લખાણ પર જાઓ

હરિત હાઇડ્રોજન

વિકિપીડિયામાંથી

હરિત હાઇડ્રોજન (અંગ્રેજી: ગ્રીન હાઇડ્રોજન અથવા જીએચ૨ (GH2)) એ પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જાથી નિર્મિત વીજળીનો ઉપયોગ કરીને પાણીના વિદ્યુતવિભાજન દ્વારા ઉત્પાદિત કરવામાં આવતો હાઇડ્રોજન છે.[૧][૨] હરિત હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન, કાર્બન કેપ્ચર વગર અશ્મિભૂત બળતણમાંથી મેળવવામાં આવતા ધૂસર હાઇડ્રોજન (અંગ્રેજી: ગ્રે હાઇડ્રોજન) ના ઉત્પાદન કરતા નોંધપાત્ર રીતે ઓછું ગ્રીનહાઉસ વાયુ ઉત્સર્જન કરે છે.[૩]

હરિત હાઇડ્રોજનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વૈશ્વિક તાપમાન વધારા ને મર્યાદિત કરવામાં મદદ કરવાનો, ધૂસર હાઇડ્રોજનને બદલીને અશ્મિભૂત બળતણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો અને ચોક્કસ આર્થિક ક્ષેત્રો, પેટા-ક્ષેત્રો અને પ્રવૃત્તિઓમાં અંતિમ-ઉપયોગોના વિસ્તૃત સમૂહ માટે જોગવાઈ કરવાનો છે. પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા સાથે વિદ્યુતીકરણ જેવા અન્ય માધ્યમો દ્વારા આ અંતિમ-ઉપયોગોને કાર્બનમુક્ત કરવા ટેકનિકલ રીતે મુશ્કેલ હોઈ શકે છે. તેના મુખ્ય ઉપયોગો સંભવતઃ ભારે ઉદ્યોગો (દા.ત. વીજળીની સાથે ઉચ્ચ તાપમાનની પ્રક્રિયાઓ, હરિત એમોનિયા અને કાર્બનિક રસાયણોના ઉત્પાદન માટે કાચો માલ, તેમજ સીધું રિડક્શન (અંગ્રેજી: ડાયરેક્ટ રિડક્શન) સ્ટીલ નિર્માણ તરીકે), શિપિંગ અને લાંબા ગાળાના ઉર્જા સંગ્રહમાં થવાની શક્યતા છે.[૪]

૨૦૨૪ સુધીમાં, બ્લુ અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન બંને સહિત ઓછા ઉત્સર્જનવાળા હાઇડ્રોજનનો હિસ્સો વૈશ્વિક હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનમાં ૧% કરતા ઓછો હતો, જેમાં હરિત હાઇડ્રોજન તમામ ઓછા ઉત્સર્જનવાળા હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનમાં માત્ર ૧૨% જેટલો હિસ્સો ધરાવે છે.[૫][૬] હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનની અન્ય તમામ પદ્ધતિઓની સરખામણીમાં હરિત હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન વધુ ખર્ચાળ છે, જોકે, નવા તકનીકી વિકાસ તેમજ આયાતી કુદરતી વાયુ (અંગ્રેજી: નેચરલ ગેસ) ની વધતી જતી કિંમત સાથે, ૨૦૩૦ સુધીમાં આ ખર્ચનો તફાવત ઘટવાની અપેક્ષા છે.[૭]

વ્યાખ્યા

[ફેરફાર કરો]

સામાન્ય રીતે,[૮] હરિત હાઇડ્રોજન ને પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જાથી નિર્મિત વીજળીનો ઉપયોગ કરીને પાણીના વિદ્યુતવિભાજન દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજન તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.[૧][૨] આ લેખમાં, હરિત હાઇડ્રોજન શબ્દ આ અર્થમાં વપરાયો છે.

ચોક્કસ વ્યાખ્યાઓ કેટલીકવાર અન્ય માપદંડો ઉમેરે છે. વૈશ્વિક ગ્રીન હાઇડ્રોજન સ્ટાન્ડર્ડ હરિત હાઇડ્રોજનને "૧૦૦% અથવા લગભગ ૧૦૦% પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા સાથે શૂન્યની નજીક ગ્રીનહાઉસ વાયુ ઉત્સર્જન સાથે પાણીના વિદ્યુતવિભાજન દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજન" તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે.[૯][૧૦] સંકલિત કિસ્સાઓમાં પાણી પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા સ્ત્રોતને વળતી સેવાઓ પણ પૂરી પાડી શકે છે જેમ કે જ્યારે પાણી તરતી સૌર પેનલને ઠંડુ પાડે છે જેથી સૌર ઉર્જા રૂપાંતરણની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો થાય, જેનો ઉપયોગ પાણીમાંથી હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પન્ન કરવા માટે થાય છે.[૧૧]

હરિત હાઇડ્રોજન ની વ્યાપક, ઓછી વપરાતી[૮] વ્યાખ્યામાં વિવિધ અન્ય પદ્ધતિઓ દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજનનો પણ સમાવેશ થાય છે જે પ્રમાણમાં ઓછું ઉત્સર્જન કરે છે અને અન્ય ટકાઉપણાના માપદંડોને પૂર્ણ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, આ ઉત્પાદન પદ્ધતિઓમાં પરમાણુ ઉર્જા અથવા બાયોમાસ કાચા માલનો સમાવેશ થઈ શકે છે.[૮][૧૨][૧૩]

વિદ્યુતવિભાજન

[ફેરફાર કરો]

હરિત હાઇડ્રોજન મુખ્યત્વે વિદ્યુતવિભાજન દ્વારા બનાવવામાં આવે છે, જેમાં પુન:પ્રાપ્ય સ્ત્રોતોમાંથી મેળવેલી વીજળીનો ઉપયોગ પાણી (H2O) ને હાઇડ્રોજન (H2) અને ઓક્સિજન (O2) માં વિભાજિત કરવા માટે થાય છે.[૧૪][૧૫] આ પ્રક્રિયા મહત્તમ ૮૦% કાર્યક્ષમ હોય છે.[૧૬] વિદ્યુતવિભાજન દ્વારા એક કિલોગ્રામ હાઇડ્રોજન ઉત્પન્ન કરવા માટે લગભગ નવ લિટર પાણીની જરૂર પડે છે.[૧૬]

વ્યાપારી સંઘ હાઇડ્રોજન કાઉન્સિલે જણાવ્યું છે કે, ડિસેમ્બર ૨૦૨૩ સુધીમાં, ઉત્પાદકો ૧,૪૦૦ થી વધુ જાહેર કરાયેલા પ્રોજેક્ટ્સની જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે વિદ્યુતવિભાજક (અંગ્રેજી: ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર) પાઇપલાઇનમાં ૩૫ ટકાનો વધારો કરીને હરિત હાઇડ્રોજનના વિસ્તરણ માટે તૈયારી કરી રહ્યા છે.[૧૭]

