કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર

વિકિપીડિયાથી
આના પર જાવ: ભ્રમણ, શોધો

અક્ષાંશ-રેખાંશ: ૧૯°૫૩′૧૫″N ૮૬°૦૫′૪૧″E / ૧૯.૮૮૭૪૪૪°N ૮૬.૦૯૪૫૯૬°E / 19.887444; 86.094596

કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર*
યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર સ્થળ

કોણાર્ક કા રથ-ચક્ર
દેશ-પ્રદેશ  India, ભારત
પ્રકાર સાંસ્કૃતિક
માનદંડ i, iii, vi
સંદર્ભ ૨૪૬
ક્ષેત્ર** એશિયા પ્રશાંત
Inscription history
સમાવેશન ૧૯૮૪  (આઠમું સત્ર)
* Name as inscribed on World Heritage List.
** Region as classified by UNESCO.


કોણાર્ક નું સૂર્ય મંદિર (જેને અંગ્રેજ઼ી માં બ્લૈક પગોડા પણ કહે છે), ભારત ના ઓરિસ્સા-ઉડ઼ીસા રાજ્ય ના પુરી જિલ્લા ના પુરી નામક શહેર માં સ્થિત છે. આને લાલ બલુઆ પત્થર તથા કાળા ગ્રેનાઇટ પત્થર થી ૧૨૩૬૧૨૬૪ ઈ.પૂ. માં ગંગ વંશ ના રાજા નૃસિંહદેવ દ્વારા બંધાવવામાં આવ્યું.[૧] આ મંદિર, ભારતની સૌથી પ્રસિદ્ધ સ્થળોમાં એક છે. આને યુનેસ્કો દ્વારા સન ૧૯૮૪માં વિશ્વ ધરોહર સ્થળ ઘોષિત કરાયું છે.[૨][૩]કલિંગ શૈલી માં નિર્મિત આ મંદિર સૂર્ય દેવ(અર્ક) ના રથ ના રૂપ માં નિર્મિત છે. આને પત્થર પર ઉત્કૃષ્ટ નક્શી કરીને ખૂબ જ સુંદર બનાવાયા છે. સંપૂર્ણ મંદિર સ્થળ ને એક બાર જોડ઼ી ચક્રોવાળા, સાત ઘોડા થી ખીંચે જાતે સૂર્ય દેવ ના રથ ના રૂપ માં બનાયા છે. મંદિર પોતાની કામુક મુદ્રાઓ વાળી શિલ્પાકૃતિઓ ના માટે પણ પ્રસિદ્ધ છે. આજે આનો ઘણો ભાગ ધ્વસ્ત થઈ ચુક્યો છે. આનું કારણે વાસ્તુ દોષ તથા મુસ્લિમ આક્રમણ કહેબવાય છે. અહીં સૂર્ય ને બિરંચિ-નારાયણ કહતા હતાં.

સૂર્ય મંદિરનુ સ્થાપત્ય[ફેરફાર કરો]

આ મંદિર સૂર્ય દેવ(અર્ક) ના રથ ના રૂપ માં નિર્મિત છે. આને પત્થર પર ઉત્કૃષ્ટ નક્શી કરીને ખૂબ જ સુંદર બનાવાયું છે. સંપૂર્ણ મંદિર સ્થળને એક બાર જોડ઼ી ચક્રોવાળા, સાત ઘોડાથી ખેંચાતા સૂર્ય દેવના રથના રૂપમાં બનાવાયું છે. મંદિરની સંરચના, જે સૂર્ય ના સાત ઘોડા દ્વારા દિવ્ય રથને ખેંચવા પર આધારિત છે, પરિલક્ષિત હોય છે. હવે આમાં થી એક જ ઘોડો બચ્યો છે. આ રથના પૈડાં, જે કોણાર્કની ઓળખ બની ગયા છે, ઘણાં ચિત્રોમાં દેખાય છે. મંદિરના આધાર ને સુંદરતા પ્રદાન કરતા આ બાર ચક્ર વર્ષના બાર મહિના ને પ્રતિબિંબિત કરે છે જ્યારે પ્રત્યેક ચક્ર આઠ આરાથી મળી ને બન્યો છે જે દિવસના આઠ પહોરને દર્શાવે છે. [૧][૨][૩]

મુખ્ય મંદિર ત્રણ મંડપોમાં બનેલ છે. આમાં થી બે મંડપ પડી ચુક્યાં છે.

