નારાયણ સરોવર

વિકિપીડિયાથી
આના પર જાવ: ભ્રમણ, શોધો
નારાયણ સરોવર ચિંકારા અભયારણ્ય
આઈ.યુ.સી.એન. શ્રેણી ૪ (વસવાટ/જાતી પ્રબંધન વિસ્તાર)
Chinkara Desert NP Jaisalmer.jpg
ચિંકારા હરણ
Map showing the location of  નારાયણ સરોવર ચિંકારા અભયારણ્ય
નારાયણ સરોવર ચિંકારા અભયારણ્યનું સ્થળ
સ્થળ લખપત તાલુકો, કચ્છ જિલ્લો, ગુજરાત, ભારત
નજીકનું શહેર ગાંધીધામ
અક્ષાંશ-રેખાંશ ૨૩°૪૦′૨૪.૩૦″N ૬૮°૩૨′૨૩.૫૫″E / Expression error: Unrecognized punctuation character "�". Expression error: Unrecognized punctuation character "�". / ૨૩.૬૭૩૪૧૭; ૬૮.૫૩૯૮૭૫
ક્ષેત્રફળ ૪૪૪.૨૩ ચો.કિમી.
સ્થાપિત એપ્રિલ, ૧૯૮૧
નિયામક સંસ્થા ગુજરાત વનવિભાગ
અધિકૃત વેબસાઈટ
દક્ષીણ એશીયામાં ચિંકારાનો ફેલાવો દર્શાવતો નક્શો

નારાયણ સરોવર હિંદુઓના પવિત્ર યાત્રાધામો પૈકીનું એક છે. આ સરોવર ભારતના ગુજરાત રાજ્યના કચ્છ જિલ્લાના લખપત તાલુકામાં [૧] આવેલું આઇ.યુ.સી.એન. શ્રેણી ૪ (વસવાટ/જાતી પ્રબંધન વિસ્તાર)[૨] હેઠળ અને વનવિભાગના અનુસાર અભયારણ્ય[૩] શ્રેણી હેઠળ આરક્ષીત છે. અહીં પહોંચવા માટે નજીકનું વિમાન મથક અને રેલ્વે સ્ટેશન ભુજ ખાતે ૧૧૫ કિમી અંતરે અને નજીકનું બસ સ્ટેશન દયાપર ૧૫ કિમી અંતરે આવેલું છે.[૪] અહીં મુખ્યત્વે ચિંકારાઓ જોઈ શકાય છે. આ ઉપરાંત બસ્ટાર્ડ (bustard)ની ત્રણે પ્રજાતિ જેમાં ઘોરાડ, Houbara Bustard અને Lesser Florican જોવા મળે છે. રણપ્રદેશનું પક્ષી એવું Black Partridge, ૧૮ પ્રકારની સર્પ પ્રજાતિ અને ૧૮૪ પ્રકારનાં પક્ષીઓ જેમાં ૧૯ પ્રકારનાં raptor પણ અહીં જોવા મળે છે. વનસ્પતિમાં ગોરડ, પીલુ, થોર, ગુગળ, બોરડી અને બાવળ જેવાં ૩ થી ૫ મી. ઊંચા કાંટાળા વૃક્ષો સહીત ૨૫૨ પ્રકારની વનસ્પતિ જોવા મળે છે. આ ઉપરાંત મોટાભાગે ઘાસીયાં મેદાન અને ઝાંખરાઓ આવેલાં છે. આ સરોવર ક્ષેત્રને ૧૯૮૧માં નારાયણ સરોવર અભયારણ્ય ઘોષિત કરવામાં આવ્યું છે. આ અભયારણ્યનું ક્ષેત્રફળ ૪૪૪.૨૩ ચો.મી. છે[૫][૬]

પ્રાચીન કોટેશ્વર મંદિર અહીંથી ચાર કિમી દૂર છે. શ્રીમદ્ ભાગવતમ્ માં વર્ણવેલા પાંચ પવિત્ર તળાવોમાંનું આ એક તળાવ છે.[૭][૮][૯] નારાયણ સરોવરનો અર્થ થાય છે ભગવાન શ્રી વિષ્ણુનું સરોવર.[૮][૫][૧૦] પૌરાણીક કથાઓ અનુસાર સરસ્વતી નદી નારાયણ સરોવર નજીક આવેલા દરિયામાં મળતી હતી અને આ સરોવરને પોતાના પાણી વડે ભરી દેતી. આથી આ સ્થળને હિંદુઓ દ્વારા પવિત્ર ગણવામાં આવે છે. [૧૧][૧૨]