મુખ્ય પદ્ધતિઓ

[ફેરફાર કરો]
  • આલ્કલાઇન ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ (AE): આ એક પરિપક્વ અને ખર્ચ-અસરકારક તકનીક છે જેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે મોટા પાયે, સ્થિર હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન માટે થાય છે. તેઓ પોટેશિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ ઇલેક્ટ્રોલાઇટ અને બિન-કિંમતી ધાતુ ઉદ્દીપકો(અંગ્રેજી: કેટાલીસ્ટ)નો ઉપયોગ કરીને ૭૦-૯૦° સેલ્સિયસ પર કાર્ય કરે છે. તે અસરકારક છે હોવા છતા અનિયમિત પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા સ્ત્રોતો માટે ઓછા અનુકૂળ છે.[૧૮]
    આલ્કલાઇન ઇલેક્ટ્રોલાઇઝરની આકૃતિ, જે હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન માટેની એક સામાન્ય તકનીક છે.
  • પ્રોટોન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ (PEM): તેની સુઘડ ડિઝાઇન અને ઉચ્ચ પ્રતિભાવ માટે જાણીતી, પીએમઈ (PEM) સિસ્ટમ્સ ૫૦-૮૦° સેલ્સિયસ પર કાર્ય કરે છે અને ઉચ્ચ-શુદ્ધતા ધરાવતો હાઇડ્રોજન ઉત્પન્ન કરે છે. વધતી-ઘટતી વીજળી સાથે ઝડપથી અનુકૂલન સાધવાની તેમની ક્ષમતા તેમને પવન અને સૌર ઉર્જા સાથે જોડવા માટે આદર્શ બનાવે છે, જોકે પ્લેટિનમ અને ઇરિડિયમ પરની નિર્ભરતા મૂડી ખર્ચમાં વધારો કરે છે. વર્તમાન સંશોધન વૈકલ્પિક ઉદ્દીપકો અને રિસાયક્લિંગ વ્યૂહરચનાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.[૧૯]
    પ્રોટોન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન (PEM) ઇલેક્ટ્રોલાઇઝરની એનિમેટેડ યોજનાકીય આકૃતિ જે પાણીનો પ્રવેશ, પ્રોટોન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન અને હાઇડ્રોજન/ઓક્સિજન નિકાસ દર્શાવે છે.
  • સોલિડ ઓક્સાઇડ ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ (SOEC): ૫૦૦-૧૦૦૦° સેલ્સિયસ પર કાર્યરત, એસઓઈસી (SOEC) વિદ્યુત અને ઉષ્મીય ઉર્જાને ઉચ્ચ કાર્યક્ષમતા સાથે હાઇડ્રોજનમાં રૂપાંતરિત કરે છે. તેઓ ઔદ્યોગિક ગરમીના સ્ત્રોતો સાથે સંકલન માટે અથવા સિનગૅસ (અંગ્રેજી: સિન્ગેસ) બનાવવા માટે વરાળ અને CO2 ના સહ-વિદ્યુતવિભાજન માટે યોગ્ય છે. પડકારોમાં પદાર્થ પર આવતું ઉચ્ચ દબાણ અને ધીમો ગતિશીલ પ્રતિભાવ (અંગ્રેજી:ડાઇનેેમિક રિસ્પોન્સ) શામેલ છે.[૨૦]
  • એનાયન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ (AEM): એઈએમ (AEM) આલ્કલાઇન (AE) ની ખર્ચ-અસરકારકતા અને પીએમઈ (PEM) ની લવચીકતાને મિશ્રિત કરતી આશાસ્પદ સિસ્ટમ્સ તરીકે ઉભરી રહી છે. બિન-કિંમતી ધાતુઓ અને ઘન ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સનો ઉપયોગ કરવા માટે રચાયેલ, તેઓ સુધારેલા ગતિશીલ પ્રદર્શન સાથે ઓછા ખર્ચના ઉકેલો પ્રદાન કરે છે.[૨૧]

ઉત્પાદનના વૈકલ્પિક માર્ગો

[ફેરફાર કરો]

નીચેની પદ્ધતિઓ પર હાલમાં સંશોધન ચાલી રહ્યું છે પરંતુ તે હજુ મોટા પાયે ઉત્પાદનમાં પરિવર્તિત થઈ નથી.

  • ફોટોઇલેક્ટ્રોકેમિકલ (PEC) વોટર સ્પ્લિટિંગ: આ પદ્ધતિ પ્રકાશ સંશ્લેષણની નકલ કરવા માટે સેમિકન્ડક્ટર-આધારિત કોષોનો ઉપયોગ કરીને પ્રકાશ મેળવવાની અને વિદ્યુતવિભાજનની પ્રક્રિયાને જોડે છે. તેમાં સ્થિર ફોટોઇલેક્ટ્રોડ્સ અને સ્કેલેબલ ઉપકરણ ડિઝાઇનનો સમાવેશ થાય છે.[૨૨]
  • જૈવિક હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન: બાયોફોટોલિસિસ અથવા ડાર્ક ફર્મેન્ટેશનમાં લીલ અને બેક્ટેરિયાના ઉપયોગ પર સક્રિય સંશોધન ચાલી રહ્યું છે. પર્યાવરણની દ્રષ્ટિએ આશાસ્પદ હોવા છતાં, ઓછું ઉત્પાદન એક અવરોધ છે.[૨૩]
  • થર્મોકેમિકલ વોટર સ્પ્લિટિંગ: પરમાણુ અથવા સૌર સ્ત્રોતોમાંથી ઉચ્ચ ગરમીનો ઉપયોગ કરીને સૌર-સમૃદ્ધ પ્રદેશોમાં પાણીના વિભાજનની રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ શરૂ કરવામાં આવે છે.[૨૪][૨૫]
  • બાયોચાર્-આધારિત: બાયોચાર્-આધારિત પાણીનું વિદ્યુતવિભાજન (BAWE) ઓક્સિજન ઉત્ક્રાંતિ પ્રતિક્રિયા (OER) ને બાયોચાર્ ઓક્સિડેશન પ્રતિક્રિયા (BOR) સાથે બદલીને ઉર્જા વપરાશ ઘટાડે છે. ૨૦૨૪ના એક અભ્યાસ મુજબ, આ પ્રક્રિયા પરંપરાગત વિદ્યુતવિભાજન કરતા ૬ ગણી વધુ કાર્યક્ષમ હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. આ પ્રક્રિયા નાના પાયે સૌર અથવા પવન ઉર્જા દ્વારા ચલાવી શકાય છે.[૨૬]ગાયના છાણમાંથી બનેલા બાયોચાર્ માત્ર ૦.૫ વોલ્ટ પર કાર્ય કરે છે, જે શેરડીના કૂચા અથવા કાગળના કચરા કરતા વધુ સારું પરિણામ આપે છે. બાયોચાર્ ઉત્પાદન (પાયરોલિસિસ દ્વારા) કાર્બન ન્યુટ્રલ નથી.[૨૬]
  • લોખંડનો ભંગાર: ભંગાર લોખંડની પાણી સાથે ઉષ્માક્ષેપક (અંગ્રેજી: એક્ઝોથર્મિક) પ્રક્રિયા કરીને હરિત હાઇડ્રોજન પેદા કરી શકાય છે. આને સ્ટીમ-આયર્ન પ્રક્રિયા કહેવામાં આવે છે અને તેની એક પદ્ધતિને લેન હાઇડ્રોજન પ્રોડ્યુસર કહેવામાં આવે છે.[૨૭] તેમાં ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળું મેગ્નેટાઈટ (3Fe + 4H
    2    O → 4H
    2     + Fe
    3    O
    4    )એક મૂલ્યવાન આડપેદાશ છે.
  • એલ્યુમિનિયમનો ભંગાર: ભંગાર એલ્યુમિનિયમ ની પાણી સાથે પ્રતિક્રિયા દ્વારા પણ હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન શક્ય છે. એલ્યુમિનિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ અને ગરમી તેની મૂલ્યવાન આડપેદાશો છે.[૨૮]

