ઑડિશા

વિકિપીડિયાથી
આના પર જાવ: ભ્રમણ, શોધો
Odisha
ଓଡ଼ିଶା oṛiśā
—  State  —
Official seal of Odisha
Seal
Location of Orissa in India
Map of Orissa
Coordinates (Bhubaneswar): ૨૦°૦૯′N ૮૫°૩૦′E / ૨૦.૧૫°N ૮૫.૫૦°E / 20.15; 85.50
Country India
Established 1 April 1936
Capital Bhubaneswar
Largest city Bhubaneswar[૧]
Districts 30
Government
 • Governor Murlidhar Chandrakant Bhandare
 • Chief Minister Naveen Patnaik (BJD)
 • Legislature Unicameral (147 seats)
 • Parliamentary constituency 21
 • High Court Orissa High Court, Cuttack
Area
 • Total ૧,૫૫,૮૨૦
Area rank 9th
Population (2011)
 • Total ૪,૧૯,૪૭,૩૫૮
 • Rank 11th
 • Density [
Time zone IST (UTC+05:30)
ISO 3166 code IN-OR
HDI Increase 0.452 (medium)
HDI rank 27th (2005)
Literacy 73.45%
Official languages Oriya
Website odisha.gov.in
Orissaના રાજ્યચિન્હો
ભાષા Oriya
ગીત Bande Utkala Janani
નૃત્ય Odissi
પ્રાણી Sambar[૨]
પક્ષી Indian Roller[૩]
ફૂલ Ashoka[૪]
વૃક્ષ Ashwatha[૫]
પહેરવેશ Sari (women)

ઑડિશા (ઓરિસ્સા) [૬][૭]ભારતના પૂર્વ કાંઠે આવેલું રાજ્ય છે. ઓરિસ્સાની સીમાએ ઝારખંડ , પશ્ચિમ બંગાળ, આંધ્ર પ્રદેશ અને છત્તીસગઢ આવેલા છે. તેનું પાટનગર ભુવનેશ્વર છે. ઑડિશા તેની પૂર્વ તરા ૪૮૦ કિ.મી .લાંબો સમુદ્ર કિનારો ધરાવે છે. ઓરિસ્સા રાજ્ય, તેમાં આવેલા મંદિરો માટે જાણીતું છે, ખાસ કરીને પુરી અને કોણાર્ક માં આવેલા મંદીરો વિશ્વવિખ્યાત છે.

પ્રાચીન કાળમાં આ રાજ્ય કલિંગ રાજ્ય તરીકે જાણીતું હતું. ઈ.સ. પૂર્વે ૨૬૧માં મૌર્ય કુળના રાજા અશોકે આ રાજ્ય પર ચઢાઈ કરી હતી.અ ને અહીં ઐતિહાસ કલિંગનું યુદ્ધ થયું હતું. [૮]

અર્વાચિન ઑડિશા રાજ્યની સ્થાપના ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૬ના બ્રિટિશ શાસિત ભારતમાં થઈ હતી. [૯] ઑડિયા ભાષા બોલનારા ક્ષેત્રોનો આ રાજ્યમાં સમાવેશ હતો.[૧૦] ઑડિશામાં ૧ એપ્રિલનો દિવસ સ્થાપના દિવસ તરીકે "ઉત્કલ દિબસ (દિવસ)" નામે ઉજવાય છે. [૧૧]. ભારતના રાષ્ટ્રગીતમાં આ રાજ્યનો સમાવેશ "ઉત્કલ" તરીકે થયો છે. શરૂઆતના ૮૦ વર્ષો સુધી કટક ઑડિશાની રાજધાની રહ્યું. ૧૩ એપ્રિલ ૧૯૪૮ પછી ઑડિશાની રાજધાની ભુવનેશ્વર ખસેડવામાં આવી.

ઑડિશાએ ભારતનું ૯મું સૌથી મોટું રાજ્ય છે. વસતિની દ્રષ્ટિએ ઑડિશા ૧૧મા ક્રમાંકે આવે છે. ઑડિયા ભાષા આ રાજ્યમાં સૌથી વધારે બોલાતી ભાષા છે, અગભગ પોણા ભાગના લોકો તે ભાષા બોલે છે.

