દરિયાઈ પ્રદૂષણ

વિકિપીડિયાથી
આના પર જાવ: ભ્રમણ, શોધો
ઉપર દર્શાવ્યા મુજબ દરિયાઇ કચરો, દરિયાઇ પ્રદૂષણ જ્યારે જોઇ શકાય છે, ત્યારે ઘણીવાર પ્રદૂષકો જે જોઇ શકાતા નથી તે વધુ નુકશાન કરે છે.

રસાયણો, રજકણો, ઔધોગિક, કૃષિસંબંધી અને રહેઠાણ સંબંધી કચરા, અવાજ અથવા આક્રમણકારી સજીવસૃષ્ટિના ફેલાવાના સમૂદ્રમાં પ્રવેશ થાય ત્યારે દરિયાઇ પ્રદૂષણ ઉદ્દભવે છે. મોટાભાગના દરિયાઇ પ્રદૂષણના સ્ત્રોતો જમીન આધારિત છે. પ્રદૂષણ ઘણીવાર ધ્યાનમાં ન આવેલ સ્ત્રોતો જેવા કે કૃષ‍િસંબંધી ધોવાણ અને પવન ફૂંકાવાથી થતા ભંગારથી આવે છે.

ઘણા પ્રાથમિક ઝેરી રસાયણો નાના રજકણો સાથે ચોટેલા હોય છે, જે પછી કાં તો ખોરાકનો સંગ્રહ કરતા અથવા ગાળીને ખાતા સુક્ષ્મ જંતુઓ અને દરિયાઇ પ્રાણીઓ દ્વારા લેવામાં આવે છે. આ રીતે, ઝેરી સમુદ્રી ખોરાકની સાંકળો સાથે ઉપર જતાં ભળવા લાગે છે. ઘણા રજકણો ઓક્સીઝનના ઊંચા વપરાશના સંદર્ભમાં રાસાયણિક રીતે ઘણા રજકણોનું સંયોજન થાય છે, જે ખાડીઓને પ્રદૂષિત બનાવવા કારણભૂત છે.

નુકશાનકારક પદાર્થો દરિયાઇ જૈવિક તંત્રમાં ભળે છે, ત્યારે તેઓ ઝડપથી દરિયાઇ ખોરાક જાળમાં એકઠાં થવા લાગે છે. એક વખતમાં ખોરાકજાળમાં, આ નુકશાનકારક પદાર્થો જનીનીક પરિવર્તનો તેમજ રોગો ઉત્પન્ન કરી શકે છે, જે માનવીઓ તેમજ સમગ્ર ખોરાકચક્ર માટે નુકશાનકારક બની જાય છે.

ઝેરી ધાતુઓની પણ દરિયાઇ ખોરાક જાળમાં ઓળખાવી શકાય છે. તે સેંન્દ્રીય પદાર્થો, જૈવરાસાયણિક, વતર્નો, પુન:ઉત્પાદનમાં પરિવર્તન માટે કારણભૂત બની શકે છે અને દરિયાઇ જીવનમાં વિકાસને રોકે છે. વધુમાં, ઘણાં પ્રાણી આહારોમાં ઊંચું માછલી ભોજન અથવા માછલી હાઇડ્રોલીસેટ (hydrolysate) ઘટક હોય છે. આ રીતે, દરિયાઇ ઝેર જમીન પરના પ્રાણીઓમાં પહોંચી શકે છે, અને પછી તે માંસ અને ડેરી ઉત્પાદનોમાં જોવા મળે છે.

ઇતિહાસ[ફેરફાર કરો]

દરિયાઇ પ્રદૂષણ પર માર્પોલ (MARPOL) 73/78 સંમેલનના પક્ષો

જોકે દરિયાઇ પ્રદૂષણનો લાંબો ઇતિહાસ છે. પરંતુ તેના વિરોધ માટે અસરકારક આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ વીસમી સદીમાં પ્રસ્થાપિત કરવામાં આવ્યાં હતાં. દરિયાઇ પ્રદૂષણ 1950 ની શરુઆતમાં દરિયાના કાયદા પરની ઘણી સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સમિતિઓ દરમિયાન સંબંધ ધરાવતી હતી. મોટાભાગના વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે સમુદ્રો એટલા બધા વિશાળ છે કે તેમની પાસે મંદ કરવાની અનિયંત્રિત શકિત છે, અને તેથી નુકશાનરહિત પ્રદૂષણની ભરપાઇ કરે છે.. 1950 ના અંતમાં અને 1960 ની શરુઆતમાં, ફ્રેંચ કમીસરાઇઝેટના એનર્જી ઓટોમિક (Commissariat à l'Energie Atomique) દ્વારા મધ્ય સમુદ્રમાં અને વિન્ડસ્કેલ (Windscale) આતે બ્રિટિશ પુન:પ્રક્રિયા વ્યવસ્થાપનમાંથી આઇરીશ સમુદ્રમાં એટોમિક એનર્જી કમિશન દ્વારા મંજૂરી અપાયેલ કંપનીઓ દ્વારા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના દરિયાકિનારે કિરણોત્સર્ગના કચરાના ઢગલાઓ વિશે ઘણા વાદવિવાદ થયા હતા. ઉદાહરણ તરીકે મધ્ય સમુદ્રના વાદવિવાદ પછી,જેક્સ કૌસ્ટીયુ દરિયાઇ પ્રદૂષણ અટકાવવાની ચળવળમાં વિશ્વપ્રસિદ્ધ વ્યક્તિ બન્યો. 1967 ના ટોરે કેન્યોન તૈલી જહાજના ભંગાણ અને 1969 ના કેલિફો‍ર્નિયાના દરિયાકિનારે સાન્ટા બાર્બરા તેલ પ્રસરણ દરિયાઇ પ્રદૂષણ નવાં આંતરરાષ્ટ્રીય સમાચાર બન્યા. સ્ટોકહોમ ખાતે આયોજિત 1972 માનવ પર્યાવરણ પરની સંયુકત રાષ્ટ્ર સમિતિ દરમિયાન દરિયાઇ પ્રદૂષણ ચર્ચાનો મુખ્ય વિસ્તાર હતો. એક સમયે લંડન સંમેલન તરીકે ઓળખાતી કચરા અને અન્ય બાબતોના ફેંકવાથી દરિયાઇ પ્રદૂષણના અટકાવ પ્રણાલિ ઉપરના સંમેલનના ચિહ્નો પણ તે વર્ષે જોવા મળ્યા હતા. લંડન સંમેલને દરિયાઇ પ્રદૂષણ પર પ્રતિબંધ ન મૂક્યો પરંતુ રાષ્ટ્રીય સતાઓ દ્વારા નિયમ મુજબ અથવા (ગ્રે)પદાર્થો માટેની કાળી અને ગ્રે યાદીઓ પ્રસ્થાપિત કરી હતી. ઉદાહરણ તરીકે, સાઇનાઇડ અને ઉચ્ચ સ્તરના કિરણોત્સર્ગયુક્ત કચરાઓને કાળી યાદીમાં મૂકવામાં આવ્યા હતાં. લંડન સંમેલન જહાજમાંથી ફેંકેલા કચરા માટે જ ફક્ત અમલમાં મૂકાયું, અને તેથી પાઇપલાઇનમાંથી પ્રવાહી તરીકે કચરાને ખાલી કરવા કોઇ નિયમ ઘડવામાં આવ્યો નથી.[૧]

પ્રદૂષણના માર્ગો[ફેરફાર કરો]

કચરા નદી.

વર્ગિકૃત કરવા માટેના ઘણા જુદા જુદા માર્ગો છે, અને આપણા દરિયાઇ પર્યાવરણમાં પ્રદૂષણના પરિણામોને ચકાસે છે. પેટીન (n.d.) એ નોંધ્યું છે કે સામાન્ય રીતે સમુદ્રમાં પ્રદૂષણના પરિણામોના મુખ્ય ત્રણ પ્રકારો છેઃ સમુદ્રોમાં કચરાને સીધો ફેંકવો, વરસાદને લીધે પાણીમાં સીધું ધોવાણ, અને વાતાવરણમાંથી છૂટતા પ્રદૂષકો.

સમુદ્ર તરફના પ્રદૂષકો દ્વારા પ્રવેશનો એક સામાન્ય માર્ગ નદીઓ છે. સમુદ્રમાંથી પાણીના બાષ્પીભવન તળિયે બેઠેલા તેના જથ્થાથી ચઢિયાતું હોય છે. નદીઓમાં પ્રવેશતા મહાદ્ધીપો ઉપર વરસાદ દ્વારા સંતુલન પ્રસ્થાપિત કરવામાં આવે છે અને પછી સમુદ્રમાં પરત પાછું આવે છે. ન્યુયોર્ક સ્ટેટમાં હડસન અને ન્યૂ જર્સીમાં રેરાઇટન, જે સ્ટેટન આઇલેન્ડના ઉત્તરીય અને દક્ષીણીય અંતો તરફ ખાલી છે તે ખુલ્લા સમુદ્રમાં સુક્ષ્મ જતુઓ (કોપેપોડ) ઝુપલેન્ટ્જર નના પારાના ચેપના સ્ત્રોત છે. શુદ્ધ આહારના કોપપોડમાં ઊંચામાં ઊંચું સંયોજન આ નદીઓના મુખ આગળ નથી, પરંતુ એટલાન્ટિક સીટીની નજીક દક્ષીણમાં 70 માઇલે છે, કારણકે પાણી દરિયા કિનારાની નજીક વહે છે. સુક્ષ્મ જંતુઓ ઝેર ફેલાવવા માટે પહેલાં થોડાં દિવસો લે છે[૨].

પ્રદૂષણ ઘણીવાર મુખ્ય સ્ત્રોત અથવા ગૌણ સ્ત્રોત પ્રદૂષણ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. જ્યારે તેનો એકમાત્ર ઓળખપાત્ર, અને સ્થાનિક સ્ત્રોત હોય છે ત્યારે મુખ્ય સ્ત્રોત પ્રદૂષણ થાય છે. સમુદ્રમાં ગટરવ્યવસ્થા અને ઔધોગિક કચરો સીધી રીતે ફેંકવો તેનું ઉદાહરણ છે. આ પ્રકારના પ્રદૂષણો ખાસ કરીને વિકાસશીલ દેશોમાં થાય છે. જ્યારે પ્રદૂષણ અવ્યાખ્યાયિત અને પ્રસરેલા સ્ત્રોતોમાંથી આવે છે. ત્યારે ગૌણ સ્ત્રોત પ્રદૂષણ જોવા મળે છે. તેને નિયમબદ્ધ કરવું અઘરું બની શકે છે. કૃષિસંબંધી ધોવાણ અને પવન ફૂંકાવાથી એકઠો થતો કચરો એ તેના મુખ્ય ઉદાહરણો છે.

સીધો નિકાલ[ફેરફાર કરો]

રિયો ટિન્ટો રિવર (Rio Tinto River)માં એસિડ ખોદકામ નિકાલ.

પ્રદૂષકો ક્યારેક જોખમી તેમજ ઝેરી કચરાના સ્વરૂપમાં શહેરી ગટરવ્યવસ્થા અને ગ્રામ્ય કચરા ઔધોગિક કચરાની ઠાલવણીથી સીધા નદીઓ અને સમુદ્રમાં પ્રવેશે છે.

