હિમાચલ પ્રદેશ

વિકિપીડિયાથી
આના પર જાવ: ભ્રમણ, શોધો
હિમાચલ પ્રદેશ
—  ભારતીય રાજ્ય  —
કુલુખીણમાંથી હિમાલય દર્શન


ભારતમાં હિમાચલ પ્રદેશનું સ્થાન (લાલ રંગમાં)
અક્ષાંશ-રેખાંશ ૩૧°૬′૧૨″N ૭૭°૧૦′૨૦″E / Expression error: Unrecognized punctuation character "�". Expression error: Unrecognized punctuation character "�". / ૩૧.૧૦૩૩૩; ૭૭.૧૭૨૨૨
દેશ ભારત
જિલ્લા(ઓ) ૧૨
સ્થાપના ૨૫ જાન્યુઆરી, ૧૯૭૧
રાજધાની શિમલા
સૌથી મોટું શહેર શિમલા
રાજ્યપાલ ઉર્મિલા સિંઘ
મુખ્યમંત્રી વિરભદ્ર સિંહ[૧] (ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ)
વિધાનમંડળ (બેઠકો) એકગૃહી (૬૮[૨])
લોકસભા મતવિસ્તાર
ઉચ્ચ ન્યાયાલય હિમાચલ પ્રદેશ ઉચ્ચ ન્યાયાલય
વસ્તી

• ગીચતા

૬૮,૫૬,૫૦૯ (૨૦મો) (૨૦૧૧)

• ૧૨૩ /km2 (૩૧૯ /sq mi)

માનવ વિકાસ દર  Increase 0.652 (medium) (૩જો (૨૦૧૧))
સાક્ષરતા ૮૩.૭૮% 
અધિકૃત ભાષા(ઓ) હિંદી
સ્થાનીય ભાષા(ઓ) પહાડી (કાંગડી, લાહૌલી, કિન્નોરી, ચંબ્યાલી, સિરમૌરી, બિલાસપુરી)
અન્ય ભાષા(ઓ) હિમાચલી, પહાડી
સમય ક્ષેત્ર આઇએસટી (+૦૫:૩૦)
વિસ્તાર

• ઉંચાઇ

૫૫,૬૭૩ ચોરસ કિલોમીટર (૨૧,૪૯૫ ચો માઈલ) (૧૭મો)

• ૨,૩૧૯ મીટર (૭,૬૦૮ ફુ)

ISO 3166-2 IN-HP
જાળસ્થળ himachal.nic.in
હિમાચલ પ્રદેશ

હિમાચલ પ્રદેશ (હિંદી: हिमाचल प्रदेश [ɦɪmaːtʃəl prəd̪eːʃ] ( સાંભળો)) એ ભારત નું એક રાજ્ય છે. તેનું પાટનગર શિમલા છે. આ રાજ્યનો લગભગ આખોય પ્રદેશ હિમાલય અને શિવાલિક પર્વતમાળાથી છવાયેલો છે. આ પર્વતોમાં બાકીના ભારતીયોને ઉનાળાના તાપથી બચાવતા વિવિધ પર્યટન સ્થળો આવેલાં છે. આ રાજ્યનું ક્ષેત્રફળ ૨૧,૪૯૫ ચો માઈલ (૫૫,૬૭૦ કિ.મી),[૩] જેટલું છે અને તેની સીમા ઉત્તરે જમ્મુ અને કાશ્મીર, પશ્ચિમ અને વાયવ્યે પંજાબ અગ્નિ દિશાએ હરિયાણા અને ઉત્તરાખંડ અને પૂર્વે તિબેટને સ્પર્શે છે.

હિમાચલ પ્રદેશ તેના પ્રાકૃતિક સૌંદર્ય માટે પ્રસિદ્ધ છે. [૪] ૧૮૧૪-૧૮૧૬ના ગોરખા યુદ્ધ પછી બ્રિટિશ સંસ્થાનવાદી સરકાર સત્તા પર આવી અને ત્યાં અંગ્રેજ શાસન સ્થપાયું. ભારતને સ્વાતંત્રય્ મળ્યા બાદ ૧૯૫૦મઆં હિમાચલ પ્રદેશને કેંદ્રશાસિત પ્રદેશ બનાવાયું. ૧૯૭૧ના હિમાચલ પ્રદેશ કાયદા હેઠળ તેને રાજ્યનો દરજ્જો અપાયો અને તે ભારતનું ૧૮મું બન્યો. આ રાજ્યના નામનો અર્થ હિમાલયના ખોળામાં વસેલ રાજ્ય એવો થાય છે. આ રાજ્યનું નામ કરણ આ રાજ્યના સંસ્કૃત પંડિત આચાર્ય દિવાકર દત્ત શર્મા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. [૫]