નામ વ્યૂત્પત્તિ[ફેરફાર કરો]

૪ નવેમ્બર ૨૦૧૧ના દિવસે આ રાજ્યનું નામ અંગ્રેજી ઉચ્ચારણ અનુસાર "ઓરિસ્સા"થી બદલીને સ્થાનીય ઉચ્ચારણ અનુસાર "ઑડિશા" કરવામાં આવ્યું [૧૨][૧૩] [૧૪] આથે ઓરિયા ભાષાને હવેથી અન્ય ભાષાઓમાં ઑડિયા તરીકે ઓળખાવાશે.[૧૨][૧૫][૧૬][૧૭][૧૮][૧૯][૨૦]

"ઑડિશા" આ નામ પાલી અથવા સંસ્કૃત ભાષાના શબ્દો ઓરા(ઉરા) અથવા સુમેરા કે ઓદ્રા વિસાયા" પરથી ઉતરી આવ્યું છે. [૨૧] ઓદ્રાનું પ્રાચીન ઉલ્લેખ સોમદત્તને મળેલ તામ્ર પત્રિકામાં મળી આવે છે. [૨૨] પાલી અને સમ્સ્કૃત ભાષાના સાહિત્યમાં ઓદ્ર લોકોનો અનુક્રમે ઓડક કે ઓદ્રહ તરીકે ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. પ્રાચીન પાશ્ચાત્ય લેખકો પ્લીની ધ એલ્ડર અને ટોલેમીએ ઓદ્રા લોકોનો ઉલ્લેખ ઓરેટીસ (Oretes) તરીકે કર્યો છે. મહાભારતમાં પૌંડ્ર, મેકલ, ઉત્કલ, આંધ્રા, યવનો, શકો જેવા લોકોની સાથે ઓદ્રા લોકો નો પણ ઉલ્લેખ છે.

બૌદ્ધ ધર્મના લામા તારનાથ રચિત સાહિત્યમાં અને પગ-સામ-જોન-ઝાંગના લેખકે આ ક્ષેત્રને ઓડિવિશા કે ઉડિવીશા તરીકે ઓળખાવ્યો છે. મધ્યકાલિન તાંત્રિક સાહિત્યમાં અને તંત્રસારમાં જગન્નાથને ઉડિશાનાથ તરીકે વર્ણવાયા છે. ગજપતિ કપિલેશ્વરદેવે (1435–1467 CE) જગન્નાથના મંદિર પર કરાવેલી કોતરણીમાં તેને ઑડિશા રાજ્ય કે ઓડિશા રાસ્ટ્ર તરીકે વર્ણવે છે. આમ ૧૫મી સદીથી, ઑડિયા લોકોની ભૂમિ ઑડિશા તરીકે ઓળખાવા લાગી.

ઇતિહાસ[ફેરફાર કરો]

પ્રાગૈતિહાસિક કાળથી ઑડિશા ક્ષેત્રમાં વિવિધ માનવ સમૂહો વસવાટ કરતા આવ્યાં છે. અહીં વસનારા સૌથી પહેલાં લોકો પાથમિક પહાડી ટોળકીઓ હતી. જોકે પ્રાગૈતિહાસીક કાળમાં અહીં રહેનારી ટોળકીઓ ઓળખીશકાઈ નથી પણ એ વાત જાણીતી છે કે ઑડિશામાં મહાભારતના કાળ દરમ્યાન સાઇરા અથવા સાબર ટોળીઓ વસતી હતી. પર્વતીય ક્ષેત્રોમાં સાઓરા અને મેદાની ક્ષેત્રોમાં સહારા અને સાબર નામની ટોળીઓ આજે પણ સમગ્ર ઑડિશામાં વિસ્તરેલી છે. મોટાભાગની આવી જનજાતિઓએ હિમ્દુ ધર્મ સ્વીકાર્યો છેઅને હિંદુ રીતીરિવાજોને અનુસરે છે.કોરાપુત જિલ્લાના બોન્ડા પરજન લોકો એ આવી જનજાતિનું ઉદાહરણ છે. ઑડિશામાં ઘણી જગ્યાએ પ્રાગૈતિહાસિક અવશેષો મળી આવ્યા છે જેમ કે અંગૂલમાં કાલીકાટા, મયુરભંજમાં કુચાઈ અને કુલિયાણા, ઝારસુગડા પાસે વિક્રમખોલ, કાલાહાંડીમાં ગુડાહાંડી અને યોગીમઠ, સંબલપુરમાં ઉષાકોટી, બારગઢ નજીક સિમીલીખોલ વગેરે.