તાંબા, સોનું વગરે માટે ખાણના એ દરિયાઇ પ્રદૂષણના અન્ય સ્ત્રોત છે. મોટાભાગનું પ્રદૂષણ સામાન્ય રીતે માટી હોય છે, જેનું નદીમાંથી દરિયામાં વહન થાય છે. આમછતાં, દરિયામાં ફેંકવામાં આવતા કેટલાક ખનીજો સમસ્યાર ઉત્પન્ન‍ કરી શકે છે, જેવા કે, તાંબુ સામાન્ય ઔધોગિક પ્રદૂષણ કરનાર છે, જે પરવાળાંના વિકાસ અને જીવન ઇતિહાસ સાથે છેડછાડ કરી શકે છે.[૨] ખાણ નબળો પર્યાવરણીય ઇતિહાસ ધરાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ એન્વાયર્મેન્ટલ પ્રોટેકશન એજન્સી પર્યાવરણીય બચાવ શાખા મુજબ, ખાણને પશ્ચિમી ખંડીય US માં નદીઓ જે સમુદ્રોને અલગ પાડતી જમીનના 40% થી વધુ જલવિભાજકના ભાગોને દૂષ‍િત કરે છે.[૩] મોટાભાગના આ પ્રદૂષણો સમુદ્રમાં સમાપ્ત થઇ જાય છે.

જમીન ધોવાણ[ફેરફાર કરો]

ખેતીની સપાટીનું ધોવાણ, તે જ રીતે ગ્રામ્ય ધોવાણ અને રસ્તાઓ, ઇમારતો, બંદરો, માર્ગો, અને ટાપુઓના બાંધકામથી થતુ ધોવાણ, કાર્બન, નાઇટ્રોજન, ફોસ્ફોરસ, અને ખનીજોથી લદાયેલી માટી અને રજકણો ધારણ કરે છે. આ પોષક પાણી નકામા દરિયાઇ છોડવાં ખીલવાની ‍િસ્થતિ તરીકે ઓળખાતા કિનારાના પ્રદેશોને સમૃદ્ધ બનાવવા માટે માધાદાર નકામા દરિયાઇ છોડવાં અને સુક્ષ્‍મ જંતુઓ ઉત્પન્ન કરી શકે છે, જે બધા ઉપલબ્ધ ઓકિસજનના ઉપયોગ દ્વારા હાયપોક્સીક પરિસ્થિતિનું સર્જન કરવાની સુષુપ્ત શક્તિ ધરાવે છે.

રસ્તાઓ અને ધોરીમાર્ગોના પ્રદૂષિત ધોવાણ કિનારાના વિસ્તારોમાં પાણીના પ્રદૂષણના મહત્વના સ્ત્રોત બની શકે છે. પ્યુજેટ અવાજમાં વહેતા આશરે 75% ઝેરી રસાયણોના આશરે છાપરાં, વાડાઓના વરસાદી પાણી અને અન્ય વિકસેલી જમીનનું ધોવાણ કરતા માર્ગો દ્વારા લઇ જવામાં આવે છે.[૪]

જહાજ પ્રદૂષણ[ફેરફાર કરો]

માલવાહક જહાજ બાજુ પર દૂષ‍િત પાણી ઠાલવે છે.

જહાજો જળમાર્ગો અને સમુદ્રોને ઘણી રીતે પ્રદૂષિત કરે છે. તેલના ગળતર ઘણી વિનાશક અસરો ધરાવે છે. દરિયાઇ જીવન ઝેરી બને છે, ત્યારે કુદરતી તેલમાં રહેલા ઘટકો, પોલીસાયક્લીક એરોમેટિક હાઇડ્રોકાર્બન (PAHs)ને કાંપ અને દરિયાઇ પર્યાવરણમાં છેલ્લા ઘણાં વર્ષોથી સાફ કરવા ખૂબ અઘરા છે.[૫]

મોટા વાહનોમાં લઇ જવાતા સામાનમાં બચેલા કચરાને ફેંકવાથી એ બંદરો, જળમાર્ગો અને સમુદ્રોને પ્રદૂષિત થઇ શકે છે. ઘણાં ઉદાહરણોમાં આવા પગલાંઓને અટકાવવા વિદેશી અને ઘરેલૂ નિયમો હોવા છતાં મોટી હોડીઓ હેતૂપૂર્વક રીતે ગેરકાયદેસર કચરો ફેંકે છે. એક અંદાજ બાંધવામાં આવ્યો છે કે માલવાહક જહાજો વહાણો દર વર્ષે (સામાન્ય પ્રવાહો દરમિયાન) 10,000 થી વધુ કન્ટેનર્સ ગુમાવે છે.[૬] જહાજો કુદરતી વન્યસૃષ્ટિને ખલેલ પહોંચાડી અવાજ પ્રદૂષણ પણ સર્જે છે, અને તુલાભાર ટાંકીઓના નુકશાનકારક જીવ અને અન્ય નુકશાનકારક પ્રજાતિઓ ફેલાવી શકે છે.[૭]

તુલાભાટનું પાણી દરિયે લઇ જવામાં આવે છે અને બંદરમાં છોડવામાં આવે છે જે તે અનિ‍ચ્છનીય બાહ્ય દરિયાઇ જીવનનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. કાળાં, કાસ્પીયન સમુદ્રોમાં જન્મજાત આક્રમણકારી તાજાંપાણી ઝેબ્રા માછલી ઘણું કરીને મહાસાગરને ઓળંગતી મોટી હોડીઓમાંથી તુલાભાટના પાણીમાં થઇને ગ્રેટ લેકર્સ (Great Lakers) માં મોકલવામાં આવે છે.[૮] મીનેઝ માને છે કે જૈવિકપર્યાવરણને નુકશાન ઉત્પન્ન કરતા એક જ આક્રમણકારી પ્રાણીઓ કે વનસ્પનતિના વર્ગને ખૂબ જ ખરાબ કિસ્સામાંના એક ને ઉપરછલ્લી રીતે નૂકશાનરહિત જેલીફીશને માની શકાય છે. મેમીઓપ્સીસ લૈડી (Mnemiopsis leidyi) , નામની દાંતવાળી જેલીફીશનો વર્ગ ફેલાય છે, આથી હવે હવે તે વિશ્વના ઘણા ભાગોમાં નદીપ્રદેશો અટકાવે છે. તે સૌપ્રથમ 1982 માં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું, અને જહાજના તુલાભાટ પાણીના કાળા સમુદ્રમાં મોકલી દેવાનું વિચારવામાં આવ્યું હતું. 1988 સુધીમાં જેલીફીશની વસતિ ઝડપથી વૃદ્ધિ પામી, તે સ્‍થાનિકમત્સ્ય ઉદ્યોગ પર નૂકશાનકારક પાયમાલી હતી. ‘‘અખોવી (anvhovy)ની પકડ 1984 માં 204,000 ટનથી 1993 માં 12000 ટન; સ્પ્રેટ (sprat) 1984 માં 24,600 થી 1993 માં 12000 ટન; હોર્સ મેકરલ (mackerel) 1984 માં 4000 થી 1993 માં શૂન્ય થઇ હતી.”[૭] લર્વે (larvae) માછલી, જેની સંખ્યામાં નાટ્યાત્મક ઘટાડો થયો છે તે સહિત, પ્રાણીસુક્ષ્મજંતુને જેલીફિશે દૂર કર્યાછે, જોકે તે હજુ પર્યાવરણવ્યવસ્થા જાળવવાનું ચાલુ રાખે છે.

આક્રમણકારી પ્રજાતિઓ કોઇના કબ્જાવાળા વિસ્તાર પર કાબૂ મેળવી લે છે, નવાં રોગોનો પ્રસાર કરે છે, નવું જનીની તત્વ રજૂ કરે છે, પાણીહેઠળના દરિયાઇ સ્તરોમાં ફેરફાર કરે છે અને મૂળ પ્રજ‍ાતિઓની ખોરાક મેળવવાની ક્ષમતાને નુકશાન કરે છે. આક્રમણકારી પ્રજાતિ એકલા US માં ગુમાવેલ આવક અને આયોજનની કિંમતોમાં વાર્ષ‍િક રીતે આશરે 138 અબજ ડોલર માટે જવાબદાર છે.[૯]

વાતાવરણીય પ્રદૂષણ[ફેરફાર કરો]

ચિત્ર:Barbadosdustgraph.gif
કેરેબિયન સી અને ફ્લોરિડામાં વિવિધ પરવાળાં મૃત્યુ સાથે જોડતો વાતાવરણીય રજકણ ગ્રાફ [૧૦]

પ્રદૂષણ અન્ય માર્ગે વાતાવરણમાં ઉદ્દભવે છે. પવન પ્લાસ્ટીકની કોથળીઓ સહિત ધૂળ અને ભંગાર ઉડાડે છે, તે દરિયાકિનારાથી જમીનના ભાગો અને અન્ય વિસ્તારોમાં કચરો ઉડાડે છે. પેટાવિષુવૃત્તિય હારમાળાની દક્ષીણ સીમાની આસપાસ વળતી હવા સહારાથી હારમાળા બંધાવાથી ગરમ ઋતુ દરમિયાન કેરેબિયન અને ફ્લોરિડામાં વળે છે અને પેટાવિષુવૃત્તિય એટલાન્ટિક થઇને ઉત્તર તરફ વળે છે. હવાઇઅન ટાપુઓથી ઉત્તરીય પેસિફિક અને કોરિયા, જાપાન થઇને ગોબી અને ટેકલામેકન રણોથી વૈશ્વિક પરિવહન રજકણને આભારી છે.[૧૧] 1970 થી, આફ્રિકામાં દુષ્કાળના સમયગાળાને કારણે રજકણો વધુ ખરાબ થયાં. દર વર્ષે કેરેબિયન અને ફ્લોરિડાથી રણ પરિવહનમાં બહુ વિવિધતા છે;[૧૨], જોકે, ઉતર એટલાન્ટિક ઓસિલેશનના વિધાયક ભાગો દરમિયાન એકધારું પરિવર્તન ખૂબ સારું છે.[૧૩] પ્રાથમિક રીતે 1970 થી, માં કેરેબિયન અને ફ્લોરિડાના એક છેડાથી બીજા છેડા સુધી પરવાળાંની હારમાળાના સ્વાસ્થ્ય માં ઘટાડાથી રણ ઘટનાઓ USGS ને જોડે છે.[૧૪]

હવામાન પરિવર્તન દરિયાઇ તાપમાન ઉત્પન્ન‍ કરી રહ્યું છે અને વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડના સ્તરો વધારી રહ્યું છે. આ કાર્બન ડાયોક્સાઇડના વધતા સ્તરો સમુદ્રોને તેજાબી બનાવી રહ્યાં છે.[૧૫] આ, ક્રમશઃ, આ સમુદ્ર જીવસૃષ્ટિએ બદલાવી રહ્યું છે અને માછીમારોના ધંધાઓના ટકાઉપણાં પરની અસરો સાથે અને તેમના પર આધારિત સમાજોની જીવંતતા સાથે માછલીની વહેંચણી[૧૬] બદલાવે છે. સ્વસ્થ સમુદ્ર જૈવતંત્ર હવામાન પરિવર્તનના શમન માટે પણ મહત્વનું છે.[૧૭]

