સ્વરાજ

સ્વરાજ (સંસ્કૃત: स्वराज, IAST: svarāja, શબ્દશઃ 'સ્વ-શાસન') નો અર્થ સામાન્ય રીતે સ્વ-શાસન થઈ શકે છે. આ શબ્દનો ઉપયોગ મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતી અને પછીથી મહાત્મા ગાંધી દ્વારા "ગૃહ-શાસન" ના સમાનાર્થી તરીકે કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ આ શબ્દ સામાન્ય રીતે ગાંધીજીના વિદેશી વર્ચસ્વથી ભારતીય સ્વતંત્રતાના ખ્યાલનો ઉલ્લેખ કરે છે. સ્વરાજ શાસન પર ભાર મૂકે છે, વંશવેલો સરકાર દ્વારા નહીં, પરંતુ વ્યક્તિઓ અને સમુદાય નિર્માણ દ્વારા. રાજકીય વિકેન્દ્રીકરણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. કારણ કે આ બ્રિટન દ્વારા અનુસરવામાં આવતી રાજકીય અને સામાજિક વ્યવસ્થાઓની વિરુદ્ધ છે, ગાંધીજીના સ્વરાજના ખ્યાલે ભારતમાં બ્રિટિશ રાજકીય, આર્થિક, અમલદારશાહી, કાનૂની, લશ્કરી અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓનો ત્યાગ કરવાની હિમાયત કરી હતી. એસ. સત્યમૂર્તિ, ચિત્તરંજન દાસ અને મોતીલાલ નેહરુ સ્વરાજવાદીઓના વિરોધાભાસી જૂથમાં સામેલ હતા જેમણે ભારતમાં સંસદીય લોકશાહીનો પાયો નાખ્યો હતો.

ભારતમાં સ્વરાજની વિભાવનાઓને સંપૂર્ણપણે અમલમાં મૂકવાનો ગાંધીજીનો ઉદ્દેશ્ય પ્રાપ્ત થયો ન હતો, છતાં આ હેતુ માટે તેમણે સ્થાપેલી સ્વૈચ્છિક કાર્ય સંસ્થાઓએ લોકોના આંદોલનો, સ્વૈચ્છિક સંગઠનો અને ભારતના વિવિધ ભાગોમાં શરૂ કરાયેલી કેટલીક બિન-સરકારી સંસ્થાઓ માટે પુરોગામી અને રોલ મોડેલ તરીકે સેવા આપી હતી. જયપ્રકાશ નારાયણ, ઉદિત સ્વરાજની આગેવાની હેઠળના દમનકારી સ્થાનિક અને કેન્દ્ર સરકારો સામે વિદ્યાર્થી ચળવળ અને ભૂદાન ચળવળ, જેણે સમગ્ર ભારતમાં જમીન સુધારણા કાયદાની માંગણીઓ રજૂ કરી હતી, અને જેના કારણે આખરે ભારત જમીન માલિકી અને સામાજિક સંગઠનની જમીનદારી પ્રણાલીનો ત્યાગ કરી શક્યું હતું, તે પણ સ્વરાજના વિચારોથી પ્રેરિત હતા.

મુખ્ય ખ્યાલો

સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતી, જેમને આર્ય સમાજના સ્થાપક અને હિન્દુ સુધારક તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તેમણે સ્વરાજને "સ્વતંત્રતા" અથવા "લોકશાહી" તરીકે વ્યાખ્યાયિત કર્યું. સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીએ, આ પૂર્વધારણાથી શરૂઆત કરીને કે ભગવાને લોકોને તેઓ જે પણ કાર્ય કરવા ઈચ્છે છે તે કરવા માટે સ્વતંત્ર બનાવ્યા છે, ભારતમાં બ્રિટિશ વસાહતી શાસનની કાયદેસરતા પર પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો. સ્વામીના મતે, સ્વરાજ ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળનો આધાર હતો. દાદાભાઈ નવરોજીએ દાવો કર્યો હતો કે તેમણે સ્વરાજ શબ્દ સરસ્વતીના સત્યાર્થ પ્રકાશ પાસેથી શીખ્યો હતો.