ઑડિશાનો ઇતિહાસ લગભગ ૫૦૦૦ વર્ષ જુનો છે. કલિંગાના રાજ્ય પહેલા આ ક્ષેત્રને ઉદ્ર કે ઑદ્ર દેશ તરીકે ઓળખવામાં આવતું. પ્રાચીન ઓદ્ર દેશ કે ઑર્દેશનો વિસ્તાર મહા નદીની ખીણ અને સુવર્ણ રેખા નદીના નીચલા ક્ષેત્ર સુધી હતો. તે આજના કટક, સંબલપુર અને મિદના પુરના અમુક ક્ષેત્રને સમાવી લેતો. આ દેશ પશ્ચિમમાં ગોંડવન, ઉત્તરમાં સિંઘભૂમ અને જસપુરના પર્વતી રાજ્યો, પૂર્વમાં સમુદ્ર અને દક્ષિણમાં ગંજમ ક્ષેત્રથી ઘેરાયેલી હતી. [૨૩] ઑડિયાના ઓદ્ર કે ઉદ્ર પ્રજાતિ પરથી ઉતરી આવ્યું છે જે મધ્ય કિનારી ક્ષેત્રમાં (હાલના ખોર્ધા અને નયાગઢ જિલ્લામાં) વસતી. ઑડિશા અન્ય પ્રજાતિઓ જેમકે કલિંગ, ઉત્કલ, મહાકાંતરા/કાંતરા અને કોશલ જેવી જાતિઓની પણ જન્મભૂમિ છે. આ જાતિઓએ ઑડિશાના ઇતિહાસમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ ભજવ્યો હતો. અતિ પ્રાચીન લિપીઓમાં કલિંગ લોકોનો ઉલ્લેખ આવે છે.[૨૪] ૬ઠ્ઠી શતાબ્દીમાં, વેદિક સુત્રકાર બૌધાયન લખે છે કે કલિંગ એ વેદિક સંસ્કૃતિની વેદિક સંસ્કૃતિની અસરથી લિપ્ત છે જે દર્શાવે છે કે તે સમયે અહીં બ્રાહ્મણોનો પ્રભાવ વિસ્તર્યો ન હતો.[૨૪] ભારતના અન્ય પ્રાંતો થી વિપરીતન ૧૫ મી સદી સુધી અહીંના જનજાતિય રિતિરિવાજો અને પરંપરાઓનો રાજનિતી પર ઊંડો પ્રભાવ હતો. [૨૪] પંદરમી સદીબાદ અહીં પણ બ્રાહમણોનો પ્રભાવ વધ્યો હતો જેને કારાણે જાતિ આધારીત વ્યવસ્થા જડ બની અને પ્રાચીન જનપદીય વ્યવસ્થા લુપ્ત થઈ.

ઉદયગિરી ટેકરીઓમાં હાથીગુંફા

વિશ્વના ઈતિહાસમાંની એક મહત્ત્વ પૂર્ણા ઘટના ઑડિશામાં ઘટી -[૨૪]કલિંગની લડાઈ. આ લડાઈ લગભગ ઈ.પૂ. ૨૬૧માં થઈ. સમ્રાટ અશોકે મૌર્ય સામ્રાજ્યન વિસ્તર માટે કલિંગ પર મ્ચડાઈ કરી હતી. કલિંગના લડવૈયાઓના બહાદૂરી ભર્યા વિરોધ કારણે સમ્રાટ અશોક માટે કલિંગ પર ચઢાઈ એ મૌર્ય સામ્રાજ્યની સૌથી મોટી રક્ત રંજિત સૈન્ય કાર્યવાહી બની ગઈ. Perhaps on account of their unexpected bravery, emperor Ashoka was compelled to issue two edicts specifically calling for a just and benign administration in Kalinga. Later on, Ashoka was instrumental in spreading Buddhist philosophy all over Asia. However, Ativ Land (South Western Odisha) was unconquered by Ashoka.

Tel river civilisation put light towards a great civilisation existing in Kalahandi, Balangir, Koraput (KBK) region in the past that is recently getting explored.[૨૫] The discovered archaeological wealth of Tel Valley suggest a well civilised, urbanised, cultured people inhabited on this land mass around 2000 years ago[૨૬] and Asurgarh was its capital. Kalahandi along with Koraput and Bastar was part of Kantara referred in Ramayana and Mahabharata.[૨૭] In 4th century BCE, this region was known as Indravana from where precious gem-stones and diamond were collected for the imperial Maurya treasury.[૨૮] During the period of Maurya emperor Ashoka, Kalahandi along with Koraput and Bastar region was called Atavi Land.[૨૯] This land was unconquered as per Ashokan record.[૩૦] In the beginning of the Christian era probably it was known as Mahavana.[૩૧] In the 4th Century CE, Vyaghraraja was ruling over Mahakantara comprising Kalahandi, undivided Koraput and Bastar region.[૩૨] Asurgarh was capital of Mahakantara.[૩૩]