ઉંડુ દરિયાઇ ખોદકામ[ફેરફાર કરો]

ઉંડું દરિયાઇ ખોદકામ એ સાપેક્ષ રીતે નવાં ખનીજ પુનઃપ્રાપ્તિની પ્રક્રિયા છે જે સામુદ્રિક સપાટી પર આકાર લે છે. સમુદ્રી ખાણ વિસ્‍તારો સામાન્ય રીતે સમુદ્રની સપાટી નીચે આશરે 1400 – 3700 એ પોલિમેટાલિક ઢગલાઓના ચોતરફના વિશાળ વિસ્તા‍રો અથવા ક્રિયાશીલ તેમજ નાશ પામેલા હાઇડ્રોથર્મલ છીદ્રો છે.[૧૮] આ છીદ્રો સલ્ફા્ઇડના ભરાવા ઉત્પન્ન કરે છે, જે ચાંદી, સોનું, તાંબુ, મેંગેનીઝ, કોબાલ્ટ, અને ઝીંક જેવી કિંમતી ધાતુઓ ધરાવે છે.[૧૯][૨૦] હાઇડ્રોલીક પંપ અથવા બકેટ પદ્ધતિ જે પ્રક્રિયા કરવા માટે કાચા ખનીજને સપાટી પર લાવે છે, તેનો ઉપયોગ આ ભરાવા ખોદકામ માટે થાય છે. તમામ ખોદકામ કાર્યોની સાથે, ઉંડી દરિયાઇ ખોદકામ આજુબાજુના વિસ્તારને પર્યાવરણલક્ષી નુકશાનના પ્રશ્નો ઉતપન્ન થાય છે.

ઉંડી દરિયાઇ ખોદકામ સાપેક્ષ રીતે નવું ક્ષેત્ર હોવાના કારણે, પૂરતાં પ્રમાણમાં ખાણની પ્રક્રિયાઓના સંપૂર્ણ પરિણામો અજાણ્યા છે. જો કે નિષ્ણાતો નિશ્ચિંત છે કે દરિયાઇ સપાટીના ભાગોનું દૂરીકરણ બેન્થિક પડમાં ખલેલ અને પાણી સ્તંભ અને છેડાઓમાંથી કચરા કાંપની અધિક વિષમયતામાં પરિણમશે.[૨૧] દરિયાઇ સપાટીના ભાગો દૂર કરવાથી શકય રીતે કાયમી ખલેલો ઉત્પન્ન કરતા ખાણ, અને સ્થાપનના પ્રકારો પર આધારિત બેન્થિક વ્યવસ્થાપનો સજીવપ્રાણીઓના કુદરતી રહેઠાણને ખલેલ પહોંચાડે છે.[૨૨] વિસ્તારના ખોદકામની પ્રત્યક્ષ અસરના બદલે, લીકેજ, પ્રસરણ અને ખવાણ ખાણની બનાવટની રાસાયણિક ગોઠવણ બદલે છે.

ઉંડી દરિયાઇ ખાણની અસરોમાં, કચરા કાંપને ગંભીર અસર કરી શકે છે. જ્યારે ખાણના છેડામાંથી (સામાન્ય રીતે સારા રજકણો) પાણીમાં ટૂંકી વધઘટવાળા રજકણોને ઉત્પથન્ન કરતા વાદળા સમુદ્રમાં પાછા નાખવામાં આવે ત્યારે કાંપ ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે. બે પ્રકારના કાંપ ઉત્પન્ન થાય છેઃ નજીકના કાંપ અને સપાટીના કાંપ.[૨૩] જ્યારે ખોદકામ સ્થળ તરફ છેડાને પરત ધકેલવામાં આવે છે ત્યારે તળિયા નજીકના કાંપ ઉદ્દભવે છે. તરતા રજકણો ડહોળવાવાળું અથવા વાદળીયું પાણીનું બેન્થિક વ્યવસ્થા સજીવપ્રયોગ સાધનો વધારે છે.[૨૪] સપાટી કાંપ વધુ ગંભીર સમસ્યા ઉત્પન્ન કરે છે. રજકણો અને પાણીના કદ ઉપર આધારિતતા કાંપને પ્રવાહિત કરી વિશાળ વિસ્તારો સુધી ફેલાયેલો છે.[૨૫][૨૬] કાંપ પ્રાણી સુક્ષ્મજંતુ અને પ્રકાશ ભેદનને અસર કરી શકે છે, તેના બદલામાં વિસ્તારની ખોરાકની જાળને અસર કરી રહ્યાં છે.[૨૭][૨૮]

એસિડીકરણ[ફેરફાર કરો]

માલ્દીવ્ઝમાં કાંઠાના વિસ્તારો સાથે ટાપુ. વિશ્વમાં પરવાળાં વિસ્તારો નાશ પામે છે. [૨૯]

સામાન્ય રીતે સમુદ્રો કુદરતી કાર્બન ઉતરાણ હોય છે, જે વાતાવરણમાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ગ્રહણ કરે છે. કાર્બન ડાયોક્સાઇડના સ્તરો વધી રહ્યા હોવાના કારણે, સમુદ્રો વધુ તેજાબી (એસિડિક) બની રહ્યા છે.[૩૦][૩૧] સમુદ્રી તેજાબીકરણના પ્રાથમિક પરિણામો પૂરતાં પ્રમાણમાં સમજવામાં આવ્યા નથી, પરંતુ કેલ્શીયમ કાર્બોનેટની બનેલી સંરચનાઓ સાથે સંબંધિત છે, જે છીપલાં બનાવવા માટે શેલફીશની આવડત અને પરવાળાંને અસર કરી રહ્યા છે.[૩૨]

સમુદ્રો અને દરિયાઇ જૈવિકતંત્રો વૈશ્વિક કાર્બન ચક્રમાં મહત્વાની ભૂમિકા ભજવે છે અને ઔધોગિક ક્રાતિની શરૂઆતમાં છોડાયેલા લગભગ અડધા એન્થ્રોપોજેનિક CO2 અને 2000 તેમજ 2007 વચ્ચે માનવીય પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા બહાર કઢાયેલા આશરે 25% કાર્બન ડાયોકસાઇડને તેણે દૂર કર્યો. વધતા સમુદ્રી તાપમાનો અને સમુદ્રી તેજાબીકરણોનો અર્થ છે કે સમુદ્રી કાર્બન ગ્રહણની ક્ષમતા ધીરે ધીરે નબળી બનતી જશે,[૩૩] મોનાકો[૩૪] અને માનાડો [૩૫]જાહેરાતમાં અભિવ્યક્ત થયેલ વૈશ્વિક સંબંધોને ઊંચે લાવી રહ્યા છે. જાહેરાતો.

મે 2008 માં વિજ્ઞાનના જર્નલમાં પ્રકાશિત થયેલ NOAA વૈજ્ઞાનિકોના અહેવાલે શોધ્યું કે સંબંધિત રીતે તેજાબયુકત પાણીનું વિશાળ પ્રમાણ ઉતર અમેરિકાના પેસિફિક ખંડીય પર્વતના વિસ્તારના ચાર માઇલને ખરાબ કરી રહ્યાં છે. આ વિસ્તાર ગંભીર વિસ્તાર છે જ્યાં મોટા ભાગનું પ્રાદેશિક દરિયાઇ જીવન જીવાય છે અથવા જન્મે છે. પત્ર ફક્ત વાનકુવરથી ઉત્તરીય કેલિફોર્નિયા સુધીના વિસ્તારો સાથે કાર્ય કરે છે, જ્યારે અન્ય ખંડીય પર્વતીય વિસ્તારો સમાન અસરો અનુભવી રહ્યાં છે.[૩૬]

દરિયાઇ સપાટીઓ પરના કાંપ નીચે મેળવેલા મિથેન ક્લેથરેટના ભંડારો એ સંબંધિત મુદ્દો છે. આ સ્થળ ગ્રીનહાઉસ ગેસ મિથેનની વિશાળ માત્રા ઉત્પન્ન કરે છે,જે સમુદ્રી ઉષ્ણતામાનને છોડવા માટે સંભાવના રહેલી છે. 2004 માં દરિયાઇ મિથેન ક્લેથરેટની વૈશ્વિક શોધો એક અને પાંચ લાખ કયુબીક કિલોમીટર વચ્ચે મેળવવા માટે અંદાજ બાંધવામાં આવ્યો હતો.[૩૭] જો આ તમામ ક્લેથેરટસ દરિયાઇ સપાટીની ચારે તરફ એકસરખી રીતે ફેલાવવામાં આવી હોત, તો આ ત્રણ અને ચાર મીટર વચ્ચેની જાડાઇમાં પરિણમી શકી હોત.[૩૮] આ અંદાજ 500 – 2500 ગીગાટન કાર્બન જેટલો છે, અને અન્ય, બધા અવશેષયુક્ત ઇંધણની વસ્તુઓ માટે અંદાજ લગાવવા 5000 ગીગાટન સાથે સરખાવી શકાય.[૩૭][૩૯]

યુટ્રોફિકેશન[ફેરફાર કરો]

દૂષિત લગુન.
દરિયા આધારીત સૃષ્ટિ પર યુટ્રોફિકેશન

યુટ્રોફીકેશન એ રાસાયણિક પોષકોમાં વધારો છે, પારંપારિક રીતે, જૈવિકતંત્રમાં, નાઇટ્રોઝન અથવા ફોસ્ફરસ સંયોજન સમાવિષ્ટ સંયોજન છે. તે જૈવિકતંત્રની પ્રાથમિક ઉત્પાદકતાના વધારામાં પરિણમી શકે છે (અમર્યાદિત છોડવાનો વિકાસ અને સડો) અને પછીની અસરો ઓકિસઝનનો અભાવ અને પાણીની ગુણવત્તા, માછલી અને અન્યી પ્રાણીની વસતિમાં ગંભીર ઘટાડાને સમાવે છે.

સૌથી મોટી ગુનેગાર નદીઓ છે જે સમુદ્રમાં ખાલી થઇ જાય છે, અને તેની સાથે ઘણા રસાયણો કૃષિમાં ખાતર તરીકે તેમજ પશુધન અને માનવીના કચરા ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. પાણીમાં રસાયણો વાપરી નાખતા ઓકિસઝનની અતિશયતા હાયપોક્સીયા અને મૃત્યુ વિસ્તારના સર્જન તરફ દોરી જઇ શકે છે. [૪૦]

નદીપ્રદેશ કુદરતી રીતે જ યુટ્રોફીક થવા ટેવાયેલા છે કારણકે જમીનમાંથી કાઢેલા પોષકો ભેળવવામાં આવે છે જ્યાં ધોવાણ બંધિયાર ખાડીમાં દરિયાઇ પર્યાવરણ પ્રવેશ કરે છે. વર્લ્ડ રીસોર્સીસ ઇન્સ્ટીટ્યુટે એ પશ્ચિમી યુરોપ, US ના પશ્ચિમી અને દક્ષીણી દરિયાકિનારા અને પૂર્વ એશિયા જેમાં ખાસ કરીને જાપાનમાં દરિયાકિનારાના વિસ્તારમાં ભળેલા સમગ્ર વિશ્વની ચોતરફ 375 હાયપોક્સીક દરિયાકિનારાના વિભાગો ઓળખી કાઢયાં છે.[૪૧] સમુદ્રમાં, વારંવાર લાલ પ્રવાહ દરિયાઇ વનસ્પતિ ખીલે[૪૨] છે જે માછલીઓ અને દરિયાઇ સસ્તન વર્ગના પ્રાણીઓને મારી નાખે છે અને જ્યારે આ વનસ્પતિઓ કિનારાની નજીક પહોંચે છે ત્યારે માછલીઓ અને કેટલાક ઘરેલૂ પ્રાણીઓમાં આસની તકલીફ ઉભી કરે છે.