આ સ્થળે વૈષ્ણવ સંપ્રદાયના શ્રી ત્રિકમજી, લક્ષ્મીનારાયણ, ગોવર્ધનનાથજી, દ્વારકાનાથ, આદિનારાયણ, રણછોડરાયજી અને લક્ષ્મીજીના મંદિરો આવેલા છે. રાવ દેશળજી ત્રીજાના રાણીએ આ મંદિરો બંધાવ્યાં છે. સમગ્ર ભારતમાંથી શ્રદ્ધાળુઓ અહીં દર્શનાર્થે આવે છે. તળાવની વાસ્તુકળા પ્રાચીન અને સુંદર છે.[૯][૮] લક્ષ્મીનારાયણ અને ત્રિકમરાયના મંદિરોને દ્વારકા મંદિર જેવી શૈલિથી જ બનાવાયા છે.[૭] બાકીના પાંચ મંદિરો ૧૭૮૦-૯૦માં વાઘેલી મહાકુંવર નામના રાવ દેશળજીના રાણી દ્વારા બનાવાયા છે. [૭] [૧૨] અને તે પછી કલ્યાણરાયનું મંદિર બંધાવાયું.[૭] અહીં યાત્રાળુઓ માટે ધર્મશાળાઓ પણ ઉપલબ્ધ છે.[૫]

હિંદુ પૌરાણીક કથાઓ પ્રમાણે પાંચ પવિત્ર સરોવરોના જૂથને 'પંચ સરોવર' કહેવાય છે. તે પાંચ સરોવર છે માન સરોવર, બિંદુ સરોવર, નારાયણ સરોવર, પંપા સરોવર અને પુષ્કર સરોવર.[૭] કારતક મહિનાની અગિયારસથી પૂનમ સુધી અહીં મેળો ભરાય છે .[૫]

મહાપ્રભુ વલ્લભાચાર્ય તેમના જીવન કાળ દરમ્યાન અહીં આવ્યા હતા અને સમય ગાળ્યો હતો માટે પુષ્ટિ માર્ગના અનુયાયીઓ માટે પણ આ સ્થળ પાવન મનાય છે.[૧૩]

સંદર્ભો[ફેરફાર કરો]

  1. ગુજરાત વનવિભાગ, નારાયણ સરોવર
  2. "આરક્ષીત વિસ્તારોની યાદી". http://worldwildlife.org. વર્લ્ડ વાઇલ્ડ લાઇફ. ૨૨-ઓક્ટોબર-૨૦૧૩. Retrieved ૨૨-ઓક્ટોબર-૨૦૧૩. 
  3. "નારાયણ સરોવર અભયારણ્ય ની માહિતિ". http://gujaratforest.gov.in. વનવિભાગ, ગુજરાત સરકાર. ૨૨-ઓક્ટોબર-૨૦૧૩. Retrieved ૨૨-ઓક્ટોબર-૨૦૧૩. 
  4. નારાયણ સરોવર અભયારણ્ય – કચ્છ જિલ્લો, વન વિભાગ ગુજરાત
  5. ૫.૦ ૫.૧ ૫.૨ ૫.૩ [૧]
  6. નારાયણ સરોવર અભયારણ્ય – કચ્છ જિલ્લો, વન વિભાગ ગુજરાત
  7. ૭.૦ ૭.૧ ૭.૨ ૭.૩ ૭.૪ [૨] Encyclopaedia of tourism resources in India, Volume 2 By Manohar Sajnani
  8. ૮.૦ ૮.૧ ૮.૨ [૩]
  9. ૯.૦ ૯.૧ [૪]
  10. [૫] Gujarat–Daman–Diu: A Travel Guide By Ward.
  11. One outlet of the Saraswati into the sea was at Lokpat which was also a major seat of learning and a port. Further downstream was Narayan Sarovar which is mentioned in the Mahabharta as a holy place.
  12. ૧૨.૦ ૧૨.૧ Shree Kutch Gurjar Kshatriya Samaj : A brief History & Glory of our fore-fathers : Page :27 by Raja Pawan Jethwa. (2007) Calcutta.
  13. [૬]