માથાદીઠ આવકમાં હિમાચલ ભારતના રાજ્યોમાં ચોથા ક્રમાંકે આવે છે. મોટા પ્રમાણમાં વહેતી બારમાસી નદીઓને કારાણે હિમાચલ પ્રદેશમાં જરૂર કરતાં વધુ પ્રમાણમાં જળવિદ્યુત ઉત્પન્ન થાય છે , આ વિદ્યુત શક્તિને દિલ્હી પાંજાબ નએ રાજસ્થાનને વેચવામાં આવે છે. હિમાચલ પ્રદેશની અર્થવ્યવસ્થા જળવિદ્યુત, પ્રવાસન અને ખેતી આધારીત છે.

હિમાચલ પ્રદેશ એ સૌથી ઓછું શહેરી કરણ પામેલું રાજ્ય છે, અહીંની ૯૦% વસ્તી ગામડામાં રહે છે. જો કે શિમલા જિલ્લામાં ૨૫% વસ્તી શહેરી ક્ષેત્રમાં રહે છે. ૨૦૦૫ના ટ્રાન્સપરેન્સી ઈંટરનેશનલન સર્વેક્ષણ પ્રમાણે સુથી ઓછું ભ્રષ્ટાચાર ધરાવતું કેરળ પછી હિમાચલ પ્રદેશ બીજી ક્રમાંકે આવતું રાજ્ય છે.[૬]

ઈતિહાસ[ફેરફાર કરો]

હિમાચલ પ્રદેશ ક્ષેત્રનો ઇતિહાસ ઈ.પૂ. ૨૨૫૦ થી ૧૭૫૦ સુધીના સિંધુ ખીણ સંસ્કૃતિ કાળ જેટલો પુરાતન છે.[૭] પ્રાગૈતિહાસિક કાળથી અહીં કોઈલી, હાલી, ડાગી, ધૌગ્રી, દસા ખાસસ અને કિરાત જેવી જાતિઓ વસવાટ કરતી હતી. વેદિક કાળમાં જનપદ તરીકે ઓળખાતા નાના રાજ્યો અહીં અસ્તિત્વમાં હતાં જેને પાચળથી ગુપ્ત રાજાઓએ જીતી લેધા. રાજ હર્ષવર્ધન હેઠળના અલ્પ શાસન પછી ફરીથી આ ક્ષેત્ર નાના રજવાડામાં વહેંચાયું જેમાં અમુક રજપૂતી રાજ્ય પણ હતાં. આ નાના રાજ્યો ઘણી હદ સુધી સ્વાતંત્ર ભોગવતામ્ અને દીલ્હીના સુલતાન દ્વારા તેમની પર ઘણી ચડાઈઓ કરવામાં આવી હતી.[૭] ૧૦મી સદીની શરૂઆતમાં મહોમદ ગઝની એ કાંગડા જીતે લીધું હતું. તૈમુરને સિકંદર લોધીએ પન આ ક્ષેત્રના તળેટી ભાગ પર ચડાઈ કરી ઘણાં કિલ્લા જીત્યા હતા. .[૭] અમુક રાજ્યોએ મોગલોનું આધિપત્ય સ્વીકારી તેમનું ખંડીયાપણું માન્ય કર્યું હતું.[૮]

સંસારચંદ (૧૭૬૫-૧૮૨૩)

૧૭૬૮માં નેપાળની સત્તા લડાયક ટોળી - ગોરખાઓના હાથમાં આવી.[૭] તેમણે પોતાનું સૈન્ય પ્રબળ કર્યું અને તેમના રજ્યનો વિસ્તાર શરૂ કર્યો.[૭] ધીરે ધીરે તમણે શિરમોર અને શિમલાજીતી લીધાં. અમરસિંહ થાપાના નેતૃત્વ હેઠળ ગોરખાઓએ કાંગડાને ઘેરો ઘાલ્યો. સ્થાનીય સરદારોએને સહાયતા વડે તેમણે ૧૮૦૬માં સંસારચંદ કટોચને હરાવ્યો. પરંતુ ૧૮૦૯માં મહારાજ રણજીત સિંહની સત્તા હેઠળ કાંગડા કિલ્લાને તેઓ જીતી ન શક્યા. આ હાર પછી ગોરખાઓએ રાજ્યના દક્ષિણી ભાગ પર સામ્રાજ્ય વિસ્તાર શરૂ કર્યો. આને કારણે તરાઈ ક્ષેત્રમાં તેઓ બ્રિટિશ સત્તા સામે સીધા સંઘર્ષમાં ઉતર્યા. ત્યાં બ્રિટિશ સૈન્યએ તેમને સતલજ ક્ષેત્રમાંથી ખદેડી કાઢ્યા.[૭] સમય જતાં બ્રિટિશ સત્તા સર્વોપરી સત્તા તરીકે ઉભરાઈ આવી.[૭]