જમીન ધોવાણના વધારામાં વાતાવરણીય એન્થ્રોપોજેનિક બાંધેલાં નાઇટ્રોજન ખુલ્લા સમુદ્રમાં પ્રવેશ કરી શકે છે. 2008 ના અભ્યાસે શોધ્યું છે કે આ સમુદ્રના બાહ્ય (બિન પુનઃઉત્પાદિત) નાઇટ્રોજનનાં વિતરણનો લગભગ એક તૃત્યાંશ અને વાર્ષિક નવાં દરિયાઇ જૈવિક ઉત્પાદનોના ત્રણ ટકાથી વધુ માટે ગણી શકાય.[૪૩] તે સૂચવવામાં આવ્યું છે કે પર્યાવરણમાં કિરણોત્સર્ગીય નાઇટ્રોજન સંચય કરતા કાર્બન ડાયોક્સાઇડને વાતાવરણમાં મૂકતા જેવા ગંભીર પરિણામો મળે શકે છે.[૪૪]

પ્લાસ્ટિક ભંગાર[ફેરફાર કરો]

પ્લાસ્ટિક કચરાનો ઉપયોગ કરી મૂંગુ પક્ષી માળો બાંધે છે.

દરિયાઇ ભંગાર એ મુખ્યત્વે ફેંકવામાં આવતા માનવીય કચરાઓમાંનો છે જે ઉપર તરતો રહે છે અથવા દરિયામાં નાંખવામાં આવે છે. દરિયાઇ ભંગારનો એંશી ટકા પ્લાસ્ટિક ઘટક છે જે દ્વિતીય વિશ્વુયુદ્ધ II[૪૫]ના અંતથી ઝડપથી સંચિત થઇ રહ્યો છે. સમુદ્રોમાં પ્લાસ્ટિકનું પ્રમાણ એકસો લાખ મેટ્રિક ટન જેટલું ઊંચું હોઇ શકે છે.[૪૬]

ફેંકેલી પ્લાસ્ટિકની કોથળીઓ, છ પેકની રીંગ અને અન્ય પ્લાસ્ટીકના કચરાના પ્રકારો જે સમુદ્રમાં પૂર્ણ થાય છે તે પ્રાણીસૃષ્ટિ અને માછીમારના ધંધા માટે જોખમી છે.[૪૭] પાણીને લગતું જીવન ગૂંચવણ, ગૂંગળામણ, અને શોષણ દ્વારા ચેતવણીરૂપ હોઇ શકે છે.[૪૮][૪૯][૫૦] માછીમારીની જાળી સામાન્ય રીતે પ્લાસ્ટિકની બનેલી હોય છે, જે માછીમાર દ્વારા સમુદ્રમાં મૂકાઇ જાય અથવા ખોવાઇ શકે છે. ભૂત જાળી તરીકે ઓળખાતી તે માછલી, ડોલ્ફીન, દરિયાઇ કાચબા, શાર્ક, ડયુગોંગ, મગરો દરિયાઇ પક્ષીઓ, કરચલાઓ અને અન્ય જીવજંતુઓને ગૂંચવે છે, હલનચલન અટકાવતાં, ભૂખમરો, કાચલી અને ચેપ ઉત્પયન્ન કરતા, અને આ બધામાં તે ગૂંગળામણમાંથી શ્વાસ લેવા સપાટીએ પાછા ફરવાની જરૂરિયાત ધરાવે છે.[૫૧]

આલ્બાટ્રોસ સમાવિષ્ટ ફ્લોટસમ બગાડ

ઘણાં પ્રાણીઓ જે સમુદ્રની ઉપર કે અંદર રહે છે તે ઘણીવાર તેમની કુદરતી ભોગની જેમ ભૂલથી ઉપર તરતાં રહે છે.[૫૨] પ્લાસ્ટીકનો ભંગાર, જ્યારે ભારે અથવા ગુંચવણભર્યો હોય, ત્યારે પસાર કરવો મુશ્કેલ છે, અને આ પ્રાણીઓની ખોરાકની જગ્યાએ અટકાતા પાચનતંત્ર માર્ગમાં કાયમ માટે ઘર કરી ભૂખમરા અને ચેપ દ્વારા મૃત્યુ ઉત્પન્નકર્તા બની જાય છે.[૫૩][૫૪]

પ્લાસ્ટિક બીજી વસ્તુઓની જેમ પુનઃઉત્પાદિત થઇ શકતુ ન હોવાના કારણે તે એકત્ર થાય છે. તેઓ સૂર્ય સામે ખુલ્લા રહેવાની પ્રકાશ ઘટાડનાર થશે, પરંતુ તેઓ ચોક્કસ રીતે ફક્ત સૂકી જગ્યામાં જ કરે છે, અને પાણી આ પ્રક્રિયાને અટકાવે છે.[૫૫] દરિયાઇ પર્યાવરણમાં, પ્રકાશ ઘટેલ પ્લાસ્ટીક જ્યારે પોલિમર બાકી રહે છે ત્યારે વધુ નાનાં ટુકડાઓમાં તેમજ આણ્વિક સ્તર નીચે વિભાજિત થાય છે. જ્યારે ઉપર તૂટતાં પ્લાસ્ટીકનાં રજકણો પ્રાણી સુક્ષ્મજંતુ કદ નીચે પ્રકાશ ઘટાડો થાય છે, જેલીફીશ તેમને મેળવવા પ્રયત્ન કરે છે, અને તે રીતે પ્‍લાસ્ટિક સમુદ્રીક ખોરાક ચક્રમાં પ્રવેશે છે. [૫૬] [૫૭] આવા લાંબા સમય સુધી સચવાયેલા ઘણાં કટકાઓ દરિયાઇ દરિયાઇ કાચબાઓ અને કાળા પગવાળા અલ્બેટ્રોસ સહિત દરિયાઇ પક્ષીઓ અને પ્રાણીઓના પેટમાં સમાપ્ત થાય છે.[૫૮]

ગ્રેટ પેસિફિક પ્રદૂષણ પેચમાંથી ધોવાઇને આવેલ કામ્લો બિચ, હવાઇ પર દરિયાઇ કચરો

પ્લાસ્ટીકનો ભંગાર દરિયાઇ ગાયર્સમાં એકત્ર થવાનું વલણ ધરાવે છે. ખાસ કરીને ગ્રેટ પેસિફિક ગાર્બેજ પેચ(Great Pacific Garbage Patch)ને પ્લાસ્ટીકનું ખૂબ ઊંચું પ્રમાણ ઉપરના પાણીના સ્તંભમાં જોવા મળ્યું.વ્‍ 1999 માં લેવામાં આવેલ નમૂનાઓમાં, પ્લાસ્ટિકનું પ્રમાણ છઠ્ઠા ઘટકથી પ્રાણી સુક્ષ્મજંતુ (વિસ્તારમાં પ્રબળ પ્રાણીજીવન)થી ચઢિયાતું હતું.[૪૫][૫૯] પરવાળાના ટાપુઓના મધ્યેમાર્ગે, બધા હવાઇયન ટાપુઓ સાથે સામાન્યમાં, એંઠવાડમાંથી ભંગારનું નક્કર પ્રમાણ મળ્યું છે. નેવું ટકા પ્લાસ્ટીક, રેતાળ પ્રદેશ (બીચના મધ્યમાર્ગ પર એકઠાં થયેલ આ ભંગાર ટાપુના પક્ષીઓની વસતિને જોખમી બનાવે છે. પરવાળાંનાં ટાપુઓનો મધ્યમાર્ગ એ લાયસન અલ્બાટ્રોસની વૈશ્વિક વસતિના બે તૃત્યાંશ (1.5 લાખ) માટે ઘર છે.[૬૦] લગભગ આ બધા એલબેટ્રોસને તેમની પાચનતંત્રમાં[૬૧] અને તેમના એક તૃત્યાંશ બચ્ચાઓના મૃત્યુમાં પ્લાસ્ટીક હોય છે.[૬૨]

પ્લાસ્ટીકની સામગ્રીની બનાવટમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલ ઝેરી ઉમેરણીઓ જ્યારે પાણીમાં મળે છે ત્યારે તેમની આજુબાજુ વહી જાય છે. પાણીમાં પેદા થતા હાઇડ્રોફોબિક પ્રદૂષકો પ્લાસ્ટીકના ભંગારની સપાટી પર એકઠ થાય છે અને વધે છે[૪૬], જેથી જમીન પર હોય છે તેના કરતાં પ્લાસ્ટીકને દરિયામાં ઘણું વધુ ભયાનક બનાવે છે.[૪૫] હાઇડ્રોફોબિક પ્રદૂષકો જાડાં રજકણોમાં જૈવસંગ્રહ તરીકે પણ ઓળખાય છે, ખોરાકચક્રના જૈવિકવધારો અને ટોચના પરપીડિતો પર દબાણ રાખે છે. કેટલીક પ્લાસ્ટિક ઉમેરણીઓ જ્યારે ઉપયોગમાં લેવાય છે. ત્યારે એન્ડોંક્રાઇન તંત્ર તોડી પાડવા માટે જાણીતા છે, અન્યો રોગપ્રતિકારકશક્તિ દબાવી દે છે અથવા પ્રજોત્પાદકતા ઘટાડે છે.[૫૯] ઉપર તરતો ભંગાર PCBs, DDT અને PAHs સહિત દરિયાઇ પાણીમાંથી સ્થાયી મૂળભૂત પ્રદૂષકો પણ ગ્રહણ કરે છે.[૬૩] ઝેરી અસરોની બીજી તરફ,[૬૪] જ્યારે તેમાંના ગ્રહણ કરાયેલા કેટલાક અસરકર્તા પ્રાણીજીવનમાં હોર્મોનનું ભંગાણ ઉત્પન્ન કરતા, ઇસ્ટ્રાડાયલ માટે પ્રાણીમગજથી ભૂલાઇ જવાય છે.[૫૮]

ઝેર[ફેરફાર કરો]

પ્લાસ્ટીકથી અલગ, અન્ય ઝેર સાથે ચોક્કસ સમસ્યા‍ઓ છે જે દરિયાઇ પર્યાવરણમાં ઝડપથી વિભાજીત થતી નથી. RCB, DDT, જંતુનાશકો, ફયુરન્સ , ડાયોક્સીન્સ , ફેનલ્સ અને કિરણોત્સર્ગ કચરાઓ એ મક્કમ ઝેરના ઉદાહરણો છે. ભારે ધાતુઓ એ ધાતુના રાસાયણિક તત્વો જેને સંબંધિત રીતે ઉચ્ચ ઘનતા અને નિમ્ન સંયોજનોએ ઝેરી છે. પારો, સીસું, નીકલ, આર્સેનિક અને કેડમિયમ એ ઉદાહરણો છે. આવા ઝેરો જૈવએકત્રિકરણ તરીકે કહેવાતી પ્રક્રિયામાં પાણીને લગતાં જીવનના ઘણા પ્રાણી વર્ગના કોષોમાં એકઠાં થઇ શકે છે. તેઓ છેલ્લી સદીની માનવીય પ્રવૃત્તિ ભૂસ્તરશાસ્ત્ર સંબંધી નોંધણીઃ નદીપ્રદેશોઅને અખાતી કાદવ જેવા બે‍ન્થિક પર્યાવરણમાં એકઠા થવા માટે પણ જાણીતા છે.