ઉપયોગો

[ફેરફાર કરો]

[[ફાઇલ:IRENA maturity of hydrogen solutions 2022.svg|thumb|300px|આંતરરાષ્ટ્રીય પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા એજન્સી (અંગ્રેજી: આઈઆરઈએનએ) અનુસાર, જ્યારે હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ રાસાયણિક ઉત્પાદન, રિફાઇનરીઓ, આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ અને સ્ટીલ નિર્માણમાં કરવામાં આવે ત્યારે તે ગ્રીનહાઉસ વાયુ ઉત્સર્જન ઘટાડવાની સૌથી વધુ ક્ષમતા ધરાવે છે.[૨૯]]] જ્યાં અશ્મિભૂત બળતણને સીધી વીજળીના ઉપયોગથી બદલવા માટે પડકારો અને મર્યાદાઓ છે, ત્યાં ઉર્જા પ્રણાલીઓને કાર્બનમુક્ત (અંગ્રેજી: ડીકાર્બોનાઇઝિંગ) કરવામાં હરિત હાઇડ્રોજન મહત્વની ભૂમિકા ભજવે તેવી સંભાવના છે.

હાઇડ્રોજન બળતણ સ્ટીલ, સિમેન્ટ, કાચ અને રસાયણોના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન માટે જરૂરી તીવ્ર ગરમી પેદા કરી શકે છે, આમ સ્ટીલ નિર્માણ માટેની ઇલેક્ટ્રિક આર્ક ફર્નેસ જેવી અન્ય તકનીકોની સાથે ઉદ્યોગોને કાર્બનમુક્ત કરવામાં ફાળો આપે છે.[૩૦] જોકે, એમોનિયા અને કાર્બનિક રસાયણોના સ્વચ્છ ઉત્પાદન માટે ઔદ્યોગિક કાચા માલ (અંગ્રેજી: ફીડસ્ટોક) પૂરો પાડવામાં તે મોટી ભૂમિકા ભજવે તેવી શક્યતા છે.[૪] દાખલા તરીકે, સ્ટીલ નિર્માણમાં, હાઇડ્રોજન એક સ્વચ્છ ઉર્જા વાહક તરીકે અને કોલસામાંથી મેળવેલા કોક ને બદલે ઓછા કાર્બનવાળા ઉદ્દીપક (અંગ્રેજી: કેટાલીસ્ટ) તરીકે કાર્ય કરી શકે છે.[૩૧]

પરિવહનને કાર્બનમુક્ત કરવા માટે વપરાતા હાઇડ્રોજનના સૌથી મોટા ઉપયોગો શિપિંગ, ઉડ્ડયન અને અમુક અંશે ભારે માલવાહક વાહનોમાં જોવા મળે તેવી સંભાવના છે, જે હાઇડ્રોજનમાંથી મેળવેલા કૃત્રિમ બળતણ જેવા કે હરિત એમોનિયા અને હરિત મેથેનોલ, અને ફ્યુઅલ સેલ તકનીક દ્વારા શક્ય બનશે.[૪] ઉર્જા સંસાધન તરીકે, બેટરી (લિથિયમ બેટરી માટે ૦.૧૫-૦.૨૫ kWh/kg) ની સરખામણીમાં હાઇડ્રોજન સારી ઉર્જા ઘનતા (૩૯.૬ kWh/kg) ધરાવે છે.[૩૨] પેસેન્જર કાર સહિતના હળવા વાહનો માટે, હાઇડ્રોજન અન્ય વૈકલ્પિક બળતણ વાહનો, ખાસ કરીને બેટરી ઇલેક્ટ્રિક વાહનો (અંગ્રેજી: બીઈવી) ના દત્તક લેવાના દરની તુલનામાં ઘણું પાછળ છે, અને ભવિષ્યમાં તે મોટી ભૂમિકા ભજવી શકશે નહીં.[૩૩]

હરિત હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ લાંબા ગાળાના ગ્રીડ ઉર્જા સંગ્રહ અને લાંબા ગાળાના મોસમી ઉર્જા સંગ્રહ માટે પણ થઈ શકે છે.[૩૪] ટૂંકા ગાળાના ઉર્જા સંગ્રહ માટે બેટરીના વિકલ્પ તરીકે પણ તેનું પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું છે.[૩૫](p75)

હાઇડ્રોજનને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ સાથે જોડીને હરિત મેથેનોલ બનાવી શકાય છે, જે એક પ્રવાહી બળતણ છે.

હરિત હાઇડ્રોજનને એવા ક્ષેત્રો માટે મુખ્ય ઉકેલ માનવામાં આવે છે જ્યાં વિદ્યુતીકરણ મુશ્કેલ છે, જેમાં સ્ટીલ નિર્માણ, રસાયણો, લાંબા અંતરનું પરિવહન અને ભારે ઉદ્યોગોનો સમાવેશ થાય છે. તે ઉર્જા સંગ્રહના માધ્યમ તરીકે પણ વપરાય છે, જે વધારાની પુન:પ્રાપ્ય વીજળીને સંગ્રહિત કરવા અને જરૂર પડે ત્યારે તેને ફરીથી પાવરમાં ફેરવવાની મંજૂરી આપે છે.[૩૬]

બજાર

[ફેરફાર કરો]

૨૦૨૨ સુધીમાં, વૈશ્વિક હાઇડ્રોજન બજારનું મૂલ્ય ૧૫૫ અબજ ડોલર હતું અને ૨૦૨૩ અને ૨૦૩૦ વચ્ચે તે ૯.૩% ના સરેરાશ વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર (સીએજીઆર) સાથે વધવાની અપેક્ષા હતી.[૩૭] આ બજારમાંથી, હરિત હાઇડ્રોજનનો હિસ્સો લગભગ ૪.૨ અબજ ડોલર (૨.૭%) હતો.[૩૮] ઉત્પાદનના ઊંચા ખર્ચને કારણે, બજાર મૂલ્યના તેના હિસ્સાની સરખામણીમાં ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજનમાં હરિત હાઇડ્રોજનનો અંશ ઘણો ઓછો છે.

૨૦૨૦ માં ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજન નો મોટો હિસ્સો અશ્મિભૂત બળતણ માંથી મેળવવામાં આવ્યો હતો. ૯૯% હાઇડ્રોજન કાર્બન-આધારિત સ્ત્રોતોમાંથી આવ્યો હતો.[૩૯] વિદ્યુતવિભાજન-આધારિત ઉત્પાદન કુલ ઉત્પાદનના ૦.૧% કરતા પણ ઓછું છે,[૪૦] જેમાંથી માત્ર એક ભાગ પુન:પ્રાપ્ય વીજળી દ્વારા સંચાલિત છે.