મુખ્ય મંદિર ત્રણ મંડપોમાં બનેલ છે. આમાં થી બે મંડપ પડી ગયા છે. ત્રીજા મંડપમાં જ્યાં મૂર્તી હતી ત્યાં અંગ્રેજ઼ો એ ભારતીય સ્વતંત્રતા પૂર્વ જ રેતી વ પત્થર ભરાવી બધાં દ્વારો ને સ્થાયી રૂપે બંધ કરાવી દીધા હતાં, જેથી તે મંદિર વધુ ક્ષતિગ્રસ્ત ના થઈ શકે.[૩] આ મંદિરમાં સૂર્ય ભગવાનની ત્રણ પ્રતિમાઓ છે:

  • બાલ્યાવસ્થા-ઉદિત સૂર્ય- ૮ ફીટ
  • યુવાવસ્થા-મધ્યાહ્ન સૂર્ય- ૯.૫ ફીટ
  • પ્રૌઢાવસ્થા-અસ્ત સૂર્ય-૩.૫ ફીટ[૩]

આના પ્રવેશ પર બે સિંહ હાથીઓ પર આક્રામક થતા રક્ષામાં તત્પર દેખાડ્યાં છે. આ સંભવતઃ તત્કાલીન બ્રાહ્મણ રૂપી સિંહોં નું બૌદ્ધ રૂપી હાથિઓ પર વર્ચસ્વ નું પ્રતીક છે. બનેં હાથી, એક-એક માનવ ઊપર સ્થાપિત છે. આ પ્રતિમાઓ એક જ પત્થરની બનેલી છે. આ ૨૮ ટનની ૮.૪ફીટ લાંબી ૪.૯ ફીટ પહોળી તથા ૯.૨ ફીટ ઊંચી છે. મંદિરના દક્ષિણી ભાગમાં બે સુસજ્જિત ઘોડા બનેલા છે, જેમને ઉડ઼ીસા સરકાર એ પોતાના રાજચિહ્ન ના રૂપ માં અંગીકાર કરી લીધા છે.

આ ૧૦ ફીટ લાંબા વ ૭ ફીટ પહોળા છે. મંદિર સૂર્ય દેવની ભવ્ય યાત્રા ને બતાવે છે. આના પ્રવેશ દ્વાર પર જ નટ મંદિર છે. આ તે સ્થાન છે, જ્યાં મંદિરની નર્તકિઓ, સૂર્યદેવ ને અર્પણ કરવા માટે નૃત્ય કરતી હતી. પૂરા મંદિરમાં જ્યાં ત્યાં ફૂલ-બેલ અને ભૌમિતીક નમૂનાની નક્શીની ગકરાઈ છે. આ સાથે જ માનવ, દેવ, ગંધર્વ, કિન્નર આદિની આકૃતિઓપણ એન્દ્રિક મુદ્રાઓમાં દર્શિત છે. આમની મુદ્રાઓ કામુક છે, અને કામસૂત્ર થી લેવાઈ છે. મંદિર હવે અંશિક રૂપે ખંડેર માં પરિવર્તિત થઈ ચુક્યો છે. અહીંની શિલ્પ કળાકૃતિઓ નો એક સંગ્રહ, ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ વિભાગ ના સૂર્ય મંદિર સંગ્રહાલય માં સુરક્ષિત છે. મહાન કવિ શ્રી રવિંદ્ર નાથ ટૈગોર આ મંદિર વિષે લખે છે:

કોણાર્ક જ્યાં પત્થરોની ભાષા મનુષ્યની ભાષા થી શ્રેષ્ઠતર છે.