ચોક્કસ ઉદાહરણો
  • લાંબા ગાળાની અને ગંભીર પ્રદૂષણ ઘટનાને દક્ષિણી કોલિફોર્નિયાના કેલ્પ જંગલો અસર પામતા જોવા મળ્યા છે, જો કે અસરની તીવ્રતા દૂષિતતાના ગુણધર્મ અને પ્રદર્શિત કરવાનો ગાળો બંને પર આધારિત હોય તેવું જોવા મળે છે.[૬૬][૬૭][૬૮][૬૯][૭૦]
  • ખોરાકચક્રમાં તેમના ઉચ્ચ સ્થાનના કારણે, અને તેમના ખોરાકમાંથી ભારે ધાતુઓની પછીથી એકત્રિતતા, પારાના સ્તરો બ્લુફિન અને અલ્બેકોર જેવા વિશાળ પ્રાણી વર્ગમાં ઊંચું હોઇ શકે છે. પરિણામે, માર્ચ 2004 માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ FDA એ ભલામણ કરતું માર્ગદર્શન બહાર પાડ્યું હતું કે ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ, સ્તનપાન કરાવતી માતાઓ, અને બાળકો તેમના ટ્યુના અને અન્ય પ્રકારની પ્રીડેટરી માછલીઓ લેવા પર નિયંત્રણ કરે.[૭૧]
  • કેટલીક શેલફીશ અને કરચલાં તેમના કોષોમાં ભારે ધાતુઓ અથવા ઝેર એકઠું કરતાં, પ્રદૂષિત વાતાવરણ ઊભું કરી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે માંસલ કરચલાંને પ્રદૂષ‍િત પાણી સહિત, ઉચ્ચ રીતે સુધારેલ જલ સ્થાનોમાં જીવવા માટેની નોંધનીય આવડત હોય છે.[૭૨] જો તેમનો ખોરાક તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે તો આવા પ્રાણીવર્ગનું ખેડાણ અને લણણી કાળજીપૂર્વકની હોવી જરુરી છે.[૭૩][૭૪]
  • જંતુનાશકોનું ધોવાણ માદા માછલીઓનું નર માછલીઓમાં પરિવર્તન કરતા, માછલીના વર્ગની જનીનીક રીતે જાતિ બદલી શકે છે.[૭૫]
  • 2005 માં 'Ndrangheta, ઇટાલિયન માફિયા સભ્ય, મોટા પ્રમાણમાં કિરણોત્સેર્ગ જેવા ઝેરી કચરા સાથે ભરેલા લગભગ 30 વહાણોનો આરોપી હતો. આ કિરણોત્સસર્ગી કચરા નિકાસ રેકેટના મોટા પ્રમાણમાં સંશોધનો તરફ લઇ જાય છે.[૭૭]
  • વિશ્વ યુદ્ધ II ના અંતે સુધીમાં, સોવિયેટ યુનિયન, યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને જર્મની સહિતના ઘણા દેશોએ પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ સંબંધિત ઉંચા પ્રમાણમાં બાલ્ટિક સમુદ્રમાં રાસાયણિક હથિયારોનો નિકાલ કર્યો છે.[૭૮][૭૯]

અવાજ પ્રદૂષણ[ફેરફાર કરો]

દરિયાઇ જીવન વહાણો પસાર થવા, તેલ સંશોધન, ભૂકંપસંબંધી સર્વેક્ષણો અને નૌકાદળના લો-ફ્રિકવન્સી સક્રિય સોનાર જેવા સ્ત્રોતોમાંથી અવાજ પ્રદૂષણની ઝડપથી અસર થઇ શકે છે. અવાજ વાતાવરણના પ્રમાણમાં દરિયામાં વધુ પડતાં વિશાળ અંતરે અને વધુ ઝડપથી પહોંચે છે. સીટેસીઅન જેવા દરિયાઇ પ્રાણીઓને ઘણીવાર નબળી દ્રષ્ટિ હોય છે, અને શ્રવણેન્દ્રિયને લગતી માહિતી દ્વારા વિશ્વસ્તરે વિશાળ રીતે વ્યાખ્યાયિત કરેલ છે. આ ઘણી ઉંડાણની દરિયાઇ માછલીઓ માટે વપરાય છે, જેઓ અંધકારના વિશ્વમાં રહે છે.[૮૦] 1950 અને 1975 ની વચ્ચે સમુદ્રમાં આજુબાજુના અવાજ લગભગ દસ ડેમિબલથી વધી ગયાં છે. (તે દસ-ગણું વધુ છે).[૮૧]

અવાજ પ્રાણીઓના વર્ગોને વાતચીત માટે વધુ જોશથી બોલવા પણ ફરજ પાડે છે, જે લોમ્બોર્ડ પ્રતિક્રિયા કહેવામાં આવે છે.[૮૨] વહેલના ગીતો જ્યારે સબમરીન સંશોધનો ચાલુ હોય છે ત્યારે વધુ લાંબા હોય છે.[૮૩] જો જંતુઓ પૂરતા અવાજથી ન ‘‘બોલે‘‘ તો તેમનો અવાજ એન્થ્રોપોજેનિક અવાજો દ્વારા ઢાંકેલો હોઇ શકે છે. આ નહીં સંભળાતા અવાજો ચેતવણીઓ, શિકારની ભાળ અથવા તો નેટ-બબલિંગની તૈયારીઓ હોઈ શકે છે. જ્યારે એક પ્રાણીવર્ગ વધુ જોશથી બોલવાની શરૂઆત કરે, તે અન્ય પ્રજાતિના અવાજોને ઢાંકે છે, છેવટે જોશથી બોલવા માટે સમગ્ર જૈવિકતંત્રને દખલ કરે છે.[૮૪]

ઓસનોગ્રાફર સીલ્વિયા અર્લ પ્રમાણે, "ઉંડાણના સમુદ્રના અવાજનું પ્રદૂષણ હજારોના મૃત્યુ સમાન છે. તેમાંના દરેક અવાજ ગંભીર સંબંધની બાબત ન હોઇ શકે, પરંતુ વહાણમાંથી અવાજ, ભૂકંપસંબંધી સર્વેક્ષણો અને લશ્કરી, પ્રવૃત્તિઓ બધા એકસાથે 50 વર્ષ પહેલાં બહાર પડેલા તેના કરતાં સંપૂર્ણ રીતે જૂદુ પર્યાવરણ ઉત્પન્ન કરી રહ્યા છે. તે ઉચ્ચ સ્તરનો અવાજ સમુદ્રમાં જીવન પર કઠોર, મહત્વના ફેરફાર કરતી અસર હોવાથી બંધાયેલ છે."[૮૫]

અપનાવવું અને પહોંચી વળવું[ફેરફાર કરો]

દરિયાકાંઠાને એરોસોલ પ્રદૂષ‍િત કરી શકશે છે.

ઢાંચો:Essay-like

મોટાભાગનું એન્થ્રોપોજેનિક પ્રદૂષણ દરિયામાં પૂર્ણ થાય છે. બીજોર્ન જેન્સેને પોતાના લેખમાં નોંધ્યું છે કે "એન્થ્રોપોજેનિક પ્રદૂષણ માનવીય દરિયાઇ ખોરાક સ્ત્રોતોના ઘટાડા અને વપરાશમાં પરિણમતા દરિયાઇ જૈવિકતંત્રની જૈવિક તફાવત અને ઉત્પા‍દકતા ઘટાડી શકે છે." (p. A198). આ પ્રદૂષણ ઓછું કરવાના સમગ્ર સ્તરના બે માર્ગો છેઃ કાં તો માનવવસ્તી ઘટાડવામાં આવી છે, અથવા લગભગ માનવ દ્વારા પાછળ છોડેલા ઇકોલોજીકલ પગલાં ઘટાડવા માટે શોધવામાં આવે છે. જો બીજો રસ્તો અપનાવવામાં નથી આવતો, પછી જૈવિકતંત્ર પર પ્રથમ માર્ગ લાગુ પડ્યો હોઇ શકે.

બીજો માર્ગ વ્યકિતગત રીતે, પ્રદૂષણ ઓછું કરવા માટે માનવીઓ માટે છે. તેને જાગૃતતામાં બદલાવ સાથે સામાજિક અને રાજકીય નિર્ધારની જરૂર છે, જેથી વધુ લોકો પર્યાવરણને માન સાથે અને ઓછા લોકો તેને અપશબ્દો કહેવા માટે ધ્યાન આપે. પ્રક્રિયાત્મક સ્તરે નિયમો, અને વૈશ્વિક સરકારી ભાગીદારી જરૂરી છે. દરિયાઇ પ્રદૂષણને નિયમબદ્ધ કરવું ઘણીવાર ખૂબ જ અઘરું છે, કારણ કે પ્રદૂષણ આંતરરાષ્ટ્રીય અવરોધોથી વધુ ફેલાય છે, તેથી નિયમો વધુ કઠોર ઘડવા તેમજ લાગુ પાડવા બનાવવા.

ઉપરાંત દરિયાઇ પ્રદૂષણ ઓછું કરવા માટે ખૂબ મહત્વની સંરચના શિક્ષણ છે. મોટાભાગના દરિયાઇ પ્રદૂષણના સ્ત્રોતો અને નૂકશાનકારક અસરોથી અજાણ હોય છે, અને તેથી પરિસ્થિતિ મુજબ થોડું કરવું જોઇએ. સંશોધન પરિસ્થિતિનું પૂરતું માપ પૂરું પાડવા માટે કરવું જ જોઇએ. પછી આ માહિતી જાહેર કરવી જ જોઇએ.

ડાઓજી અને ડેગના સંશોધનમાં અભિવ્યક્ત કર્યા પ્રમાણે,[૮૬] ચાઇનીઝ લોકોમાં શા માટે પર્યાવરણીય સંબંઘ ઘટી રહ્યો છે, તેનું કારણ જાહેર જાગૃતતાની નિમ્નતા છે અને તેથી તેને લક્ષમાં રાખવી જ જોઇએ. તે જ રીતે, ઉંડાણમાં આવા સંશોધનના આધાર પર નિયમો, અમલમાં મૂકવા જોઇએ. કેલિફોર્નયામાં, આવા નિયમો કૃષિસંબંધી ધોવાણથી કેલિફોર્નયાના દરિયાકિનારાના પાણીને બચાવવા માટે પહેલાંથી અમલમાં મૂકી દીધાં છે. તે કેલિફોર્નિયા વોટર કોડ તેમજ ઘણા સ્વૈચ્છીક કાર્યક્રમોનો સમાવેશ કરે છે. સમાન રીતે, ભારતમાં દરિયાઇ પ્રદૂષણને ઓછું કરવામાં મદદ કરતી તેવી ઘણી તરકીબો અમલમાં મૂકવામાં આવી છે, જો કે તેઓ સમસ્યાને યોગ્ય રીતે લક્ષમાં રાખતી નથી. ભારતમાં ચેન્નાઇ શહેરમાં ગટરવ્યવસ્થા પછીથી ખુલ્લા પાણીમાં ઉકરડો બની ગઇ છે. વધારે પડતો કચરો નાખતા હોવાના કારણે, ખુલ્લો સમુદ્ર એ પ્રદૂષણને બચાવવા અને નાબૂદ કરવા માટે ઉત્તમ છે, જેથી દરિયાઇ જૈવિકતંત્રો માટે ઓછા નૂકશાનકારક બનાવવા.