૨૦૨૪માં, હરિત હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન કરવું એ કાર્બન કેપ્ચર અને સ્ટોરેજ વગર અશ્મિભૂત બળતણમાંથી હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન કરવા કરતાં ૧.૫ થી છ ગણું વધુ ખર્ચાળ છે.[૪૧]ઢાંચો:Reference page ઉત્પાદનનો વર્તમાન ઊંચો ખર્ચ એ હરિત હાઇડ્રોજનના ઉપયોગને મર્યાદિત કરતું મુખ્ય પરિબળ છે. ઘણા નિષ્ણાતોના મતે ૨ ડોલર/કિગ્રાની કિંમત એક સંભવિત 'ટિપિંગ પોઈન્ટ' માનવામાં આવે છે જે હરિત હાઇડ્રોજનને ધૂસર હાઇડ્રોજન સામે સ્પર્ધાત્મક બનાવશે.[૪૨][૪૩][૪૪]

પુન:પ્રાપ્ય વીજળી અને વિદ્યુતવિભાજકો (અંગ્રેજી: ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ) ના ખર્ચમાં ઘટાડો થવાને કારણે હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટવાની આગાહી છે.[૪૫] સૌર અને પવન ઉર્જાના ખર્ચમાં ૨૦૦૯ થી ૨૦૨૪ દરમિયાન નાટકીય રીતે ઘટાડો થયો છે.[૪૬] વિશ્લેષકો અનુમાન કરે છે કે જેમ હરિત હાઇડ્રોજન ઉદ્યોગ વધશે, તેમ 'ઇકોનોમીઝ ઓફ સ્કેલ' અને અનુભવ દ્વારા શીખવાને કારણે વિદ્યુતવિભાજકોના ખર્ચમાં ઘટાડો થશે. ૨૦૧૦ થી ૨૦૨૨ દરમિયાન વિદ્યુતવિભાજકોના ખર્ચમાં ૬૦% ઘટાડો થયો હતો,[૪૭] જોકે ૨૦૨૧ અને ૨૦૨૪ વચ્ચે તેમાં ૫૦% નો વધારો જોવા મળ્યો હતો.[૪૮] ધૂસર હાઇડ્રોજન પર કાર્બન ટેક્સ લાદવાથી હરિત હાઇડ્રોજનને ખર્ચ-સ્પર્ધાત્મક બનાવવામાં મદદ મળશે.[૪૯]

૨૦૨૫ માં, આંતરરાષ્ટ્રીય ઉર્જા એજન્સી (અંગ્રેજી: આઈઆઈએ) એ ૨૦૩૦ માં ૩૭ મિલિયન ટનના સંભવિત ઉત્પાદનનું અનુમાન લગાવ્યું હતું, જે તેના ૨૦૨૪ ના અનુમાન કરતા ૧૨ મિલિયનનો ઘટાડો દર્શાવે છે.[૫૦] આઈઆઈએ ના વડા ફાતિહ બિરોલે જણાવ્યું હતું કે એવી ચિંતા છે કે હાઇડ્રોજન ફરી એકવાર 'હાઇપ સાયકલ'માંથી પસાર થઈ રહ્યું છે, જેવું ૧૯૭૦, ૧૯૯૦ અને ૨૦૦૦ ના દાયકાની શરૂઆતમાં થયું હતું.

ઉત્પાદન સુવિધાઓ

[ફેરફાર કરો]

૨૦૨૩ સુધીમાં, વૈશ્વિક હાઇડ્રોજન બજાર આશરે ૯૭,૦૦૦ હજાર ટન પ્રતિ વર્ષ (kt/y) છે. તેમાંથી આશરે ૪,૬૮૭ kt/y (~૫%) બ્લુ હાઇડ્રોજન છે, અને ૧૪૬ kt/y (૦.૧૫%) હરિત હાઇડ્રોજન છે.[૫૧] ૨૦૨૩માં, આઈઆઈએ (IEA) નો અંદાજ છે કે વૈશ્વિક સ્તરે ૨૧૮ kt/y હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન ક્ષમતા સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી.[૫૨] હરિત હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન નીચેની અને અન્ય સુવિધાઓમાં કરવામાં આવે છે. આમાંના કેટલાક એકમો સીધા હરિત એમોનિયા પ્લાન્ટ્સ અથવા હાઇડ્રોજનના અન્ય ઉપયોગો સાથે જોડાયેલા છે.

૨ kt/y થી વધુ ઉત્પાદન ક્ષમતા ધરાવતી વર્તમાન કાર્યરત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન સુવિધાઓ [૫૩]
સુવિધાનું નામઉત્પાદન શરૂ થયાની તારીખઉત્પાદન (kt/y)દેશ
સોંગયુઆન હાઇડ્રોજન એનર્જી ઇન્ડસ્ટ્રિયલ પાર્ક[૫૪]૨૦૨૫૪૫.૦ચીન
સિનોપેક કુકા શિનજિયાંગ ગ્રીન હાઇડ્રોજન પ્લાન્ટ૨૦૨૩૪૪.૧ચીન
નિંગ્ઝિયા બાઓફેંગ એનર્જી ગ્રુપ૨૦૨૧૨૫.૬ચીન
ઇન્ડસ્ટ્રિયાસ કાચિમાયો૧૯૬૫૪.૨પેરુ
ઇનર મોંગોલિયા એનર્જી ડિપાર્ટમેન્ટ૨૦૨૧૧૨.૦ચીન
કેવેન્ડિશ નેક્સ્ટજન હાઇડ્રોજન હબ૨૦૨૩૩.૭યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ
શેલ ચાઇના - ઝાંગજીઆકૌ૨૦૨૨૩.૪ચીન
આઇબરડ્રોલા - પ્યુર્ટોલાનો ૧૨૦૨૨૩.૦સ્પેન
એર લિક્વિડ બેકનકોર૨૦૨૦૩.૦કેનેડા
ટ્રેલબ્લેઝર - સીમેન્સ-એર લિક્વિડ ઓબરહૌસેન, તબક્કો ૧૨૦૨૪૩.૦જર્મની
ઇબીઆઈસી - એમોનિયા પ્લાન્ટ - તબક્કો ૧૨૦૨૨૨.૨ઇજિપ્ત
પેટ્રોચાઇના યુમેન ઓઇલફિલ્ડ - તબક્કો ૧૨૦૨૩૨.૦ચીન

પ્રોજેક્ટ્સ

[ફેરફાર કરો]

વૈશ્વિક સ્તરે હરિત હાઇડ્રોજન ક્ષેત્રે અનેક મહત્વાકાંક્ષી પ્રોજેક્ટ્સની જાહેરાત કરવામાં આવી છે, જોકે તેમાંથી ઘણા હજુ પ્રારંભિક તબક્કે છે અથવા આર્થિક પડકારોનો સામનો કરી રહ્યા છે.