Hatigumpha Inscription of Emperor Kharavela, Udaygiri

On the other hand in the 3rd century BCE, in the eastern part of Odisha, Kalinga flourished as a powerful empire under the Jaina emperor, Kharavela.[૨૪] He ruled all the way down south to include parts of the Tamil country. He built the superb monastic caves at Udayagiri and Khandagiri Caves. Subsequently, the region was ruled under various monarchs, such as Samudragupta and Shashanka. It also was a part of Harsha's empire. In 795 CE, the king Jajati Kesari I of Kesari or Soma dynasty of Kosala united Kosala and Utkala into a single empire. He is also supposed to have built the first Jagannath Temple at Puri,[૩૪] although the current structure of the temple is entirely different and was built by Kings Choda Gangadeva and Ananga Bhimadeva of the Eastern Ganga Dynasty in the 12th century. The famous Lingaraja Temple in Bhubaneshwar was started by Keshari dynasty king Jajati Keshari III and completed by his son Lalatendu Keshari in the 10th century. King Narasimha Dev is reputed to have built the magnificent Konark Sun Temple. Although now largely in ruins, the temple may have once rivalled the Taj Mahal in splendor. Orissa was conquered by Raja Raja Chola I and Rajendra Chola I of the Chola dynasty in the early 11th century.[૩૫][૩૬]

Odisha resisted several Muslim attacks until 1568, when was conqurered by Sultanate of Bengal. The Mughals conquered Coastal Odisha in 1576.[૩૭] The last Hindu Emperor of Odisha, Gajapati Mukunda Deva, was defeated and was killed in the battle of Gohiratikiri. The coastal plain of Odisha from Medinipur to Rajahmundry came under Mughal rule, which was broadly divided into six parts as Jaleswar Sarkar, Bhadrak Sarkar, Cuttack Sarkar, Chicacole (Srikakulam) Sarkar, Kalinga Dandapat and Rajamundry Sarkar or Godavari Province. Odisha's Central, Northern, Western and Southern hilly areas were ruled independently by Hindu kings. The Nizam of Hyderabad occupied the area between Rajahmundry to Srikakulam in the 16th century. Medinipur was attached to Bengal province in the 18th century. The remaining parts of Coastal Odisha, were subsequently ceded to the Maratha Empire in 1751.

The British occupied the Northern Circars comprising the southern coast of Odisha as a result of the Carnatic Wars in the early 1760s and incorporated them into the Madras Presidency gradually.[૩૮] In 1803, the British under the British East India Company annexed the Maratha province of Odisha after the Second Anglo-Maratha War. The northern and western districts of Odisha were incorporated into Bengal Presidency. Following famine and floods in 1866, large-scale irrigation projects were undertaken in the last half of the 19th century. The coastal section was separated from Bengal and made into Bihar and Orissa Province in 1912, in response to local agitation for a separate state for the Oriya-speaking people. In 1903, the Utkal Sammilani organization was founded[૩૯] with 62 “permanent members”[૪૦] who campaigned for the unification of the state of Odisha.[૪૧] In 1936, Bihar and Odisha were split into separate provinces. Thus after a long period of struggle the Oriya people got re-united after centuries of political separation. On 1 April 1936, the new province of Odisha came into existence on linguistic basis during the British rule in India with Sir John Austin Hubback as the first Governor. A long cherished dream of Oriya people leaders such as Madhusudan Das and others came true. The district of Ganjam was transferred from Madras Presidency to the new province of Odisha on 1 April 1936. From that time onwards people of Odisha celebrate the 1 April as Utkal Divas or Odisha Day.

Following Indian independence, the area of Odisha was almost doubled, and the population increased by a third, by the addition of 24 former princely states. In 1950, Odisha became a constituent state in the Union of India.

ઓરિસ્સા રાજ્યના જિલ્લાઓ[ફેરફાર કરો]

ઓરિસ્સા રાજ્યમાં કુલ ૩૦ (ત્રીસ) જિલ્લાઓ આવેલા છે.