આ પણ જુઓ[ફેરફાર કરો]

ઢાંચો:Wikipedia-Books

નોંધ[ફેરફાર કરો]

  1. હેમ્બ્લીન, જેકોબ ડાર્વિન (2008) પોઇઝન ઇન ધી વેલઃ રેડીયોએક્ટીવ વેસ્ટ ઇન ધી ઓસન્સ એટ ડાઉન ઓફ ધી ન્યુક્લીયર એજ (Poison in the Well: Radioactive Waste in the Oceans at the Dawn of the Nuclear Age). રુગર્સ યુનિવર્સિટી પ્રેસ. આઇએસબીએન 978-0060576189.
  2. Emma Young (2003). "Copper decimates coral reef spawning". Retrieved 26 August 2006. 
  3. Environmental Protection Agency. "Liquid Assets 2000: Americans Pay for Dirty Water". Retrieved 2007-01-23. 
  4. વોશિંગ્ટન સ્ટેટ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ઇકોલોજી (Washington State Department of Ecology). “કન્ટ્રોલ ઓફ ટોક્સીક કેમિકલ્સ ઇન પ્યુજેટ સાઉન્ડ, ફેઝ 2: ડેવલપમેન્ટ ઓફ સિમ્પલ ન્યુમેરિકલ મોડેલ્સ (Control of Toxic Chemicals in Puget Sound, Phase 2: Development of Simple Numerical Models)", 2008
  5. પાનેટા, LE (પ્રમુખ) (2003) અમેરિકા્સ લિવીંગ ઓસન્સઃ ચાર્ટીંગ એ કોર્સ ફોર સી ચેન્જ (America's living oceans: charting a course for sea change) [ઇલેક્ટ્રીક સંસ્કરણ, સીડી ] પ્યુ ઓસન્સ કમિશન.
  6. Janice Podsada (19 June 2001). "Lost Sea Cargo: Beach Bounty or Junk?". National Geographic News. Retrieved 2008-04-08. 
  7. ૭.૦ ૭.૧ મેઇનેઝ, એ. (2003) ડિપ સી ઇન્વેઝનઃ ધી ઇમ્પેક્ટ ઓ ઇન્વેઝીવ સ્પેસીઝ (Deep Sea Invasion: The Impact of Invasive Species) PBS: NOVA. 26, 2009 ના રોજ સુધારેલ
  8. એક્વેટિક ઇન્વેઝીવ સ્પેસીઝ (Aquatic invasive species). એ ગાઇડ ટુ લીસ્ટ-વોન્ટેડ એક્વેટિક ઓર્ગેનીઝમ ઓફ ધી પેસિફિક નોર્થવેસ્ટ (A Guide to Least-Wanted Aquatic Organisms of the Pacific Northwest). 2001. યુનિવર્સિટી ઓફ વોશિંગ્ટન [૧]
  9. Pimentel, D.; R. Zuniga and D., Morrison (2005). "Update on the environmental and economic costs associated with alien-invasive species in the United States.". Ecological Economics 52: 273–288.
  10. પરવાળાં મૃત્યુ અને આફ્રિકન ધૂળ (Coral Mortality and African Dust): બાર્બાડોસ ડસ્ટ રેકોર્ડ: 1965-1996 US ભૂસ્તરીય સર્વેક્ષણ. 10 ડિસેમ્બર ૨૦૦૯ ના રોજ સુધારેલ.
  11. ડ્યુસ, R.A., ઉન્ની, C.K., રાય, B.J., પ્રોસ્પેરો, J.M., મેરિલ, J.T. 1980. લોંગ-રેન્જ એટમોસ્ફેરીક ટ્રાન્સપોર્ટ ઓફ સોઇલ ડસ્ટ ફ્રોમ એશિયા ટુ ધી ટ્રોપીકલ નોર્થ પેસિફિકઃટેમ્પર્લ વેરીયેબિલીટી (Long-range atmospheric transport of soil dust from Asia to the tropical North Pacific:Temporal variability). સાયન્સ 209:1522–1524.
  12. Usinfo.state.gov. સ્ટડી સેઇઝ આફ્રિકન ડસ્ટ અફેક્ટ્સ ક્લાઇમેટ ઇન યુએસ, કેરીબિયન (Study Says African Dust Affects Climate in U.S., Caribbean). 10 જુન 2007 ના રોજ સુધારેલ.
  13. પ્રોસ્પેરો, જે.એમ., નીઝ આર.ટી. 1986. ઉત્તર આફ્રિકન દુષ્કાળની અસર અને બાર્બાડોઝ વ્યાપાર પ્રવાહોમાં ખનીજ ધૂળ પર અલ નીનો (Impact of the North African drought and El Niño on mineral dust in the Barbados trade winds). નેચર 320:735–738.
  14. યુ.એસ. ભૂસ્‍તરશાસ્ત્ર સર્વેક્ષણ (U. S. Geological Survey). પરવાળાં મરણાધીનતા અને આફ્રિકન ધૂળ (Coral Mortality and African Dust). 10 જુન 2007 ના રોજ સુધારેલ.
  15. ડોની, એસ.સી. (2006) "દરિયાઇ તેજાબીકરણના જોખમો (The Dangers of Ocean Acidification)" સાયન્ટીફિક અમેરિકન (Scientific American) , માર્ચ 2006.
  16. ચેયુંગ ડબલ્યુ. ડબલ્યુ. એલ., એટ અલ. (2009) "વાતાવરણ ફેરફાર દ્વારા માછીમારીનું પુનઃવિતરણ (Redistribution of Fish Catch by Climate Change). નવાં વૈજ્ઞાનિક પૃથક્કરણનો સાર (A Summary of a New Scientific Analysis)" પ્યુ ઓસન સાયન્સ સીરીઝ. ઓક્ટો 2009.
  17. PACFA (2009) વાતાવરણ ફેરફારમાં માછીમારી અને જળસૃષ્ટિ (Fisheries and Aquaculture in a Changing Climate)
  18. હેનર્ટ, એ., & બોરોસ્કી સી.(2000). ઉંડા દરિયામાં માનવશાસ્ત્રીય પ્રવૃત્તિનું પર્યાવરણલક્ષી જોખમ મૂલ્યાંકન (Environmental risk assessment of anthropogenic activity in the deep sea). જલસ્તરીય જીવતંત્ર દબાણ અને પુનઃપ્રાપ્તિનો અહેવાલ (Journal of Aquatic Ecosystem Stress & Recovery), 7(4), 299. એકેડેમિક સર્ચ કમ્પ્લીટ ડેટાબેઝમાંથી સુધારેલ. http://web.ebscohost.com/ehost/pdf?vid=5&hid=2&sid=4b3a30cd-c7ec-4838-ba3c-48ce12f26813%40sessionmgr12
  19. હાલ્ફાર, જોચેન, અને રોડની એમ. ફુઝીતા. 2007. "ઉંડા-દરિયાઇ ખોદકામનું જોખમ (Danger of Deep-Sea Mining)." સાયન્સ 316, no. 5827: 987. એકેડેમિક સર્ચ કમ્પ્લીટ, EBSCOhost (જાન્યુઆરી 19, 2010 ના રોજ એક્સેસ્ડ) <http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/316/5827/987>
  20. ગ્લાસ્બી, જી પી. "ઉંડા-દરિયાઇ ખોદકામમાંથી શીખેલ પાઠો (Lessons Learned from Deep-Sea Mining)." સાયન્સ મેગેઝીન 28 જુલાઇ 2000: 551-53. વેબ. 20 જાન્યુ. 2010. <http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/289/5479/551#ref3>
  21. હાલ્ફાર, જોચેન, અને રોડની એમ. ફુઝીતા. 2007. "ઉંડા-દરિયાઇ ખોદકામનું જોખમ (Danger of Deep-Sea Mining)." સાયન્સ 316, no. 5827: 987. એકેડેમિક સર્ચ કમ્પ્લીટ, EBSCOhost (જાન્યુઆરી 19, 2010 ના રોજ એક્સેસ્ડ) <http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/316/5827/987>
  22. હેનર્ટ, એ., & બોરોસ્કી સી.(2000). ઉંડા દરિયામાં માનવશાસ્ત્રીય પ્રવૃત્તિનું પર્યાવરણલક્ષી જોખમ મૂલ્યાંકન (Environmental risk assessment of anthropogenic activity in the deep sea). જલસ્તરીય જીવતંત્ર દબાણ અને પુનઃપ્રાપ્તિનો અહેવાલ (Journal of Aquatic Ecosystem Stress & Recovery), 7(4), 299. એકેડેમિક સર્ચ કમ્પ્લીટ ડેટાબેઝમાંથી સુધારેલ. http://web.ebscohost.com/ehost/pdf?vid=5&hid=2&sid=4b3a30cd-c7ec-4838-ba3c-48ce12f26813%40sessionmgr12
  23. હેનર્ટ, એ., & બોરોસ્કી સી.(2000). ઉંડા દરિયામાં માનવશાસ્ત્રીય પ્રવૃત્તિનું પર્યાવરણલક્ષી જોખમ મૂલ્યાંકન (Environmental risk assessment of anthropogenic activity in the deep sea). જલસ્તરીય જીવતંત્ર દબાણ અને પુનઃપ્રાપ્તિનો અહેવાલ (Journal of Aquatic Ecosystem Stress & Recovery), 7(4), 299. એકેડેમિક સર્ચ કમ્પ્લીટ ડેટાબેઝમાંથી સુધારેલ. http://web.ebscohost.com/ehost/pdf?vid=5&hid=2&sid=4b3a30cd-c7ec-4838-ba3c-48ce12f26813%40sessionmgr12
  24. શર્મા, આર. (2005). ઉંડા-દરિયા અસર પ્રયોગો અને તેમને ભવિષ્યની જરૂરિયાતો (Deep-Sea Impact Experiments and their Future Requirements). દરિયાઇ ભૂસ્તરસ્ત્રોતો & ભુસ્‍તરટેકનોલોજી, 23(4), 331-338. doi:10.1080/10641190500446698. <http://web.ebscohost.com/ehost/pdf?vid=7&hid=13&sid=cd55f6a4-c7f2-45e4-a1da-60c85c9b866e%40sessionmgr10>
  25. નાથ, બી., & શર્મા, આર. (2000). પર્યાવરણ અને ઉંડુ-દરિયાઇ ખોદકામઃ એક વાસ્તવિક ચિત્ર. દરિયાઇ ભૂસ્તરસ્ત્રોતો & ભુસ્‍તરટેકનોલોજી, 18(3), 285-294. doi:10.1080/10641190051092993. http://web.ebscohost.com/ehost/detail?vid=5&hid=2&sid=13877386-132b-4b8c-a81d-787869ad02cc%40sessionmgr12&bdata=JnNpdGU9ZWhvc3QtbGl2ZQ%3d%3d#db=a9h&AN=4394513
  26. હેનર્ટ, એ., & બોરોસ્કી સી. (2000). ઉંડા દરિયામાં માનવશાસ્ત્રીય પ્રવૃત્તિનું પર્યાવરણલક્ષી જોખમ મૂલ્યાંકન (Environmental risk assessment of anthropogenic activity in the deep sea). જલસ્તરીય જીવતંત્ર દબાણ અને પુનઃપ્રાપ્તિનો અહેવાલ (Journal of Aquatic Ecosystem Stress & Recovery), 7(4), 299. એકેડેમિક સર્ચ કમ્પ્લીટ ડેટાબેઝમાંથી સુધારેલ. http://web.ebscohost.com/ehost/pdf?vid=5&hid=2&sid=4b3a30cd-c7ec-4838-ba3c-48ce12f26813%40sessionmgr12
  27. હેનર્ટ, એ., & બોરોસ્કી સી. (2000). ઉંડા દરિયામાં માનવશાસ્ત્રીય પ્રવૃત્તિનું પર્યાવરણલક્ષી જોખમ મૂલ્યાંકન (Environmental risk assessment of anthropogenic activity in the deep sea). જલસ્તરીય જીવતંત્ર દબાણ અને પુનઃપ્રાપ્તિનો અહેવાલ (Journal of Aquatic Ecosystem Stress & Recovery), 7(4), 299. એકેડેમિક સર્ચ કમ્પ્લીટ ડેટાબેઝમાંથી સુધારેલ. http://web.ebscohost.com/ehost/pdf?vid=5&hid=2&sid=4b3a30cd-c7ec-4838-ba3c-48ce12f26813%40sessionmgr12
  28. નાથ, બી., & શર્મા, આર. (2000). પર્યાવરણ અને ઉંડુ-દરિયાઇ ખોદકામઃ એક વાસ્તવિક ચિત્ર(Environment and Deep-Sea Mining: A Perspective). દરિયાઇ ભૂસ્‍તરસ્ત્રોતો અને ભૂસ્તરટેકનોલોજી, 18(3), 285-294. doi:10.1080/10641190051092993. http://web.ebscohost.com/ehost/detail?vid=5&hid=2&sid=13877386-132b-4b8c-a81d-787869ad02cc%40sessionmgr12&bdata=JnNpdGU9ZWhvc3QtbGl2ZQ%3d%3d#db=a9h&AN=4394513
  29. વિશ્વના પરવાળાં વિસ્તારો Guardian.co.uk, 2 સપ્ટેમ્બર 2009.
  30. Orr, James C.; Fabry, Victoria J.; Aumont, Olivier; Bopp, Laurent; Doney, Scott C.; Feely, Richard A. et al. (2005). "Anthropogenic ocean acidification over the twenty-first century and its impact on calcifying organisms" (PDF). Nature 437 (7059): 681–686. doi:10.1038/nature04095. ISSN 0028-0836. http://www.ipsl.jussieu.fr/~jomce/acidification/paper/Orr_OnlineNature04095.pdf.
  31. Key, R.M.; Kozyr, A.; Sabine, C.L.; Lee, K.; Wanninkhof, R.; Bullister, J.; Feely, R.A.; Millero, F.; Mordy, C. and Peng, T.-H. (2004). "A global ocean carbon climatology: Results from GLODAP". Global Biogeochemical Cycles 18: GB4031. doi:10.1029/2004GB002247. ISSN 0886-6236.
  32. રાવેન, જે. એ. એટ અલ. 2005 વધતા વાતાવરણીય કાર્બન ડાયોક્સાઇડના કારણે દરિયાઇ તેજાબીકરણ (Ocean acidification due to increasing atmospheric carbon dioxide). રોયલ સોસાયટી, લંડન, યુકે.
  33. UNEP, FAO, IOC (2009) બ્‍લુ કાર્બન. કાર્બન બાંધવામાં સ્વસ્થ દરિયાઓનો ભાગ (The role of healthy oceans in binding carbon)
  34. મોનેકો જાહેરાત (Monaco Declaration) અને દરિયાઇ તેજાબીકરણ (Ocean Acidification) A Summary for Policymakers from the Second Symposium on the Ocean in a હાઇ-CO2 વિશ્વમાં દરિયા પર દ્વિતીય સંમેલનમાંથી નીતિઘડનારાં માટે એક સાર.] ઇન્ટરગવર્મેન્ટલ ઓસનોગ્રાફિક કમિશન ઓફ યુનેસ્કો, ઇન્ટરનેશનલ જીયોસ્ફીયર-બાયોસ્ફીયર પ્રોગ્રામ, મરીન એન્વાયર્મેન્ટ લેબોરેટરીઝ (એમઇએલ) ઓી ધી ઇન્ટરનેશનલ એટોમિક એનર્જી એજન્સી, સાયન્ટિફિક કમિટી રીસર્ચ (Intergovernmental Oceanographic Commission of UNESCO , International Geosphere-Biosphere Programme, Marine Environment Laboratories (MEL) of the International Atomic Energy Agency, Scientific Committee on Oceanic Research). 2008.