૧૮૪૬ના [૭]સમયના પ્રથમ શીખ-અંગ્રેજ યૂધ દરમ્યાન લાહોર દરબાર હેઠળના બચેલ ક્ષેત્રમાંથી રાજા રામ સિંહે સીબાનો કિલ્લો પાછો જીતી લીધો.

બ્રિટિશ સત્તા સામે ના અસંતોષાને કારણે થયેલા ૧૮૫૭ના પ્રથમ ભારતીય સ્વાતંત્ય સંગ્રામ સમયે હિમાચલ પ્રદેશના લોકો રાજનૈતિક રીતે અન્ય રાજ્યોના લોકો જેટલા સક્રીય ન હતા. [૭]બુશરના રાજા ના અપવાદ સિવાય આ ક્ષેત્રના સર્વ રાજ રજવાડાં નિષ્ક્રિય રહ્યાં હતાં.[૭] ચંબા, બિલાશપુર, ભાગલ અને ધામી જેવા રજવાડાઓએ તો આ સંગ્રામમાં બ્રિટિશ સત્તાને મદદ કરી હતી.

પથ્થરમાંથી કોતરી કાઢેલું મંદિર, મસરૂર

૧૮૫૮ના રાણીના ઢંઢેરા પછી બ્રિટિશ વસાહતો હવે બ્રિટિશ રાજસત્તાના આધિપત્ય હેઠળ આવી. બ્રિટિશ સાશન દરમ્યાન ચમ્બા, વિલાશપુર અને મંડીના રાજ્યો એ ઘણો વિકાસ કર્યો. [૭] પ્રથમ વિશ્વ વિગ્રહ સમયે આ પર્વતીય રાજના દરેક રજવાડાઓ બ્રિટિશ સત્તાને વફાદાર રહ્યા અને તેમણે બ્રિટિશ રાજ ને માનવ અને વસ્તુઓ જેવી જરૂરિયાતો પૂરી પાડી.[૭]

સ્વતંત્રતા પછી ૧૯૪૮માં હિમાચલ પ્રદેશ ( વ્યવસ્થાપન) કાયદો, ૧૯૪૮ ના અનુચ્છેદ ૩ અને ૪ હેઠળ પશ્ચિમી હિમાલયના ૨૮ રજવાડા જમીનદારો અને દક્ષીણપંજાબ હિલ સ્ટેટના ૪ રાજ્યો ભેળવીને ૧૫ એપ્રિલ ૧૯૪૮ના દિવસે ચીફકમીશનર હિમાચલ પ્રદેશ પ્રાંતની રચના કરવામાં આવી. ૧ એપ્રિલ ૧૯૫૪ના દિવસે બિલાસપુર રાજ્યને હિમાચલ પ્રદેશ સાથે ભેળવી દેવામાં આવ્યું. ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ના દિવસે હિમાચલ પર્દેશને ક્લાસ સી સ્ટેટનો દરજ્જો મળ્યો. અહીંની વિધાન સભાની ચૂંટણી ૧૯૫૨માં થઈ. ૧ નવેંબર ૧૯૫૬ના દિવસે હિમાચલ પ્રદેશને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ જાહેર કરવામાં આવ્યો.[૭] ૧૯૬૬માં ભારતીય સંસદે પંજાબ પુનઃગોઠવણી ના કાયદો પારિત કર્યો આને કારણે સિમલા, કાંગડા, લાહુલ જેવા પૂર્ન ક્ષેત્રો અને અંબાલા જીલ્લાનો નાલગઢ ક્ષેત્ર, અંબ, લોહરા, ઉનાકાનુંગો જીલ્લો, સંતોખગઢકાનુંગોનો અમુક ક્ષેત્ર હોશિયાર પુર જીલ્લાનો અમુક ક્ષેત્ર, ધાર કાલન કાનુંગો આદિને હિમાચલ પ્રદેશ સાથે ભેળવી દેવામાં આવ્યા. ૧૮ ડિસેંબર ૧૯૭૦ના દિવસે હિમાચલ પ્રદેશ કાયદો પારિત કરી ૨૫ જાન્યુઆરી ૧૯૭૧ ના દિવસે હિમચલ પ્રદેશ ભારતનું ૧૮મું રાજ્ય બન્યું.[૭]