તેરમી સદી નું મુખ્ય સૂર્ય મંદિર, એક મહાન રથ રૂપ માં બનેલ છે, જેના બાર જોડ઼ી સુસજ્જિત પૈડાં છે, તથા સાત ઘોડાં દ્વારા ખેંચાય છે.[૩] આ મંદિર ભારતના ઉત્કૃષ્ટ સ્મારક સ્થળોમાં એક છે. અહીંના સ્થાપત્ય અનુપાત દોષો રહિત તથા ગુણોત્તર આશ્ચર્યચકિત કરવાવાળા છે. અહીંની સ્થાપત્યકળા વૈભવ તથા માનવીય નિષ્ઠાના સૌહાર્દપૂર્ણ સંગમ છે. મંદિરની પ્રત્યેક ઇંચ, અદ્વિતીય સુંદરતા અને શોભાની શિલ્પાકૃતિઓથી પરિપૂર્ણ છે. આના વિષય પણ મોહક છે, જે સહસ્ર શિલ્પ આકૃતિઓ ભગવાનોં, દેવતાઓ, ગંધર્વોં, માનવો, વાદ્યકો, પ્રેમી યુગલો, દરબારની છબીઓ, શિકાર તથા યુદ્ધના ચિત્રો થી ભરેલ છે. આની વચ્ચે વચ્ચે પશુ-પક્ષીઓ (લગભગ બે હજ઼ાર હાથી, કેવળ મુખ્ય મંદિરના આધારની પટ્ટી પર ભ્રમણ કરતા) અને પૌરાણિક જીવો, સિવાય મહીન અને પેચીદા વેલ બૂટા તથા ભૌમિતીક નમૂના અલંકૃત છે. ઉડ઼િયા શિલ્પકળાની હીરા જેવી ઉત્કૃષ્ત ગુણવત્તા પૂરા પરિસરમાં અલગ દેખાય છે.


કામુક મુદ્રાઓની શિલ્પ આકૃતિ

આ મંદિર પોતાની કામુક મુદ્રાઓ વાળી શિલ્પાકૃતિઓ ના માટે પણ પ્રસિદ્ધ છે.[૪]આ પ્રકારની આકૃતિઓ મુખ્યતઃ દ્વારમંડપના દ્વિતીય સ્તર પર મળે છે. આ આકૃતિઓ કા વિષય સ્પષ્ટ કિંતુ અત્યંત કોમલતા તથા લય માં સંજો કર દિખાયા ગયા છે. જીવન કા યહી દૃષ્ટિકોણ, કોણાર્ક ના અન્ય બધાં શિલ્પ નિર્માણોં માં પણ દેખાય છે. હજારો માનવ, પશુ તથા દિવ્ય લોકો આ જીવન રૂપી મેળામાં કાર્યરત દેખાય છે, જેમાં આકર્ષક રૂપે એક યથાર્થવાદ નો સંગમ કરેલો છે. આ ઉડ઼ીસાની સર્વોત્તમ કૃતિ છે. આની ઉત્કૃષ્ટ શિલ્પ-કળા, નક્શી, તથા પશુઓ તથા માનવ આકૃતિઓ નું સટીક પ્રદર્શન, આને અન્ય મંદિરો થી ઘણું બેહતર સિદ્ધ કરે છે.