ઓસ્ટ્રેલિયા

[ફેરફાર કરો]

ઓસ્ટ્રેલિયામાં ૨૦૨૦-૨૧ દરમિયાન અનેક મોટા પ્રોજેક્ટ્સની જાહેરાત થઈ હતી, પરંતુ ૨૦૨૪-૨૫ સુધીમાં તેમાંથી મોટાભાગના રદ કરવામાં આવ્યા છે અથવા સ્થગિત કરાયા છે.[૫૫][૫૬] ઉદ્યોગપતિ એન્ડ્રુ ફોરેસ્ટે ૨૦૩૦ સુધીમાં ૧૫ મિલિયન ટન ઉત્પાદનનો લક્ષ્યાંક પાછો ખેંચ્યો છે.[૫૭] એપ્રિલ ૨૦૨૫ સુધીમાં, માત્ર 'એબેલ' (ABEL) પ્રોજેક્ટ કાર્યરત છે, જે હવે હાઇડ્રોજનને બદલે હરિત મેથેનોલ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યો છે.[૫૮]

ભારત

[ફેરફાર કરો]

ભારતે ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫ મિલિયન ટન હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનનો લક્ષ્યાંક રાખ્યો છે.[૫૯] રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ અને અદાણી ગ્રુપ જેવા મોટા ઉદ્યોગ જૂથોએ આ ક્ષેત્રમાં અબજો ડોલરના રોકાણની જાહેરાત કરી છે.[૬૦][૬૧] એપ્રિલ ૨૦૨૨માં, 'ઓઇલ ઇન્ડિયા લિમિટેડ' એ આસામમાં ભારતનો પ્રથમ શુદ્ધ હરિત હાઇડ્રોજન પાયલોટ પ્લાન્ટ શરૂ કર્યો હતો.[૬૨] ૨૦૨૫ સુધીમાં, ભારતમાં હરિત હાઇડ્રોજનની કિંમત આશરે ૩.૯ ડોલર (આશરે ૩૨૮ રૂપિયા) પ્રતિ કિગ્રા નોંધાઈ છે.[૬૩]

ચીન

[ફેરફાર કરો]

ચીન વિશ્વનો સૌથી મોટો હાઇડ્રોજન ઉત્પાદક છે, પરંતુ તેનું ૯૯% ઉત્પાદન અશ્મિભૂત બળતણ આધારિત છે.[૬૪] ૨૦૨૨ ના શિયાળુ ઓલિમ્પિક દરમિયાન વાહનો માટે વિશ્વના સૌથી મોટા ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર પૈકીનું એક કાર્યરત કરવામાં આવ્યું હતું, જે પવન ઉર્જા દ્વારા સંચાલિત હતું.[૬૫]

યુરોપ અને જર્મની

[ફેરફાર કરો]

જર્મનીએ ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫ ગીગાવોટ ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર ક્ષમતા માટે ૯ અબજ યુરોનું રોકાણ કર્યું છે.[૬૬] સ્પેનમાં ૩૦ કંપનીઓએ મળીને દાયકાના અંત સુધીમાં ૬૭ ગીગાવોટ વિદ્યુતવિભાજન ક્ષમતા સ્થાપિત કરવાનો પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો છે.[૬૭] સ્વીડનમાં 'સ્ટેગ્રા' (Stegra) દ્વારા હરિત હાઇડ્રોજન આધારિત વિશાળ સ્ટીલ પ્લાન્ટનું નિર્માણ થઈ રહ્યું છે.[૬૮]

અમેરિકા અને અન્ય દેશો

[ફેરફાર કરો]
  • યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ: ૨૦૨૧ ના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એક્ટ હેઠળ હરિત હાઇડ્રોજન પહેલ માટે ૯.૫ અબજ ડોલર ફાળવવામાં આવ્યા છે.[૬૯] 'ઇન્ફ્લેશન રિડક્શન એક્ટ' હેઠળ હરિત હાઇડ્રોજન માટે ૩ ડોલર/કિગ્રા સબસિડી નક્કી કરાઈ છે.[૭૦]
  • ઉરુગ્વે: ઉરુગ્વે ૨૦૩૦ સુધીમાં સ્પર્ધાત્મક ભાવે હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનનો રોડમેપ ધરાવે છે.[૭૧] ત્યાં 'કાહિરોસ' (Kahiros) જેવો પ્રથમ પાયલોટ પ્લાન્ટ ૨૦૨૬ માં શરૂ થવાની અપેક્ષા છે જે ભારે માલવાહક ટ્રકો માટે હાઇડ્રોજન પૂરો પાડશે.[૭૨]
  • સાઉદી અરેબિયા: નિયોમ (NEOM) પ્રોજેક્ટ હેઠળ ૫ અબજ ડોલરના ખર્ચે ૨૦૨૫ સુધીમાં હરિત એમોનિયા પ્લાન્ટ શરૂ કરવાની યોજના છે.[૭૩]

સરકારી સહાય

[ફેરફાર કરો]

૨૦૨૦ માં, યુરોપિયન કમિશને હાઇડ્રોજન માટે એક સમર્પિત વ્યૂહરચના અપનાવી હતી.[૭૪] "યુરોપિયન ગ્રીન હાઇડ્રોજન એક્સિલરેશન સેન્ટર" ને ૨૦૨૫ સુધીમાં વાર્ષિક ૧૦૦ અબજ યુરોની હરિત હાઇડ્રોજન અર્થવ્યવસ્થા વિકસાવવાનું કામ સોંપવામાં આવ્યું છે.[૭૫]

ડિસેમ્બર ૨૦૨૦ માં, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર એ અન્ય સંસ્થાઓ સાથે મળીને 'ગ્રીન હાઇડ્રોજન કેટાપલ્ટ' (અંગ્રેજી: ગ્રીન હાઇડ્રોજન કેટાપલ્ટ) લોન્ચ કર્યું, જેનો ઉદ્દેશ્ય ૨૦૨૬ સુધીમાં હરિત હાઇડ્રોજનની કિંમત ૨ ડોલર/કિગ્રા થી નીચે લાવવાનો છે.[૭૬]

બ્રિટિશ સરકારે ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫ ગીગાવોટ (GW) ઓછા કાર્બનવાળા હાઇડ્રોજનના ઉત્પાદન માટે "ટેન પોઈન્ટ પ્લાન" રજૂ કર્યો છે.[૭૭] જાપાન સરકારે પણ રાષ્ટ્રને "હાઇડ્રોજન સોસાયટી" માં ફેરવવાની યોજના બનાવી છે, જેમાં ૨૦૫૦ સુધીમાં વીજ ઉત્પાદનના ૧૦% હિસ્સા માટે હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ કરવાનું લક્ષ્ય છે.[૭૮] જાપાને ૧૩૫ સબસિડીવાળા હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સ્ટેશનો સાથે 'હાઇડ્રોજન હાઇવે' બનાવ્યો છે.[૭૯]

દક્ષિણ કોરિયાએ ૨૦૨૦ માં 'ક્લીન હાઇડ્રોજન એનર્જી પોર્ટફોલિયો સ્ટાન્ડર્ડ્સ' (CHPS) ની જાહેરાત કરી છે, જે સ્વચ્છ હાઇડ્રોજનના ઉપયોગ પર ભાર મૂકે છે.[૮૦] મોરોક્કો, ઇજિપ્ત અને નામિબિયા જેવા આફ્રિકન દેશોએ પણ તેમના આબોહવા પરિવર્તન એજન્ડામાં હરિત હાઇડ્રોજનને સામેલ કરવાની યોજનાઓ રજૂ કરી છે.[૮૧]

ચિલીના રાષ્ટ્રપતિએ ૨૦૩૦ સુધીમાં ચિલીને વિશ્વનો સૌથી કાર્યક્ષમ હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદક બનાવવાની વ્યૂહરચના રજૂ કરી છે.[૮૨] સ્વિસ સરકારે નવેમ્બર ૨૦૨૪ માં હાઇડ્રોજન વ્યૂહરચના અપનાવી છે, જોકે તેમાં કોઈ નાણાકીય સહાયની જોગવાઈ નથી.[૮૩]

નિયમો અને ધોરણો

[ફેરફાર કરો]