  35. મેનેડો ઓસન ડિક્લેરેશન (Manado Ocean Declaration) વિશ્વ દરિયાઇ કોન્ફરન્સ કાર્યકારી/ ઉચ્ચ સ્‍તરીય મીટીંગ (World Ocean Conference Ministerial/High Level Meeting). મેનેડો, ઇન્ડોનેશીયા , 11-14 મે 2009.
  36. Feely, Richard; Christopher L. Sabine, J. Martin Hernandez-Ayon, Debby Ianson, Burke Hales. (2008). "Evidence for Upwelling of Corrosive "Acidified" Seawater onto the Continental Shelf". Science 10.
  37. ૩૭.૦ ૩૭.૧ Milkov, AV (2004). "Global estimates of hydrate-bound gas in marine sediments: how much is really out there?". Earth-Sci Rev 66 (3-4): 183–197. doi:10.1016/j.earscirev.2003.11.002.
  38. દરિયો 361 મિલીયન ચો. કિમી. વિસ્તાર ધરાવે છે
  39. USGS વર્લ્ડ એનર્જી એસેસ્મેન્ટ ટીમ, 2000. યુએસ ભૂસ્‍તરશાસ્ત્રીય સર્વેક્ષણ વિશ્વ પેટ્રોલિયમ મૂલ્યાંકન 2000--વર્ણન અને પરિણામો (US Geological Survey world petroleum assessment 2000––description and results). USGS ડિજીટલ ડેટા સીરીઝ DDS-60.
  40. ગેર્લાકઃ દરિયાઇ પ્રદૂષણ, સ્પીંગર, બર્લિન (1975)
  41. સેલમાન, મિન્ડી (2007) યુટ્રોફિકેશનઃ એન ઓવરવ્યુ ઓફ સ્ટેટસ, ટ્રેન્ડ્ઝ, પોલીસીઝ, એન્ડ સ્ટ્રેટેજીસ (Eutrophication: An Overview of Status, Trends, Policies, and Strategies). વર્લ્ડ રીસોર્સીઝ ઇન્સ્ટીટ્યુટ (World Resources Institute).
  42. "The Gulf of Mexico Dead Zone and Red Tides". Retrieved 2006-12-27. 
  43. ડ્યુસ, આર એ અને 29 અન્યો (2008) ખુલ્લા દરિયા પર વાતાવરણીય માનવશાસ્ત્રીય નાઇટ્રોજન અસરો (Impacts of Atmospheric Anthropogenic Nitrogen on the Open Ocean) સાયન્સ. (ખંડ.1, પૃ.241–274)માં.
  44. એડ્રેસિંગ ધી નાઇટ્રોજન કાસ્કેડ (Addressing the nitrogen cascade) યુરેકEureka Alert, 2008.
  45. ૪૫.૦ ૪૫.૧ ૪૫.૨ Alan Weisman (2007). The World Without Us. St. Martin's Thomas Dunne Books. ISBN 0312347294.
  46. ૪૬.૦ ૪૬.૧ "Plastic Debris: from Rivers to Sea" (PDF). Algalita Marine Research Foundation. Retrieved 2008-05-29. 
  47. "સંશોધન AMRF/ORV એલ્ગ્વીટા સંશોધન પ્રોજેક્ટ્સ (Research | AMRF/ORV Alguita Research Projects)" એલ્ગેલીટા મરીન રીસર્ચ ફાઉન્ડેશન. મેકડોનાલ્ડ ડિઝાઇન. દાખલ તારીખ 6 મે 2008.
  48. UNEP (2005) મરીન લિટરઃ એન એનેલીટીકલ ઓવરવ્યુ (Marine Litter: An Analytical Overview)
  49. સિક્સ પેક રીંગ્ઝ હેઝાર્ડ ટુ વાઇલ્ડલાઇફ (Six pack rings hazard to wildlife)
  50. લ્યુસીયાના ફિશરીઝ - ફેક્ટ શીટ્સ (Louisiana Fisheries - Fact Sheets)
  51. "'Ghost fishing' killing seabirds". BBC News. 28 June 2007. http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/highlands_and_islands/6248366.stm. પુનર્પ્રાપ્ત 2008-04-01.
  52. Kenneth R. Weiss (2 August 2006). "Plague of Plastic Chokes the Seas". Los Angeles Times. Retrieved 2008-04-01. 
  53. Charles Moore (November 2003). "Across the Pacific Ocean, plastics, plastics, everywhere.". Natural History. Retrieved 2008-04-05. 
  54. શેવ્લી & રજીસ્ટર (Sheavly & Register), 2007, p. 3.
  55. Alan Weisman (Summer 2007). "Polymers Are Forever". Orion magazine. Retrieved 2008-07-01. 
  56. Thompson, Richard C. (7 May 2004), "Lost at Sea: Where Is All the Plastic?,", Science 304 (5672): 843, doi:10.1126/science.1094559, http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/304/5672/838/DC1, પુનર્પ્રાપ્ત 2008-07-19
  57. Moore, Charles; Moore, S. L.; Leecaster, M. K.; Weisberg, S. B. (4), "A Comparison of Plastic and Plankton in the North Pacific Central Gyre" (PDF), Marine Pollution Bulletin 42 (12): 1297–1300, 2001-12-01, doi:10.1016/S0025-326X(01)00114-X, http://www.alguita.com/gyre.pdf
  58. ૫૮.૦ ૫૮.૧ Moore, Charles (2002-10-02). "Great Pacific Garbage Patch". Santa Barbara News-Press. http://www.mindfully.org/Plastic/Ocean/Pacific-Garbage-Patch27oct02.htm.
  59. ૫૯.૦ ૫૯.૧ "Plastics and Marine Debris". Algalita Marine Research Foundation. 2006. Retrieved 2008-07-01. 
  60. http://the.honoluluadvertiser.com/article/2005/Jan/17/ln/ln23p.html
  61. Chris Jordan (November 11, 2009). "Midway: Message from the Gyre". Retrieved 2009-11-13. 
  62. "Q&A: Your Midway questions answered". BBC News. 28 March 2008. http://news.bbc.co.uk/2/hi/talking_point/7318837.stm. પુનર્પ્રાપ્ત 12 May 2010.
  63. Rios, L.M.; Moore, C. and Jones, P.R. (2007). "Persistent organic pollutants carried by Synthetic polymers in the ocean environment". Marine Pollution Bulletin 54: 1230–1237. doi:10.1016/j.marpolbul.2007.03.022.
  64. Tanabe, S.; Watanabe, M., Minh, T.B., Kunisue, T., Nakanishi, S., Ono, H. and Tanaka, H. (2004). "PCDDs, PCDFs, and coplanar PCBs in albatross from the North Pacific and Southern Oceans: Levels, patterns, and toxicological implications". Environmental Science & Technology 38: 403–413. doi:10.1021/es034966x.
  65. "ઇન્ડેજીનીયસ પીપલ્સ ઓફ ધી રશિયન નોર્થ, સાઇબેરીયા એન્ડ ફાર ઇસ્ટઃ નિવ્ક (Indigenous Peoples of the Russian North, Siberia and Far East: Nivkh)" રશિયન આર્કટીકના ઉદ્યમી લોકોની સહાય માટે આર્કટિક નેટવર્ક દ્વારા
  66. ગ્રિગ, આર. ડબલ્યુ, અને આર.એસ. કિવાલા. 1970. દરિયાઇ સૃષ્ટિ પર છોડવામાં આવેલ કચરાની થોડી જીવતંત્રીય અસરો. માછલી અને રમતનું કેલિફોર્નીયા ડિપાર્ટમેન્ટ 56: 145-155.
  67. સ્ટુલ, જે.કે. 1989. કોન્ટામિનન્ટ ઇન સેડિમેન્ટ્સ નિયર એ મેજર મરીન આઉટફોલઃ હિસ્ટરી, ઇફેક્ટ્સ એન્ડ ફ્યુચર (Contaminants in sediments near a major marine outfall: history, effects and future). OCEANS ’89 પ્રોસિંડિંગ્સ 2: 481-484.
  68. નોર્થ, ડબલ્યુ, જે., ડિ.ઇ. જેમ્સ એન્ડ એલ.જી. જોન્સ. 1993. હિસ્ટરી ઓફ કેલ્પ બેડ્સ (માઇક્રોસાઇસ્ટીસ ) ઇન ઓરેન્જ એન્ડ સાન ડિયેગો કાઉન્ટિઝ, કેલીફોર્નીયા (History of kelp beds (Macrocystis ) in Orange and San Diego Counties, California). હાઇડ્રોબાયોલોજીયા 260/261: 277-283.
  69. ટેગ્નર, એમ.જે, પી.કે., ડેટન, પી.બી. એડવર્ડ્ઝ, કે.એલ. રાઇઝર, ડી.બી. ચેડ્વીક, ટી.એ. ડિન અને એલ. ડેશેર. 1995. કેલ્પ જંગલ વિસ્તારમાં વિશાળ કચરા પ્રસરણની અસરો : કેટેસ્ટ્રોફી ઓર ડિસ્ટર્બન્સ? (Effects of a large sewage spill on a kelp forest community: catastrophe or disturbance?) મરીન એન્વાયર્મેન્ટલ રીસર્ચ 40: 181-224.
  70. કાર્પેન્ટર, એસ.આર., આર. એફ. સેરાકો, ડી.એફ. કર્નેલ, આર.ડબલ્યુ. હોવાર્થ, એ.એન. શાર્પલે અને વી.એન. સ્મીથ. 1998. ફોસ્ફરસ અને નાઇટ્રોજન સાથે જળ સપાટીનું બિનકેન્દ્રીય પ્રદૂષણ (Nonpoint pollution of surface waters with phosphorus and નીત્રોગેન). ઇકોલોજિકલ એપ્લીકેશન્સ 8:559-568.
  71. "What You Need to Know About Mercury in Fish and Shellfish". 2004-03. Retrieved 2007-05-19. 
  72. Stephen Gollasch (2006-03-03). "Ecology of Eriocheir sinensis". 
  73. Hui, Clifford A. et al. (2005). "Mercury burdens in Chinese mitten crabs (Eriocheir sinensis) in three tributaries of southern San Francisco Bay, California, USA". Environmental Pollution (Elsevier) 133 (3): 481–487. doi:10.1016/j.envpol.2004.06.019.
  74. Silvestre, F. et al. (2004). "Uptake of cadmium through isolated perfused gills of the Chinese mitten crab, Eriocheir sinensis". Comparative Biochemistry and Physiology - Part A: Molecular & Integrative Physiology (Elsevier) 137 (1): 189–196. doi:10.1016/S1095-6433(03)00290-3.
  75. સાયન્સ ન્યુઝ (Science News). "ડીડીટી સારવારે માતામાંથી પુરૂષ માછલી રૂપાંતર કરી (DDT treatment turns male fish into mothers)." 2000-02-05. (માત્ર સબસ્ક્રીપ્શન દ્વારા.)
  76. પેરેઝ-લોપેઝ એટ અલ. |૨૦૦૬
  77. ઢાંચો:It icon Parla un boss: Così lo Stato pagava la 'ndrangheta per smaltire i rifiuti tossici, રિકાર્ડો બોકા દ્વારા, L’Espresso, ઓગસ્ટ 5, 2005
  78. બાલ્ટિક દરિયામાં રસાયણ શસ્ત્ર ટાઇમ બોંબ ચાલે છે (Chemical Weapon Time Bomb Ticks in the Baltic Sea) ડચ વેલે , 1 ફેબ્રુઆરી 2008.
  79. એક્ટીવિટીઝ (Activities) 2006: ઓવરવ્યુ બાલ્ટિક સિ એન્વાયર્મેન્ટ પ્રોસિડિંગ્ઝ (Overview Baltic Sea Environment Proceedings) No. 112. હેલ્સીન્કી કમિશન.
  80. અવાજ પ્રદૂષણ Sea.org . સુધારો 7 ઓક્ટોબર 2009.
  81. રોસ, (1993) ઓન ઓસન અન્ડરવોટર એમ્બિયન્ટ નોઇઝ (On Ocean Underwater Ambient Noise). ઇન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ અકોસ્ટીક્સ બુલેટિન, સેંટ અલબન્સ, હર્ટ્ઝ, યુકેઃ ઇન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ અકોસ્ટીક્સ, 18 (Institute of Acoustics Bulletin, St Albans, Herts, UK: Institute of Acoustics, 18).
  82. શબ્દકોશ (Glossary) દરિયામાં આવજની શોધ (Discovery of Sounds in the Sea) . 15 ડિસેમ્બર 2007ના રોજ સુધારો
  83. ફ્રાઇસ્ટ્રપ કેએમ, હેચ એલટી એન્ડ ક્લાર્ક સીડબલ્યુ (2003) વેરીએશન ઇન હમ્પબેક વ્હેલ (મેગાપ્ટેરા નોવાન્જેલી) સોંગ લેંથ ઇન રિલેશન ટુ લો-ફ્રિકવન્સી સાઉન્ડ બ્રોડકાસ્ટ્સ ( Variation in humpback whale (Megaptera novaeangliae ) song length in relation to low-frequency sound બ્રોઅદ્કસ્ત્સ) અકોસ્ટીકલ સોસાયટી ઓફ અમેરિકા જર્નલ (Acoustical Society of America Journal) , 113 (6) 3411-3424.
  84. દરિયાઇ પ્રાણી પર અવાજની અસરો (Effects of Sound on Marine Animals) દરિયામાં અવાજની શોધ (Discovery of Sounds in the Sea) . 15 ડિસેમ્બર 2007ના રોજ સુધારો
  85. નેચરલ રીસોર્સીસ ડિફેન્સ કાઉન્સિલ (Natural Resources Defense Council) પ્રેસ રીલીઝ (1999) સાઉન્ડીંગ ધી ડેપ્થ્સ: સુપરટેન્કર્સ, સોનાર, એન્ડ ધી રાઇઝ ઓફ અન્ડરસી નોઇઝ, એક્ઝીક્યુટી સમરી (Sounding the Depths: Supertankers, Sonar, and the Rise of Undersea Noise, Executive Summary). ન્યુ યોર્ક, N.Y.: www.nrdc.org.
  86. દાઓજી & ડેગ (2004)