સૂર્ય મંદિર ભારતીય મંદિરોની કલિંગ શૈલીનું છે, જેમાં કોણીય અટ્ટાલિકા (મીનાર રૂપી) ની ઉપર મંડપની જેમ છત્રી ઢંકાયેલી હોય છે. આકૃતિમાં, આ મંદિર ઉડ઼ીસા ના અન્ય શિખર મંદિરોથી ખાસ ભિન્ન નથી લાગતું. ૨૨૯ ફીટ ઊંચા મુખ્ય ગર્ભગૃહ ૧૨૮ ફીટ ઊંચી નાટ્યશાલા સાથે જ બનેલ છે. આમાં બાહર નિકળેલી અનેક આકૃતિઓ છે. મુખ્ય ગર્ભમાં પ્રધાન દેવતા નો વાસ હતો, કિંતુ તે હવે ધ્વસ્ત થઈ ચુક્યો છે. નાટ્યશાલા હજી પૂરી બચી છે. નટ મંદિર તથા ભોગ મંડપ ના અમુક જ ભાગ ધ્વસ્ત થયાં છે. મંદિર નું મુખ્ય પ્રાંગણ ૮૫૭ ફીટ X ૫૪૦ ફીટ નું છે. આ મંદિર પૂર્વ –પશ્ચિમ દિશા માં બનેલ છે. મંદિર પ્રાકૃતિક હરિયાળી થી ઘેરાયેલ છે. આમાં કૈજ઼ુએરિના તથા અન્ય વૃક્ષ રોપેલ છે, જે રેતીલી ભૂમિ પર ઉગે છે. અહીં ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ વિભાગ દ્વારા બનાવેલ ઉદ્યાન છે.[૧]

ઇતિહાસ[ફેરફાર કરો]

કોણાર્કમાં પાષાણ કળા

આ ઘણાં ઇતિહાસકારો નો મત છે, કે કોણાર્ક મંદિરના નિર્માણકર્તા, રાજા લાંગૂલ નૃસિંહદેવની અકાળ મૃત્યુને કારણે, મંદિરનું નિર્માણ કાર્ય ખટાઈમાં પડ્યું. આના પરિણામસ્વરૂપ, અધૂરો ઢાંચો ધ્વસ્ત થઈ ગયો.[૫] પણ આ મત ને ઐતિહાસિક આંકડાનું સમર્થન નથી મળતું . પુરીના મદલ પંજીના આંકડા અનુસાર, અને અમુક ૧૨૭૮ ઈ. ના તામ્રપત્રોથી ખબર પડે છે, કે રાજા લાંગૂલ નૃસિંહદેવએ ૧૨૮૨ સુધી શાસન કર્યું. ઘણાં ઇતિહાસકાર, એ મત ના પણ છે, કે કોણાર્ક મંદિર નું નિર્માણ ૧૨૫૩થી ૧૨૬૦ ઈ. ની વચ્ચે થયું હતું. અતઃ મંદિરના અપૂર્ણ નિર્માણનું કારણ તેનું ધ્વસ્ત થવું તર્કસંગત નથી.

ધ્વસ્ત થવાના કારણો[ફેરફાર કરો]

વાસ્તુ દોષ આ મંદિર પોતાના વાસ્તુ દોષોના કારણે માત્ર ૮૦૦ વર્ષોમાં જ ધ્વસ્ત થઈ ગયો. આ ઇમારત વાસ્તુ-નિયમોની વિરુદ્ધ બનેલ હતી. આ કારણે જ આ સમયથી પહલા જ ઋગવેદકાળ તથા પાષાણ કળા નું અનુપમ ઉદાહરણ હોવા છતાં પણ સમયથી પૂર્વ ધરાશાયી થઈ ગયું.[૫] આ મંદિરના મુખ્ય વાસ્તુ દોષ છે:- .[૩]

  • મંદિર ના નિર્માણ રથ આકૃતિ હોવાથી પૂર્વ, દિશા, તથા આગ્નેય તથા ઈશાન કોણ ખંડિત થઈ ગયાં.* પૂર્વથી જોતાં ખબર પડે છે, કે ઈશાન તથા આગ્નેય કોણોં ને કાપી તેને વાયવ્ય તથા નૈઋર્ત્ય કોણોં તરફ વધી ગયા છે.
  • પ્રધાન મંદિરના પૂર્વી દ્વારની સામે નૃત્યશાળા છે, જેનાથી પૂર્વી દ્વાર અવરોધિત થવાને કારણે અનુપયોગી સિદ્ધ થાય છે.
  • નૈઋર્ત્ય કોણમાં છાયાદેવી ના મંદિરનો પાયો પ્રધાનાલયથી અપેક્ષાકૃત નીચો છે. તેથી નૈઋર્ત્ય ભાગ માં માયાદેવી નું મંદિર અને નીચું છે.
  • આગ્નેય ક્ષેત્ર માં વિશાળ કુવો સ્થિત છે.
  • દક્ષિણ તથા પૂર્વ દિશાઓમાં વિશાળ દ્વાર છે, જે કારણે મંદિરનો વૈભવ તથા ખ્યાતિ ક્ષીણ થઈ ગઈ છે.