સ્વરાજનો ઉદ્દેશ રાજ્યવિહીન સમાજ બનાવવાનો છે. મહાત્મા ગાંધીના મતે, રાજ્યનો લોકો પર એકંદર પ્રભાવ હાનિકારક છે. તેમણે રાજ્યને "આત્માહીન મશીન" ગણાવ્યું હતું જે આખરે માનવજાતને સૌથી વધુ નુકસાન પહોંચાડે છે. રાજ્યનો હેતુ એ છે કે તે લોકોની સેવા માટેનું એક સાધન છે. જોકે, ગાંધીજીને ડર હતો કે આવા ઉદ્દેશ્યથી બનેલું રાજ્ય આખરે નાગરિકોના અધિકારો રદ કરશે અને મહાન રક્ષકની ભૂમિકા કબજે કરશે, અને તેમની પાસેથી સંપૂર્ણ પાલનની માંગ કરશે. આ એક વિરોધાભાસી પરિસ્થિતિનું નિર્માણ કરશે જ્યાં નાગરિકો રાજ્યથી વિમુખ થશે અને તે જ સમયે તેના ગુલામ બનશે, જે ગાંધીજીના મતે, નિરાશાજનક અને ખતરનાક હતું. દક્ષિણ આફ્રિકા અને ભારતમાં રાજ્ય તંત્રના કાર્યપદ્ધતિ સાથે ગાંધીજીના ગાઢ પરિચયથી કેન્દ્રિય, એકાધિકારિક રાજ્ય પ્રત્યેના તેમના શંકા મજબૂત થયા, તો કોંગ્રેસ અને તેના નેતાઓ સાથેના તેમના ઘનિષ્ઠ જોડાણથી રાજકીય સત્તાના ભ્રષ્ટ પ્રભાવ અંગેના તેમના ભય અને સત્તા રાજકારણની પક્ષ પ્રણાલીઓની અસરકારકતા અંગેના તેમના શંકાવાદની પુષ્ટિ થઈ (જેના કારણે તેમણે એક કરતા વધુ વખત કોંગ્રેસમાંથી રાજીનામું આપ્યું અને દરેક વખતે તેમને પાછા બોલાવવામાં આવ્યા) અને બ્રિટિશ સંસદીય પ્રણાલીઓના તેમના અભ્યાસથી તેમને ખાતરી થઈ કે પ્રતિનિધિત્વકારી લોકશાહી લોકોને ન્યાય આપવામાં અસમર્થ છે.

ગાંધીજીએ વિચાર્યું કે લોકોને સશક્ત બનાવવા અને રાજ્યને 'સશક્તિકરણ' કરવાના બે ઉદ્દેશ્યોને પ્રાપ્ત કરવા માટે એક પદ્ધતિ વિકસાવવી જરૂરી છે. આ માટે જ તેમણે પ્રતિકાર (રાજ્ય સામે) અને પુનર્નિર્માણ (સ્વૈચ્છિક અને સહભાગી સામાજિક કાર્યવાહી દ્વારા) ની બે-પાંખી વ્યૂહરચના વિકસાવી.

સ્વરાજ શબ્દનો અર્થ "સ્વ-શાસન" હોવા છતાં, ગાંધીજીએ તેને એક અભિન્ન ક્રાંતિની સામગ્રી આપી જે જીવનના તમામ ક્ષેત્રોને સમાવે છે: "વ્યક્તિગત સ્તરે સ્વરાજ એ નિરાશાજનક સ્વ-મૂલ્યાંકન, અવિરત સ્વ-શુદ્ધિ અને વધતી જતી આત્મનિર્ભરતાની ક્ષમતા સાથે મહત્વપૂર્ણ રીતે જોડાયેલું છે." રાજકીય રીતે, સ્વરાજ સ્વ-શાસન છે અને સારી સરકાર નથી (ગાંધી માટે, સારી સરકાર સ્વ-શાસનનો વિકલ્પ નથી) અને તેનો અર્થ સરકારી નિયંત્રણથી સ્વતંત્ર રહેવાનો સતત પ્રયાસ છે, પછી ભલે તે વિદેશી સરકાર હોય કે રાષ્ટ્રીય. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, તે શુદ્ધ નૈતિક સત્તા પર આધારિત લોકોની સાર્વભૌમત્વ છે. આર્થિક રીતે, સ્વરાજનો અર્થ લાખો શ્રમજીવી લોકો માટે સંપૂર્ણ આર્થિક સ્વતંત્રતા છે. અને તેના સંપૂર્ણ અર્થમાં, સ્વરાજ એ તમામ પ્રતિબંધોથી મુક્તિ કરતાં ઘણું વધારે છે, તે સ્વ-શાસન છે, અને તેને મોક્ષ અથવા મુક્તિ સાથે સરખાવી શકાય છે.