યુરોપિયન યુનિયનમાં, પ્રમાણિત 'પુન:પ્રાપ્ય' હાઇડ્રોજન માટે તે જરૂરી છે કે તે જે અશ્મિભૂત બળતણનું સ્થાન લે છે તેના કરતા ઉત્સર્જનમાં ઓછામાં ઓછો ૭૦% ઘટાડો કરે.[૮૪] આ 'ઓછા કાર્બન' (low carbon) હાઇડ્રોજનથી અલગ છે, જે અશ્મિભૂત બળતણમાંથી બનાવવામાં આવે છે પરંતુ તેમાં કાર્બન કેપ્ચરનો ઉપયોગ થાય છે.[૮૫]

યુનાઇટેડ કિંગડમમાં, 'ઓછા કાર્બન' હાઇડ્રોજન માટે એક જ માનક સૂચવવામાં આવ્યું છે. આ માનક ૨૦ ગ્રામ CO2 પ્રતિ મેગાજુલની ઉત્સર્જન તીવ્રતા નક્કી કરે છે,[૮૬] જે પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા દ્વારા ચાલતા વિદ્યુતવિભાજનથી સરળતાથી પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. બ્લુ હાઇડ્રોજન એ ધૂસર હાઇડ્રોજન છે જેમાં કાર્બન કેપ્ચર અને સ્ટોરેજ ઉમેરવામાં આવે છે, પરંતુ અત્યાર સુધી તેની સફળતાનો દર ૬૦% થી વધુ રહ્યો નથી.[૮૭]

યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં, હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન માટેના ટેક્સ ક્રેડિટ પ્રોત્સાહનો ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજનની ઉત્સર્જન તીવ્રતા સાથે જોડાયેલા છે. ઓછી ઉત્સર્જન તીવ્રતા ધરાવતા પ્રોજેક્ટ્સને વધુ સહાય આપવામાં આવે છે.[૮૮]