ચુમ્બકપત્થર ઘણી કથાઓ અનુસાર, સૂર્ય મંદિરના શિખર પર એક ચુમ્બક પત્થર લાગેલ છે. આના પ્રભાવ થી, કોણાર્ક ના સમુદ્રથી પસાર થતાં સાગરપોત, આ તરફ ખેંચાઈ આવે છે, જેથી તેને ભારી ક્ષતિ થઈ જાય છે. એક અન્ય કથા અનુસાર, આ પત્થરના કારણે પોતોં ને ચુમ્બકીય દિશા નિરુપણ યંત્ર સાચી દિશા નથી બતાવતા. આ કારણે પોતાના પોતોં ને બચાવવા હેતુ, મુસ્લિમ નાવિક આ પત્થર ને કાઢી ગયાં. આ પત્થર એક કેન્દ્રીય શિલા નું કાર્ય કરી રહ્યો હતો, જેથી મંદિરની દીવાલો ના બધાં પત્થર સંતુલનમાં હતાં. આના હટવાથી, મંદિરની દીવાલોનું સંતુલન ખોવાઈ ગયું, અને પરિણામતઃ તે પડી ગઈ. પરન્તુ આ ઘટના નું કોઈ ઐતિહાસિક વિવરણ નથી મળતું, ના તો આવા કોઈ ચુમ્બકીય કેન્દ્રીય પત્થર ના અસ્તિત્વ નું કોઈ વિવરણ ઉપલબ્ધ છે.[૨][૫]

કાલાપહાડ

સૂર્ય દેવની એક શિલ્પાકૃતિ- કોણાર્ક માં સૂર્યદેવ

કોણાર્ક મંદિર ના પડવા સંબંધી એક અતિ મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંત, કાલાપહાડથી જોડાયેલ છે. ઉડ઼ીસા ના ઇતિહાસ અનુસાર કાલાપહાડ઼ એ સન ૧૫૦૮ માં અહીં આક્રમણ કર્યું, અને કોણાર્ક મંદિર સમેત ઉડ઼ીસા ના ઘણાં હિંદુ મંદિર ધ્વસ્ત કરી દીધ. પુરી ના જગન્નાથ મંદિરના મદન પંજી બતાવે છે, કે દેવીરીતે કાલાપહાડ઼ એ ઉડ઼ીસા પર હુમલો કર્યો. કોણાર્ક મંદિર સહિત તેણે અધિકાંશ હિંદુ મંદિરોની પ્રતિમાઓ પણ ધ્વસ્ત કરી. જોકે કોણાર્ક મંદિરની ૨૦-૨૫ ફીટ મોટી દીવાલ ને તોડ઼વું અસમ્ભવ હતું, તેણે અમુક પ્રકારે દધિનૌતિ (મેહરાબની શિલા) ને હલાવવાનું પ્રયોજન કરી લીધું, જો કે આ મંદિર ના પડવાનું કારણે બન્યું. દધિનૌતિ ના હટવાથી જ મંદિર ધીરે-ધીરે પડવા લગ્યું, અને મંદિરની છતથી ભારી પત્થર પડવાથી, મૂકશાલાની છત પણ ધ્વસ્ત થઈ ગઈ. તેણે અહીંની અધિકાંશ મૂર્તિઓ અને કોણાર્કના અન્ય ઘણાં મંદિર પણ ધ્વસ્ત કરી દીધાં. [૫]