ભૂગોળ અને આબોહવા[ફેરફાર કરો]

કી ગોમ્પા અને પૃસ્ઠભૂમીમાં વહેતી સ્પીતી નદી.
ખજીઆરનું દ્રશ્ય - ઉનાળો
Climate
તાપમાન  (સંદર્ભ આપો)
• સરાસરી શિયાળુ ૭ °સે (૪૫ °ફૅ)
• સરાસરી ઉનાળુ ૨૮ °સે (૮૨ °ફૅ)
વરસાદ ૧,૪૬૯ મિ.મી (૫૭.૮ ઇં)
એશિયાઈ પેરેડાઈસ ફ્લાયકેચર - કુલુ
શિમલના પક્ષી ઉદ્યાનમાં હિમાલયન મોનલ

હિમાચલ પ્રદેશ એ પશ્ચિમિ હિમાલયમાં વસેલું એક પર્વતીય રાજ્ય છે. તેનું ક્ષેત્રફળ ૫૫,૬૭૩ કિલોમીટર (૩૪,૫૯૪ મા)[૩] જેટલું છે.

હિમ નદીઓ અને નદીઓ હિમાચલ પ્રદેશની પ્રાકૃતિક નિતારણ વ્યવસ્થા બનાવે છે. અહીંની નદીઓ સમગ્ર પર્વત માળાઓમાંથી તાણાવાણ સ્વરૂપે વહે છે. ગંગા અને સિંધુ આ બન્ને નદીના ખીણ પ્રદેશને પાણી પુરવઠો આપે છે.[૯] ચંદ્રભાગા કે ચિનાબ, રાવી, બીયાસ સતલજ અને યમુના નદી મળીને અહીંની જલનિતારણ બનાવે છે. આ નદીઓમાં આખું વરસ પાણી રહે છે અને વરસાદ તથા બરફ પીગળવાથી તેમાં પાણીની પુરવઠો કાયમ રહે છે.[૯] હિમાચલ પ્રદેશમાં ભૂપૃષ્ઠની ઊંચાઈમાં ઘણો મોટો તફાવત હોવાથી અહીં વિવિધ સ્થળોની આબોહવા પણ વિવિધ પ્રકારની છે. દક્ષિણ તરફના પ્રદેશમાં સમષીતોષ્ણ અને ઉષ્ણકટિબંધીય વાતાવરણ હોય છે. ઉત્તર અને પૂર્વ તરફના ક્ષેત્રો વધુ ઉંચાઈએ આવેલા હોવાથી અહીં ઠંડુ, શંકુદ્રુમ અને બરફીલું હવામાન જોવા મળે છે.[૧૦] આ પ્રદેશમાં ધર્મશાલા જેવા ક્ષેત્રો છે જે ખૂબ વર્ષા ધરાવે છે અને તેથી વિપરિત લાહૌલ અને સ્પીતી જેવા ક્ષેત્રો પણ છે કે જે અત્યંત ઠંડા અને વર્ષા રહિત છે. મોટાભાગે હિમાચલ પ્રદેશમાં ત્રણ ઋતુઓ જોવા મળે છે: ઉનાળો, શિયાળો અને ચોમાસું. ઉનાળો મધ્ય એપ્રિલ થી શરૂ થઈ જૂનના અંત સુધી રહે છે. શંકુદ્રુમ ક્ષેત્રો સિવાયના દરેક ક્ષેત્રો ખૂબ ગરમી અનુભવે છે. ઉનાળામાં અહીંનું સરાસરી તાપમાન ૨૮ થી ૩૨ °સે (૮૨ થી ૯૦ °ફૅ) જેટલું હોય છે. નવેંબરથી માર્ચ મહિના દરમ્યાન અહીં શિયાળો હોય છે. શંકુદ્રુમ ક્ષેત્રોમાં (સામાન્ય રીતે ૨,૨૦૦ મીટર (૭,૨૧૮ ફુ) થી વધુ ઉંચાઈ ધરાવતા ક્ષેત્રોમાં, એટલેકે ઉચ્ચ અને ટ્રાંસ-હિમાયલયન ક્ષેત્રોમાં).હિમવર્ષા પણ થાય છે.