સ્વરાજ અપનાવવાનો અર્થ એ છે કે એવી વ્યવસ્થા લાગુ કરવી જેમાં રાજ્ય તંત્ર લગભગ શૂન્ય હોય, અને વાસ્તવિક શક્તિ સીધી રીતે લોકોના હાથમાં રહે. ગાંધીજીએ કહ્યું: "સત્તા લોકોમાં રહે છે, તેઓ ગમે ત્યારે તેનો ઉપયોગ કરી શકે છે." આ ફિલસૂફી એવી વ્યક્તિમાં રહે છે જેને પોતાના સ્વના માલિક બનવાનું શીખવું પડે છે અને તેના સમુદાયના સ્તર સુધી ફેલાય છે જે ફક્ત પોતાના પર નિર્ભર રહેવું જોઈએ. ગાંધીજીએ કહ્યું: "એવી સ્થિતિમાં (જ્યાં સ્વરાજ પ્રાપ્ત થાય છે) દરેક વ્યક્તિ પોતાનો શાસક હોય છે. તે પોતાની જાત પર એવી રીતે શાસન કરે છે કે તે ક્યારેય પોતાના પાડોશી માટે અવરોધ ન બને." તેમણે મુખ્ય સિદ્ધાંતનો સારાંશ આ રીતે આપ્યો: "જ્યારે આપણે પોતાની જાત પર શાસન કરવાનું શીખીએ છીએ ત્યારે તે સ્વરાજ છે."

૧૯૪૬માં ગાંધીજીએ પોતાનું વિઝન સમજાવ્યું

સ્વતંત્રતા તળિયેથી શરૂ થાય છે... એક એવો સમાજ બનાવવો જોઈએ જેમાં દરેક ગામ આત્મનિર્ભર અને પોતાના કામકાજનું સંચાલન કરવા સક્ષમ હોવું જોઈએ... બહારથી આવતા કોઈપણ આક્રમણ સામે પોતાનો બચાવ કરવાના પ્રયાસમાં તેને તાલીમ આપવામાં આવશે અને નાશ પામવા માટે તૈયાર કરવામાં આવશે... આ પડોશીઓ કે દુનિયાની મદદ પર નિર્ભરતા અને તૈયાર રહેવાને બાકાત રાખતું નથી. તે પરસ્પર દળોનો એક મુક્ત અને સ્વૈચ્છિક ખેલ હશે... અસંખ્ય ગામડાઓથી બનેલા આ માળખામાં, સતત વિસ્તરતા, ક્યારેય ન ચડતા વર્તુળો હશે. વિકાસ એ પિરામિડ નહીં હોય જેનો શિખર તળિયે ટકી રહે. પરંતુ તે એક સમુદ્રી વર્તુળ હશે જેનું કેન્દ્ર વ્યક્તિ હશે. તેથી, સૌથી બહારનો પરિઘ આંતરિક વર્તુળને કચડી નાખવા માટે શક્તિનો ઉપયોગ કરશે નહીં પરંતુ અંદરના બધાને શક્તિ આપશે અને તેમાંથી પોતાની શક્તિ મેળવશે.