સંદર્ભો

[ફેરફાર કરો]
  1. 1 2 Deign, Jason (29 June 2020). "So, What Exactly Is Green Hydrogen?". Greentechmedia. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 23 March 2022 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 11 February 2022. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
  2. 1 2 "The role of hydrogen and ammonia in meeting the net zero challenge" (PDF). The Royal Society. જૂન ૨૦૨૧.
  3. ↑ "What is Green Hydrogen? Benefits, role, state, and challenges". 8 October 2023. {{cite web}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  4. 1 2 3 IPCC (2022). Shukla, P.R.; Skea, J.; Slade, R.; Al Khourdajie, A.; et al. (સંપાદકો). Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change (PDF). Contribution of Working Group III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Cambridge, UK and New York, NY, USA: Cambridge University Press (In Press). pp. 91–92. doi:10.1017/9781009157926. ISBN 978-1-009-15792-6.
  5. ↑ "Global Hydrogen Review 2025 – Analysis". IEA. 12 September 2025. p. 81. મેળવેલ 4 February 2026. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
  6. ↑ "Hydrogen Tracker – Data Tools". IEA. મેળવેલ 4 February 2026. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  7. ↑ "Global Hydrogen Review 2025 – Analysis". IEA. 12 September 2025. p. 79. મેળવેલ 4 February 2026. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
  8. 1 2 3 Squadrito, Gaetano; Maggio, Gaetano; Nicita, Agatino (1 November 2023). "The green hydrogen revolution". Renewable Energy. 216 119041. Bibcode:2023REne..21619041S. doi:10.1016/j.renene.2023.119041. {{cite journal}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  9. ↑ Gupte, Eklavya (11 July 2023). "Several deals focused on carbon, hydrogen signed at climate finance forum". www.spglobal.com (અંગ્રેજીમાં). મેળવેલ 8 September 2023. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
  10. ↑ "The GH2 Green Hydrogen Standard". Green Hydrogen Organisation (અંગ્રેજીમાં). મેળવેલ 8 September 2023. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  11. ↑ Hayibo, Koami Soulemane; Antonini, Giorgio; Rahman, Md Motakabbir; Pearce, Joshua M. (જૂન ૨૦૨૫). "Performance of Off-grid Floating Photovoltaic-Battery System Powering an Anion Exchange Membrane Electrolyser for Green Hydrogen Production". 2025 IEEE 53rd Photovoltaic Specialists Conference (PVSC). pp. 1192–1194. doi:10.1109/PVSC59419.2025.11133047. ISBN 979-8-3315-3444-8.
  12. ↑ Sasidhar, Nallapaneni (30 November 2023). "Carbon Neutral Fuels and Chemicals from Standalone Biomass Refineries". Indian Journal of Environment Engineering. 3 (2): 1–8. doi:10.54105/ijee.B1845.113223. {{cite journal}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  13. ↑ Velazquez Abad, Anthony; Dodds, Paul E. (માર્ચ ૨૦૨૦). "Green hydrogen characterisation initiatives: Definitions, standards, guarantees of origin, and challenges". 138 111300. Bibcode:2020EnPol.13811300V. doi:10.1016/j.enpol.2020.111300. {{cite journal}}: Cite journal requires |journal= (મદદ); Unknown parameter |૨૦૨૩" /> વ્યાખ્યામાં વિવિધ અન્ય પદ્ધતિઓ દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજનનો પણ સમાવેશ journal= ignored (મદદ)
  14. ↑ Shiva Kumar, S.; Lim, Hankwon (નવેમ્બર ૨૦૨૨). "An overview of water electrolysis technologies for green hydrogen production". Energy Reports. 8: 13793–13813. Bibcode:2022EnRep...813793S. doi:10.1016/j.egyr.2022.10.127.
  15. ↑ Younas, Muhammad; Shafique, Sumeer; Hafeez, Ainy; Javed, Fahad; Rehman, Fahad (મે ૨૦૨૨). "An Overview of Hydrogen Production: Current Status, Potential, and Challenges". Fuel. 316 123317. Bibcode:2022Fuel..31623317Y. doi:10.1016/j.fuel.2022.123317.
  16. 1 2 Hossain Bhuiyan, Md Monjur; Siddique, Zahed (2025-02-10). "Hydrogen as an alternative fuel: A comprehensive review of challenges and opportunities in production, storage, and transportation". International Journal of Hydrogen Energy. 102: 1026–1044. Bibcode:2025IJHE..102.1026H. doi:10.1016/j.ijhydene.2025.01.033. ISSN 0360-3199. {{cite journal}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  17. ↑ "Electrolyzers". Hydrogen Council. 12 December 2023. {{cite web}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  18. ↑ Sebbahi, Seddiq; Assila, Abdelmajid; Alaoui Belghiti, Amine; Laasri, Said; Kaya, Savaş; Hlil, El Kebir; Rachidi, Samir; Hajjaji, Abdelowahed (સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૪). "A comprehensive review of recent advances in alkaline water electrolysis for hydrogen production". International Journal of Hydrogen Energy. 82: 583–599. Bibcode:2024IJHE...82..583S. doi:10.1016/j.ijhydene.2024.07.428.
  19. ↑ Shiva Kumar, S.; Himabindu, V. (ડિસેમ્બર ૨૦૧૯). "Hydrogen production by PEM water electrolysis – A review". Materials Science for Energy Technologies. 2 (3): 442–454. Bibcode:2019MSET....2..442S. doi:10.1016/j.mset.2019.03.002.
  20. ↑ Zong, Shuang; Zhao, Xiufei; Jewell, Linda L.; Zhang, Yusheng; Liu, Xinying (સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૪). "Advances and challenges with SOEC high temperature co-electrolysis of CO2/H2O: Materials development and technological design". Carbon Capture Science & Technology. 12 100234. doi:10.1016/j.ccst.2024.100234.
  21. ↑ Yanagi, Rito; Yang, Patrick; Tricker, Andrew W.; Chen, Yu; Scott, Mary C.; Berlinger, Sarah A.; Zenyuk, Iryna V.; Peng, Xiong (જૂન ૨૦૨૫). "Enhancing water and oxygen transport through electrode engineering for AEM water electrolyzers". Joule. 9 (7) 102001. Bibcode:2025Joule...902001Y. doi:10.1016/j.joule.2025.102001.
  22. ↑ El ouardi, M.; El Idrissi, A.; Arab, M.; Zbair, M.; Haspel, H.; Saadi, M.; Ait Ahsaine, H. (જાન્યુઆરી ૨૦૨૪). "Review of photoelectrochemical water splitting: From quantitative approaches to effect of sacrificial agents, oxygen vacancies, thermal and magnetic field on (photo)electrolysis". International Journal of Hydrogen Energy. 51: 1044–1067. Bibcode:2024IJHE...51.1044E. doi:10.1016/j.ijhydene.2023.09.111.
  23. ↑ Safdar, Rizwan; Wan Mahari, Wan Adibah; Foong, Shin Ying; Chan, Yi Herng; Liew, Rock Keey; Lan, John Chi-Wei; Rajamohan, Natarajan; Verma, Meenakshi; Peng, Wanxi; Lam, Su Shiung (જૂન ૨૦૨૫). "A comprehensive review of advancements and challenges in hydrogen production from thermochemical and biological conversion of food waste: The path forward". International Journal of Hydrogen Energy. 139: 1177–1200. Bibcode:2025IJHE..139.1177S. doi:10.1016/j.ijhydene.2025.04.359.
  24. ↑ Ait Ousaleh, Hanane; Chanda, Macmillan; Karibe, Houda; Aitbella, Younes; Sair, Said; Faik, Abdessamad (સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫). "Advancing thermochemical water splitting: Performance insights and material selection for scalable hydrogen technology". Renewable and Sustainable Energy Reviews. 220 115902. Bibcode:2025RSERv.22015902A. doi:10.1016/j.rser.2025.115902.
  25. ↑ Gokon, N.; Murayama, H.; Umeda, J.; Hatamachi, T.; Kodama, T. (February 2009). "Monoclinic zirconia-supported Fe3O4 for the two-step water-splitting thermochemical cycle at high thermal reduction temperatures of 1400–1600 °C". International Journal of Hydrogen Energy. 34 (3): 1208–1217. Bibcode:2009IJHE...34.1208G. doi:10.1016/j.ijhydene.2008.12.007. મેળવેલ 11 June 2025. {{cite journal}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  26. 1 2 Kani, Nishithan C.; Chauhan, Rohit; Olusegun, Samuel A.; Sharan, Ishwar; Katiyar, Anag; House, David W.; Lee, Sang-Won; Jairamsingh, Alena; Bhawnani, Rajan R.; Choi, Dongjin; Nielander, Adam C.; Jaramillo, Thomas F.; Lee, Hae-Seok; Oroskar, Anil; Srivastava, Vimal C. (મે ૨૦૨૪). "Sub-volt conversion of activated biochar and water for H2 production near equilibrium via biochar-assisted water electrolysis". Cell Reports Physical Science. 5 (6) 102013. doi:10.1016/j.xcrp.2024.102013. hdl:2346/99192.
  27. ↑ Nallapaneni, Sasidhar (November 2025). "Retrofitting Blast Furnaces for Producing Green Steel and Green Urea" (PDF). Indian Journal of Environment Engineering (અંગ્રેજીમાં). 5 (2): 19–25. doi:10.54105/ijee.B1871.05021125. ISSN 2582-9289. મેળવેલ 24 November 2025. {{cite journal}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  28. ↑ "Siemens and Paragon to scale ultra-clean hydrogen production". January 2024. મેળવેલ 1 August 2025. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  29. ↑ International Renewable Energy Agency (29 March 2022). "World Energy Transitions Outlook 1-5C Pathway 2022 edition". IRENA (અંગ્રેજીમાં). p. 227. મેળવેલ 6 October 2023. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
  30. ↑ Kjellberg-Motton, Brendan (7 February 2022). "Steel decarbonisation gathers speed | Argus Media". www.argusmedia.com (અંગ્રેજીમાં). મેળવેલ 7 September 2023. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
  31. ↑ Blank, Thomas; Molly, Patrick (January 2020). "Hydrogen's Decarbonization Impact for Industry" (PDF). Rocky Mountain Institute. pp. 2, 7, 8. મૂળ સંગ્રહિત (PDF) માંથી 22 September 2020 પર સંગ્રહિત. {{cite web}}: Check date values in: |archive-date= (મદદ)