સંદર્ભો[ફેરફાર કરો]

  1. "LIST OF TOWNS AND THEIR POPULATION". Retrieved 6 December 2011. 
  2. Sambar : The State Animal of Orissa
  3. Blue Jay: The State Bird of Orissa
  4. "CyberOrissa.com :: Orissa". cyberorissa.com. 2011. Retrieved 26 May 2012. "State Flower" 
  5. "Orissa State Symbols". mapsofindia.com. 2011. Retrieved 26 May 2012. "the state tree is the imposing ‘Ashwatha’ tree" 
  6. "Orissa celebrates Odisha". The Times of India. 5 November 2011. http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-05/bhubaneswar/30363551_1_odia-113th-amendment-odisha. પુનર્પ્રાપ્ત 18 November 2011.
  7. "Mixed views emerge as Orissa becomes Odisha". India Today. 6 November 2011. http://indiatoday.intoday.in/story/orissa-to-odisha-negotiable-instruments-act/1/158874.html. પુનર્પ્રાપ્ત 10 November 2011.
  8. "EARLY PERIOD TO 1568 A.D.". Detail History of Orissa. Government of Orissa. Retrieved 17 February 2013. 
  9. "HC Orissa History". High Court of Orissa. Archived from the original on 8 December 2010. Retrieved 2008-10-09 at Kanika Palace Cuttack. 
  10. Jain, Dhanesh (2003). The Indo-Aryan languages. Routledge. p. 445. ISBN 978-0-7007-1130-7 .
  11. "Poor water management has made Orissa victim of drought and floods". The Hindu. Retrieved 6 April 2006. 
  12. ૧૨.૦ ૧૨.૧ It's now Odisha. The Hindu. Bhubaneswar. 5 November 2011
  13. "Orissa becomes Odisha, Oriya becomes Odia". The New Indian Express. 4 November 2011. http://newindianexpress.com/states/odisha/article239236.ece. પુનર્પ્રાપ્ત 4 November 2011.
  14. "Orissa becomes 'Odisha', Oriya is 'Odia' – Economic Times". Articles.economictimes.indiatimes.com. 6 September 2011. http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-06/news/30119350_1_odia-amendment-bill-odisha. પુનર્પ્રાપ્ત 2011-10-29.
  15. Akshaya Kumar Sahoo. Centre notification on Orissa name change.5 Nov 2011
  16. No more Orissa-Oriya; Its Odisha-Odia officially : CM declares state holiday.5 November 2011
  17. Orissa changes to Odisha with state holiday.The Hill Post 4 November 2011
  18. ଓରିସା ହେଲା ଓଡ଼ିଶା, ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ମୋହର ବାଜିଲାସମ୍ବାଦ (ଖବରକାଗଜ).୦୫ ନଭେମ୍ବର ୨୦୧୧
  19. "ओडिशा को मिली संसद की मंजूरी". Hindi.webdunia.com. Retrieved 2012-05-23. 
  20. Hi News India Orissa becomes Odisha, Oriya becomes Odia
  21. "MORE ABOUT THE STATE". Govt. of Odisha. Retrieved 4 March 2013. 
  22. http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2010/April/engpdf/28-30.pdf
  23. "History of Odisha". india.gov.in. Retrieved 29 July 2012. 
  24. ૨૪.૦ ૨૪.૧ ૨૪.૨ ૨૪.૩ ૨૪.૪ "Odisha Government Portal". Orissa.gov.in. Retrieved 2012-05-23. 
  25. "A tale of Tel valley civilization uncovered". The New Indian Express. Archived from the original on 8 December 2010. Retrieved 2010-10-21. 
  26. P.Mohanty, B. Mishra, Op. Cit,2000; C.R. Mishra, S. Pradhan, op. cit. 1989–1990, Infra, F.N.79
  27. Mahabharata Sabhaparva, 31, sloka-11-16
  28. Proceedings, Indian History Congress, 1947, 10th session, 178
  29. H. C. Rayachoudhury, Political History of Ancient India, 538
  30. B. Mishra, op.cit., 2003–2004
  31. N. K. Sahu, 1964, op. cit.
  32. N. K. Sahu, op.cit., 1964, p.200
  33. ibid.7
  34. "Odisha Government Portal". Orissa.gov.in. Retrieved 2012-05-23. 
  35. Social and Cultural Life in Medieval Andhra by M. Krishna Kumari: p.18
  36. Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar p.390
  37. "Odisha Government Portal". Orissa.gov.in. Retrieved 2012-05-23. 
  38. "Odisha Government Portal". Odisha.gov.in. Retrieved 2012-05-23. 
  39. Unknown author. "Death Anniversay of Utkal Gaurab Madhusudan Das". Odisha Government. Retrieved September 17, 2013. 
  40. Samal, Joy K. and Nayak, Pradip Kumar (1996). Makers of Modern Orrissa. p. 48.
  41. Padhy, K.S. (2011). Indian Political Thought. PHI Learning Private Ltd. p. 287.