હિમાચલ પ્રદેશ રાજ્યના જિલ્લાઓ[ફેરફાર કરો]

આ રાજ્યમાં કુલ ૧૨ જિલ્લાઓ આવેલા છે.

પ્રાણી અને વન્ય સંપત્તિ[ફેરફાર કરો]

According to 2003 Forest Survey of India report, legally defined forest areas constitute 66.52% of the area of Himachal Pradesh, although area under tree cover is only 25.78%.[૧૧] Vegetation in the state is dictated by elevation and precipitation.

The southern part of the state, at lower elevations than the north, has both tropical and subtropical dry broadleaf forests and tropical and subtropical moist broadleaf forests.[૧૧] These are represented by northwestern thorn scrub forests along the border with Haryana and Uttar Pradesh and by Upper Gangetic Plains moist deciduous forests in the far southeast. Sal and shisham are found here.

Rising into the hills, we find a mosaic of western Himalayan broadleaf forests and Himalayan subtropical pine forests. Various deciduous and evergreen oaks live in the broadleaf forests, while Chir pine dominates the pine forests. Western Himalayan subalpine conifer forests grow near treeline, with species that include East Himalayan Fir, West Himalayan Spruce, Deodar (State tree), and Blue pine.

The uppermost elevations have western Himalayan alpine shrub and meadows in the northeast and northwestern Himalayan alpine shrub and meadows in the northwest. Trees are sturdy with a vast network of roots. Alders, birches, rhododendrons and moist alpine shrubs are there as the regional vegetation. The rhododendrons can be seen along the hillsides around Shimla from March to May. The shrublands and meadows give way to rock and ice around the highest peaks.

Himachal is also said to be the fruit bowl of the country, with orchards being widespread. Meadows and pastures are also seen clinging to steep slopes. After the winter season, the hillsides and orchards bloom with wild flowers, while gladiolas, carnations, marigolds,[૧૨] roses, chrysanthemums, tulips and lilies are carefully cultivated. The state government is gearing up to make Himachal Pradesh as the flower basket of the world.

Himachal Pradesh has around 1200 bird and 359 animal species, including the leopard, snow leopard (State animal), ghoral, musk deer and Western Tragopan.(સંદર્ભ આપો) It has 2 major national parks and sanctuaries — the largest number in the Himalayan region. The Great Himalayan National Park in Kullu district was created to conserve the flora and fauna of the main Himalayan range, while the Pin Valley National Park to conserve the flora and fauna of the cold desert.


  1. [૧][dead link]
  2. "Himachal Pradesh Vidhan Sabha". Hpvidhansabha.nic.in. 18 April 2011. Retrieved 15 June 2011. 
  3. ૩.૦ ૩.૧ "Statistical Facts about India". indianmirror.com. Retrieved 26 October 2006. 
  4. Singh 2000, p. 1.
  5. http://www.princeton.edu/~achaney/tmve/wiki100k/docs/Himachal_Pradesh.html.  Missing or empty |title= (help)
  6. "India Corruption Study". Transparency International. 2005. p. 11. Retrieved 29 May 2007. 
  7. ૭.૦૦ ૭.૦૧ ૭.૦૨ ૭.૦૩ ૭.૦૪ ૭.૦૫ ૭.૦૬ ૭.૦૭ ૭.૦૮ ૭.૦૯ ૭.૧૦ ૭.૧૧ ૭.૧૨ ૭.૧૩ "History of Himachal Pradesh". National informatics center, Himachal Pradesh. Retrieved 31 March 2008. [dead link]
  8. Verma 1995, pp. 28–35, Historical Perspective.
  9. ૯.૦ ૯.૧ "Rivers in Himachal Pradesh". Suni Systems (P). Retrieved 28 April 2006. 
  10. "Climate of Himachal Pradesh". himachalpradesh.us. Retrieved 26 October 2006. 
  11. ૧૧.૦ ૧૧.૧ Himachal Pradesh Forest Department. "The Forests". National Informatics Center, Himachal Pradesh. Retrieved 3 April 2008. [dead link]
  12. "In Himachal Pradesh Striking gold with marigold". Indianexpress. 2 July 2004. Retrieved 15 June 2011. [dead link]