  32. ↑ Liptak, Bela (21 March 2022). "Batteries or fuel cells for energy storage?". Control. Endeavour Business Media. {{cite web}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  33. ↑ Plötz, Patrick (31 January 2022). "Hydrogen technology is unlikely to play a major role in sustainable road transport". Nature Electronics. 5 (1): 8–10. doi:10.1038/s41928-021-00706-6. {{cite journal}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  34. ↑ Lipták, Béla (24 January 2022). "Hydrogen is key to sustainable green energy". Control Global. {{cite news}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  35. ↑
  36. ↑ "Green Hydrogen: The Missing Link in the Global Energy Transition". Consegic Business Intelligence. મેળવેલ 28 January 2026. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  37. ↑ "Global Hydrogen Generation Market Size & Share Report 2030". www.grandviewresearch.com (અંગ્રેજીમાં). મેળવેલ 5 July 2023. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  38. ↑ "Global Green Hydrogen Market Size Report, 2022-2030". www.grandviewresearch.com (અંગ્રેજીમાં). મેળવેલ 5 July 2023. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  39. ↑ Smink, Veronica (31 March 2021). "6 países que lideran la producción de hidrógeno verde, una de las "energías del futuro" (y cuál es el único latinoamericano)" [6 countries that lead the production of green hydrogen, one of the "energies of the future" (and which is the only one in Latin America)]. BBC Mundo (સ્પેનિશમાં). મૂળ માંથી 31 May 2021 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 14 June 2021. {{cite news}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
  40. ↑ "The Future of Hydrogen – Analysis". IEA. 14 June 2019. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 12 December 2019 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 13 January 2022. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (મદદ)
  41. ↑ "Global Hydrogen Review 2024". International Energy Agency (બ્રિટિશ અંગ્રેજીમાં). 2024-10-02. મેળવેલ 2025-07-30. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
  42. ↑ "Green hydrogen costs 'can hit $2/kg benchmark' by 2030: BNEF". 30 March 2020. {{cite news}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  43. ↑ Penrod, Emma (11 April 2022). "Rapid development could push cost of hydrogen below $2/kg in the next 10-20 years, analysts say". Utility Dive (અમેરિકન અંગ્રેજીમાં). મેળવેલ 27 September 2023. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
  44. ↑ Schrotenboer, Albert H.; Veenstra, Arjen A.T.; uit het Broek, Michiel A.J.; Ursavas, Evrim (ઓક્ટોબર ૨૦૨૨). "A Green Hydrogen Energy System: Optimal control strategies for integrated hydrogen storage and power generation with wind energy". Renewable and Sustainable Energy Reviews. 168 112744. arXiv:2108.00530. Bibcode:2022RSERv.16812744S. doi:10.1016/j.rser.2022.112744.
  45. ↑ સંદર્ભ ત્રુટિ: અયોગ્ય <ref> ટેગ; ETC-2021નામના સંદર્ભ માટે કોઈ પણ સામગ્રી નથી
  46. ↑ Roser, Max (2020-12-01). "Why did renewables become so cheap so fast?". Our World in Data (અંગ્રેજીમાં). {{cite journal}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  47. ↑ સંદર્ભ ત્રુટિ: અયોગ્ય <ref> ટેગ; Saini-2023નામના સંદર્ભ માટે કોઈ પણ સામગ્રી નથી
  48. ↑ સંદર્ભ ત્રુટિ: અયોગ્ય <ref> ટેગ; C&ENનામના સંદર્ભ માટે કોઈ પણ સામગ્રી નથી
  49. ↑ Goldman Sachs Research. "Carbonomics: The Clean Hydrogen Revolution". Goldman Sachs (અમેરિકન અંગ્રેજીમાં). pp. 4–6. મેળવેલ 25 September 2023. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  50. ↑ "IEA lowers 2030 low-emissions hydrogen production outlook".
  51. ↑ "Mapped: Global Hydrogen Production by Region - Fuelcellsworks". fuelcellsworks.com. 6 December 2024. {{cite web}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  52. ↑ "Hydrogen Production Projects Interactive Map – Data Tools". IEA.
  53. ↑ "Hydrogen Production and Infrastructure Projects Database - Data product". IEA.
  54. ↑ "Flagship green project by Energy China in operation". China Daily.
  55. ↑ સંદર્ભ ત્રુટિ: અયોગ્ય <ref> ટેગ; autoનામના સંદર્ભ માટે કોઈ પણ સામગ્રી નથી
  56. ↑ Morton, May 17 2021. "Australia's first fully renewable 'hydrogen valley' slated for NSW coal heartland". The Guardian.{{cite news}}: CS1 maint: numeric names: authors list (link)
  57. ↑ "Why Andrew Forrest stepped back on green hydrogen". ABC News. 20 July 2024. {{cite news}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  58. ↑ https://www.abc.net.au/news/2025-04-09/abel-energy-bell-bay-hydrogen-project-coalition-susie-bower/105156912
  59. ↑ Varadhan, Sudarshan (18 February 2022). "India plans to produce 5 mln tonnes of green hydrogen by 2030". Reuters. {{cite news}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  60. ↑ "RIL plans to use 3 GW solar power to produce green hydrogen". ETEnergyworld.com. {{cite web}}: Missing or empty |url= (મદદ)
  61. ↑ "Adani to invest $70 bn in renewable energy". mint. {{cite web}}: Missing or empty |url= (મદદ)
  62. ↑ Karmakar, Rahul (27 May 2022). "Green hydrogen: Fuel of the future?". The Hindu. {{cite news}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  63. ↑ "Abu Dhabi's Ocior Energy bags HPCL's 5,000-tonne green hydrogen deal". EnergyWorld. 16 July 2025. {{cite web}}: Check date values in: |date= (મદદ); Missing or empty |url= (મદદ)
  64. ↑ Nakano, Jane (28 March 2022). "China Unveils its First Long-Term Hydrogen Plan". CSIS Washington. {{cite journal}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  65. ↑ Frangoul, Anmar (28 January 2022). "Shell says one of the largest hydrogen electrolyzers is now up and running in China". CNBC. {{cite web}}: Check date values in: |date= (મદદ); Missing or empty |url= (મદદ)
  66. ↑ Martin, Nik (10 June 2020). "Germany and hydrogen — €9 billion to spend". Deutsche Welle. {{cite news}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  67. ↑ "European companies unveil plan for massive solar-to-hydrogen network". Global Construction Review.
  68. ↑ "H2 Green Steel changes name to Stegra". H2 Green Steel. 12 September 2024. {{cite news}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  69. ↑ "DOE Establishes Bipartisan Infrastructure Law's $9.5 Billion Clean Hydrogen Initiatives". energy.gov. {{cite web}}: Missing or empty |url= (મદદ)
  70. ↑ "The Inflation Reduction Act upends hydrogen economics". Utility Dive. {{cite web}}: Missing or empty |url= (મદદ)
  71. ↑ "Green Hydrogen Roadmap in Uruguay. Ministerio de Industria, Energía y Minería (Uruguay). 2022.
  72. ↑ "Se presenta la concreશન de la primera planta de hidrógeno verde en Uruguay." MIEM, 30 Oct 2024.
  73. ↑ "Saudi Arabia's $5bn green hydrogen-based ammonia plant". Energy & Utilities. {{cite web}}: Missing or empty |url= (મદદ)
  74. ↑ "Hydrogen". Energy - European Commission (અંગ્રેજીમાં). 28 May 2019. મેળવેલ 6 November 2021. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
  75. ↑ "Developing a green hydrogen economy". The European Green Hydrogen Acceleration Center. મૂળ માંથી 22 જુલાઈ 2024 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 6 November 2021. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
  76. ↑ Alverà, Marco (14 July 2021). "Energy is on the cusp of a new era". Financial Times. {{cite news}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  77. ↑ "The Ten Point Plan for a Green Industrial Revolution". Gov.uk. 18 November 2020. {{cite web}}: Check date values in: |date= (મદદ); Missing or empty |url= (મદદ)
  78. ↑ Journal (13 June 2021). "How Japan's Big Bet on Hydrogen Could Revolutionize the Energy Market". Wall Street Journal. {{cite news}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  79. ↑ "Japan targets 1,000 hydrogen stations by end of decade". Nikkei Asia. 30 May 2021. {{cite news}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  80. ↑ Purtill, James (22 January 2021). "What is green hydrogen". ABC News. {{cite news}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  81. ↑ "The African nation aiming to be a hydrogen superpower". BBC News. 28 December 2021. {{cite news}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  82. ↑ O'Ryan, Francisca (3 November 2020). "National Strategy for Green Hydrogen in Chile". La Tercera. {{cite news}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  83. ↑ "Le Conseil fédéral présente la stratégie nationale en matière d'hydrogène". 31 January 2025. {{cite news}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  84. ↑ "Questions and Answers on the EU Delegated Acts on Renewable Hydrogen". European Commission. 13 February 2023. {{cite web}}: Check date values in: |date= (મદદ); Missing or empty |url= (મદદ)
  85. ↑ "New Definitions for Blue and Green Hydrogen". Inside Energy & Environment. 7 January 2022. {{cite web}}: Check date values in: |date= (મદદ); Missing or empty |url= (મદદ)
  86. ↑ "UK Low Carbon Hydrogen Standard". GOV.UK. 18 May 2023. {{cite web}}: Check date values in: |date= (મદદ); Missing or empty |url= (મદદ)
  87. ↑ "Hydrogen". IEA. {{cite web}}: Missing or empty |url= (મદદ)
  88. ↑ "Financial Incentives for Hydrogen and Fuel Cell Projects". Energy.gov. {{cite web}}: Missing or empty |url= (મદદ)
"https://gu.wikipedia.org/w/index.php?title=હરિત_હાઇડ્રોજન&oldid=900704" થી મેળવેલ