અર્ચના બંધ[ફેરફાર કરો]

આ બાદ ૧૫૬૮ માં ઉડ઼ીસા મુસ્લિમ નિયંત્રણ માં આવી ગયું. ત્યારે પણ હિંદુ મંદિરો ને તોડવાના નિરંતર પ્રયાસ થતાં રહ્યાં. [૬]આ સમયે પુરી ના જગન્નાથ મંદિર ના પંડોં એ ભગવાન જગન્નાથજીની મૂર્તિને શ્રીમંદિરથી હટાવી કોઈ ગુપ્ત સ્થાન પર છુપાડી દીધા. આ પ્રકારે, કોણાર્કના સૂર્ય મંદિર ના પંડોં એ પ્રધાન દેવતાની મૂર્તિ ને હટાવી, વર્ષોં સુધી રેતીમાં દબાવી છુપાવી રાખી. પાછળથી , આ મૂર્તિ પુરી મોકલાવી દેવાઈ, અને ત્યાં જગન્નાથ મંદિર ના પ્રાંગણ માં સ્થિત, ઇંદ્ર ના મંદિર માં રખાવી દેવાઈ. અન્ય લોકો અનુસાર, અહીંની પૂજા મૂર્તિઓ હજી પણ શોધવાની બાકી છે. પણ ઘણાં લોકોનું કહેવું છે, કે સૂર્ય દેવની મૂર્તિ, જે [[નવી દિલ્હી ]] ના રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય માં રાખી છે, ત જ કોણાર્કની પ્રધાન પૂજ્ય મૂર્તિ છે.

તો પણ કોણાર્કમાં, સૂર્ય વંદના મંદિરથી મૂર્તિ ના હટવા બાદ બંધ થઈ ગઈ. આ કારણે કોણાર્કમાં તીર્થયાત્રિઓની આવન જાવન બંધ થઈ ગઈ. કોણાર્ક બંદર પણ ડાકુઓ ના હમલા ને કારણે, બંદ થઈ ગયું. કોણાર્ક સૂર્ય વંદના ની સમાન જ વાણિજ્યિક ગતિવિધિઓ હેતુ પણ એક કીર્તિવાન નગર હતું, પરન્તુ આ ગતિવિધિઓ નું બન્ધ થઈ જવાને ના કારણે, આ એકદમ નિર્વાસિત થઈ ગયું, અને વર્ષોં સુધી એક ગહન જંગલથી ઢંકાઈ ગયું.