ભારતમાં આવા યુટોપિયન દ્રષ્ટિકોણને અમલમાં મૂકવાના કાર્યથી ગાંધીજી નિડર હતા. તેમનું માનવું હતું કે પૂરતા વ્યક્તિઓ અને સમુદાયોમાં પરિવર્તન લાવવાથી, સમાજમાં મોટા પાયે પરિવર્તન આવશે. તેમણે કહ્યું: "એવું કહી શકાય કે આ બધું યુટોપિયન છે અને તેથી એક પણ વિચાર કરવા યોગ્ય નથી... ભારતને સાચા ચિત્ર માટે જીવવા દો, જોકે તેની સંપૂર્ણતામાં ક્યારેય સાકાર થયું નથી. આપણે કંઈક પ્રાપ્ત કરી શકીએ તે પહેલાં આપણે શું ઇચ્છીએ છીએ તેનું યોગ્ય ચિત્ર હોવું જોઈએ."

ગાંધી પછી

ગાંધીજીની હત્યા પછી, વિનોબા ભાવેએ સ્વરાજના ધ્યેયને પ્રાપ્ત કરવાના હેતુથી સંકલિત ગ્રામ સેવા ચાલુ રાખવા માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરે સર્વ સેવા સંઘ અને પ્રાદેશિક સ્તરે સર્વોદ્ય મંડળોની રચના કરી. ભારતમાં સામાજિક-આર્થિક અને રાજકીય ક્રાંતિ માટે બે મુખ્ય અહિંસક ચળવળો: વિનોબા ભાવેની આગેવાની હેઠળ ભૂદાન ચળવળ અને જયપ્રકાશ નારાયણની આગેવાની હેઠળ સંપૂર્ણ ક્રાંતિ ચળવળ ખરેખર સ્વરાજના વિચારોના નેજા હેઠળ રચાઈ હતી.

ગાંધીજીના સ્વરાજ મોડેલને ભારત સરકારે લગભગ સંપૂર્ણપણે નકારી કાઢ્યું હતું. તેઓ વર્ગવિહીન, રાજ્યવિહીન સીધી લોકશાહીની વ્યવસ્થા ઇચ્છતા હતા. છતાં બીજી પંચવર્ષીય યોજના દરમિયાન, ભારત સરકારે સ્થાનિક ગામના નેતાઓની વંશવેલો શરૂ કરી, જેને પંચાયતી રાજ કહેવામાં આવે છે, જેમાં 1992 માં ગામડાઓને નિર્ણય લેવાની જવાબદારી સોંપવાના હેતુથી ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હતો.

નેહરુના શાસનકાળમાં ભારત ઔદ્યોગિક વિકાસના સમાજવાદી મોડેલ તરફ વળ્યું, બિન-જોડાણવાદી દેશો (જેઓ શીત યુદ્ધમાં પક્ષ લેવાનો ઇનકાર કરતા હતા) નું નેતૃત્વ કર્યું, અને સોવિયેત યુનિયન સાથે જોડાણ બનાવ્યું (જોકે સ્થાનિક સ્તરે માર્ક્સવાદ-લેનિનવાદને નિશ્ચિતપણે નકારતા હતા). સ્વતંત્રતા પછીના ઘણા દાયકાઓ સુધી, લગભગ 2-3% વસ્તી અંગ્રેજી બોલતી હતી, જોકે, 1980 ના દાયકામાં તેનો ઉપયોગ નાટકીય રીતે વધવા લાગ્યો. ભારત બ્રિટિશ સામાન્ય કાયદાના ફાળવેલ તત્વો સાથે ચાલુ રહે છે, અને તેની રેલ વ્યવસ્થા બ્રિટન દ્વારા છોડી દેવામાં આવેલા તત્વોમાંથી બનાવવામાં આવી હતી. ભારત બ્રિટિશ-સંગઠિત રાષ્ટ્રમંડળનું સભ્ય છે. ભારત પશ્ચિમી દેશોથી પ્રેરિત નિયમિત ચૂંટણીઓ સાથે લોકશાહીનો સફળતાપૂર્વક અભ્યાસ કરે છે. ગાંધીજીને અનુસરીને સ્વતંત્ર ભારતે મહિલાઓનો દરજ્જો વધારવા માટે કામ કર્યું, જેઓ મતાધિકાર અને છૂટાછેડાના અધિકાર સાથે નાગરિક બન્યા.