સંદર્ભો[ફેરફાર કરો]

  • Ahn, YH; Hong, GH; નીલામણી, એસ; ફિલીપ, એલ એન્ડ શન્મુગમ પી (2006) ચેન્નાઇ શહેર, દક્ષિણ ભારત,ના દરિયાઇ પ્રદૂષણના સ્‍તરનું મૂલ્યાંકન (Assessment of Levels of coastal marine pollution of Chennai city, southern India). જળ સ્ત્રોત સંચાલન, 21(7), 1187-1206.
  • દાઓજી, એલ અને ડેગ, ડી (2004) જમીન-આધારીત સ્ત્રોતમાંથી દરિયાઇ પ્રદૂષણઃ પૂર્વ ચાઇના સમુદ્ર (Ocean pollution from land-based sources: East China sea). AMBIO – માનવ પર્યાવરણનો એક અહેવાલ (A Journal of the Human Environment), 33(1/2), 107-113.
  • Dowrd, BM;પ્રેસ, ડી એન્ડ લોસ હ્યુર્ટોસ, એમ (2008) કૃષિલક્ષી બિન-કેન્દ્રીય સ્ત્રોતોઃ જળ પ્રદૂષણ નીતિઃ કેલિફોર્નીયાના મધ્ય દરિયાનો કિસ્સો (Agricultural non-point sources: water pollution policy: The case of California’s central કાસ્ટ). કૃષિ, જૈવતંત્રો અને પર્યાવરણ (Agriculture, Ecosystems & Environment) , 128(3), 151-161.
  • લોઝ, એડવર્ડ એ (2000) જલસ્તરીય પ્રદૂષણ (Aquatic Pollution) જ્હોન વિલે એન્ડ સન્સ. ISBN 9780761933250.
  • શેવ્લી, એસબી અને રજીસ્ટર, કેએમ (2007) દરિયાઇ કચરો અને પ્લાસ્ટીકઃ પર્યાવરણલક્ષી મુદ્દાઓ, સ્ત્રોતો, અસરો અને ઉપાયો (Marine debris and plastics: Environmental concerns, sources, impacts and solutions). પોલીમર્સ અને પર્યાવરણનો અહેવાલ (Journal of Polymers & the Environment,) 15(4), 301-305.
  • સ્લેટર, ડી (2007) સમૃદ્ધિ અને ગંદકી (Affluence and Effluents). સિયેરા 92(6), 27
  • UNEP (2007) પૂર્વ ચાઇના દરિયામાં જ‍મીન-આધારીત પ્રદૂષણ (Land-based Pollution in the South China Sea) . UNEP/GEF/SCS ટેકનીકલ પબ્લીકેશન નં 10.

બાહ્ય કડીઓ[ફેરફાર કરો]

ઢાંચો:Pollution ઢાંચો:Marine pollution ઢાંચો:Physical oceanography