સન ૧૬૨૬ માં, ખુર્દા ના રાજા, નૃસિંહ દેવ, સુપુત્ર શ્રી પુરુષોત્તમ દેવ, સૂર્યદેવની મૂર્તિ ને બે અન્ય સૂર્ય અને ચન્દ્રની મૂર્તિઓ સહિત પુરી લઈ ગયાં. હવે તે પુરીના મંદિરના પ્રાંગણમાં છે. પુરીના મદલ પંજીના ઇતિહાસથી જ્ઞાત થાય છે, કે સન ૧૦૨૮ માં, રાજા નૄસિંહદેવ એ કોણાર્કના બધાં મંદિરોના માપ-જોખ નો આદેશ આપ્યો હતો. માપન ના સમય સુધી, સૂર્ય મંદિર પોતાની અમલક શિલા સુધી અસ્તિત્વ માં હતું, એટલેકે લગભગ ૨૦૦ ફીટ ઊંચા. કાલાપહાડ઼ એ કેવળ તેનો કલશ, પણ પદ્મ-ધ્વજા, કમલ-કિરીટ અને ઊપરી ભાગ પણ ધ્વંસ કર્યાં હતાં. પહેલાં બતાવ્યા અનુસાર, મુખશાળા સામે, એક મોટો પ્રસ્તર ખંડ – નવગ્રહ પાટ, હોતી હતી. ખુર્દાના તત્કાલીન રાજા એ તે ખંડ હટાવી દીધો, સાથે જ કોણાર્કથી ઘણાં શિલ્પ કૃત પાષાણ પણ લઈ ગયા. અને પુરીના મંદિરના નિર્માણમાં તેમનો પ્રયોગ કર્યો હતો. મરાઠા કાળમાં, પુરીના મંદિરની ચહારદીવારીના નિર્માણમાં કોણાર્કના પત્થરનો પ્રયોગ કર્યો હતો. એમ પણ બતાવાય છે, કે નટ મંદિરના બધાં ભાગ, સૌથી લામ્બા કાળ સુધી, પોતાની મૂળ અવસ્થામાં રહે છે. અને આને મરાઠા કાળ માં જાણે કરી અનુપયોગી ભાગ સમજી તોડી ગયા. સન ૧૭૭૯માં એક મરાઠા સાધૂ એ કોણાર્કના અરુણ સ્તંભ ને હટાવી પુરી ના સિંહદ્વાર સામે સ્થાપિત કરાવી દીધો. અઢારમી શતાબ્દી ના અન્ત સુધી, કોણાર્ક એ પોતાનો, બધો વૈભવ ખોઈ દીધો, અને એક જંગલમાં ફેરવાઈ ગયો. આ સાથે જ મંદિરનું ક્ષેત્ર પણ જંગલ બની ગયું, જ્યાં જંગલી જાનવર અને ડાકુઓ ના અડ્ડે હતાં. અહીં સ્થાનીય લોકો પણ દિવસના પ્રકાશમાં જવાથી પણ ડરતાં હતાં.

કથાઓ[ફેરફાર કરો]

કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર – ૨૦૦૬
કોણાર્ક મંદિર – રાત માં

એક કથા અનુસાર, ગંગ વંશ ના રાજા નૃસિંહ દેવ પ્રથમ એ પોતાના વંશ ના વર્ચસ્વ સિદ્ધ કરવા હેતુ, રાજસી ઘોષણાથી મંદિર નિર્માણ નો આદેશ આપ્યો. બારસો વાસ્તુકારો અને કારીગરોની સેના એ પોતાની સૃજનાત્મક પ્રતિભા અને ઊર્જાથી પરિપૂર્ણ કળાથી બાર વર્ષોંની અથાગ મેહનતથી આનું નિર્માણ કર્યું. રાજાએ પહલાં જ પોતાના રાજ્ય ના બાર વર્ષોંની કર-પ્રાપ્તિ બરાબર ધન વ્યય કરી દીધું હતું. પણ નિર્માણની પૂર્ણતા ક્યાંય દેખાતી ન હતી. ત્યારે રાજાએ એક નિશ્ચિત તિથિ સુધી કાર્ય પૂર્ણ કરવાનો કડક આદેશ દીધો. બિસુ મહારાણાના પર્યવેક્ષણ માં, આ વાસ્તુકારોની ટીમ એ પહલાં જ પોતાનું પૂરું કૌશલ લગાવી રાખ્યું હતું. ત્યારે બિસુ મહારાણા ના બાર વર્ષીય પુત્ર, ધર્મ પાદ આગળ આવ્યો. તેણે ત્યાં સુધી નિર્માણ નું ગહન નિરીક્ષણ કર્યું, જોકે તેને મંદિર નિર્માણ નું વ્યવહારિક જ્ઞાન ન હતું, પરન્તુ તેણે મંદિર સ્થાપત્યના શાસ્ત્રોંનો પૂર્ણ અધ્યયન કર્યું હતું. તેણે મંદિરના અંતિમ કેન્દ્રીય શિલા ને લગાડવાની સમસ્યા સુલઝાવવાનો પ્રસ્તાવ દીધો. તેણે આ કરી સૌને આશ્ચર્યમાં નાખી દીધાં. પણ આની તુરન્ત બાદ જ આ વિલક્ષણ પ્રતિભાવાન નું શબ સાગર તટ પર મળ્યું. કહે છે, કે ધર્મપાદ એ પોતાની જાતિ ના હિતાર્થ પોતાની જાન સુદ્ધાં દઈ દીધી. [૫]

