકાકાર અભયદેવ સૂરી (ઇ.સ. ૧૦૫૦) થી કેટલાક શબ્દો સમજાવવામાં અલગ છે.

સંદર્ભો

• Krümpelmann, Kornelius (September 2006), "The Sthanangasutra--An Encyclopaedic Text Of The Śvetāmbara Canon", International Journal of Jaina Studies 2 (2), ISSN 1748-1074 
• Jain, Sagarmal (1998). "Jain Literature [From earliest time to c. 10th A.D.]". Aspects of Jainology: Volume VI.
• સ્થાનાંગસૂત્રમ, મુનિ જમ્બુવિજય (એડ. સ્થાનાંગ સૂત્રમ અને સામવ્યાંગ સૂત્રમ અભયદેવ સૂરીની ટિપ્પણી સાથે (અગોદય સમિતિ શ્રેણી આવૃત્તિ) દિલ્હી, ૧૯૮૫.