પૌરાણિક મહત્ત્વ[ફેરફાર કરો]

આ મંદિર સૂર્યદેવ (અર્ક) ને સમર્પિત હતું, જેમને સ્થાનીય લોકો બિરંચિ-નારાયણ કહતાં હતાં. આ જે ક્ષેત્રમાં સ્થિત હતું, તેને અર્ક-ક્ષેત્ર કે પદ્મ-ક્ષેત્ર કહેવાતું હતું. પુરાણ અનુસાર, શ્રીકૃષ્ણ ના પુત્ર સામ્બ ને તેમના શ્રાપથી કોઢ઼ રોગ થઈ ગયો હતો. સામ્બ એ મિત્રવનમાં ચંદ્રભાગા નદીના સાગર સંગમ પર કોણાર્કમાં, બાર વર્ષ તપસ્યા કરી, અને સૂર્ય દેવ ને પ્રસન્ન કર્યાં. સૂર્યદેવ, જે બધાં રોગોં ના નાશક હતાં, તેમણે આના રોગનો પણ અન્ત કર્યો. તેમના સન્માનમાં, સામ્બ એ એક મંદિર નિર્માણ નો નિશ્ચય કર્યો. પોતાના રોગ-નાશ પછી, ચંદ્રભાગ નદીમાં સ્નાન કરતાં, તેને સૂર્યદેવની એક મૂર્તિ મળી. આ મૂર્તિ સૂર્યદેવ ના શરીર ના જ ભાગ થી, દેવશિલ્પી શ્રી વિશ્વકર્મા એ બનાવી હતી. સામ્બ એ પોતાના બનવેલ આ મિત્રવનમાં એક મંદિરમાં, આ મૂર્તિની સ્થાપના કરી. ત્યારથી આ સ્થાન પવિત્ર મનાવા લાગ્યું.

આ પણ જુઓ[ફેરફાર કરો]

સંદર્ભ[ફેરફાર કરો]

  1. ૧.૦ ૧.૧ ૧.૨ મનીષ કુમાર. "કોણાર્ક કા સૂર્ય મંદિર : જિસકા ગુમ્બદ કભી સમુદ્રી પોતોં કા 'કાળ' હોતા થા" (in હિન્દી). મુસાફિર હૂં યારો. 
  2. ૨.૦ ૨.૧ ૨.૨ રાષ્ટ્રી. "સૂર્ય મંદિર કોણાર્ક" (in હિન્દી). ભારત કા રાષ્ટ્રીય પોસ્ટલ.  Text "ય પોર્ટલ વિષયવસ્તુo પ્રબંધન દલ" ignored (help)
  3. ૩.૦ ૩.૧ ૩.૨ ૩.૩ ૩.૪ ૩.૫ પં.દયાનંદ શાસ્ત્રી. "વાસ્તુની નજર માં-કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર" (in હિન્દી). ફ્યૂચર સમાચાર. 
  4. [[ફુરસતિયા|ફુરસતિયા]]. "કોણાર્ક- જ્યાં પત્થરોની ભાષા મનુષ્યની ભાષાથી શ્રેષ્ઠતર છે." (એચટીએમ) (in હિન્દી). 
  5. ૫.૦ ૫.૧ ૫.૨ ૫.૩ ૫.૪ "ફૉલ ઑફ કોણાર્ક" (in ગ્રેજ઼ી). રાષ્ટ્રીય સૂચના કેન્દ્ર. 
  6. ગ્લૂમ એણ્ડ બ્લૂમ- દ કેસ ઑફ જગન્નાથ ટેમ્પલ ઢાંચો:અંગ્રેજ઼ી ચિહ્ન orissagov.nic.in


બાહરી કડ઼િઓ[ફેરફાર કરો]

ઢાંચો:સૂર્ય મંદિર ઢાંચો:ભારત માં વિશ્વ ધરોહરેં