ધ્યાન

બિરલા મંદિરમાં એક ધ્યાનસ્થ યોગીની પ્રતિમા

ધ્યાન એ યોગની એક ક્રિયા છે. ધારણા પછીનો અને સમાધિ પહેલાનો જે તબક્કો છે તેને ધ્યાન કહી શકાય. સામાન્ય રીતે ધ્યાનમાં ઇશ્વરનો કોઇ આકાર કે આત્મ સ્વરૂપનું ધ્યાન કરવામા આવે છે. આવા ધ્યાનને સાકાર ધ્યાન કહેવાય. જેમાં નિરાકાર-સર્વવ્યાપી ઇશ્વરનું ધ્યાન કરાય તેને નિરાકાર ધ્યાન કહે છે. શરૂઆતમાં નિરાકાર ધ્યાન કરવું અઘરું હોવાથી સાકાર ધ્યાન કરવાની યોગગુરૂઓ દ્વારા સલાહ આપવામાં આવે છે.

ધ્યાનનો હેતુ

ધ્યાન અંતરની શોધ માટે, સમર્પણની ભાવના માટે, નિર્વિચારીતાની સ્થિતિ કેળવવા માટે, પ્રાર્થનાના ભાવમાં લય થવા માટે પણ યોગીઓ કરતા હોય છે. ધ્યાન કરવાથી આત્મબળ પણ વધતું હોવાનો યોગીઓનો મત છે. વૈજ્ઞાનિક રીતે પણ મન વિચારશૂન્ય બનવાથી તેની કાર્યક્ષમતા વધે છે એમ માની શકાય છે. આ બધા હેતુઓ માટે ધ્યાન થાય છે.

ધ્યાનની રીત

સામાન્ય રીતે ધ્યાન માટે વહેલી સવાર અને મોડી રાતનો સમય વધુ અનુકુળ માનવામાં આવે છે. સ્નાન કરીને વધુ તંગ ન હોય તેવ વસ્ત્રો ધારણ કરીને ધ્યાનમાં બેસી શકાય. ધ્યાનનો સમય અને સ્થળ નિયમિત રીતે એક જ રહે તો વધુ સારી રીતે ધ્યાન થઈ શકે છે. આંખો બંધ કરીને ધ્યાનમાં બેસ્યા બાદ વિચારો પર કાબૂ મેળવીને નિર્વિચાર સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરવા પ્રયત્ન કરવાનો હોય છે, અથવા માત્ર કોઇ એક જ વિષય પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને તેમાં વધુ ને વધુ ઊંડા ઊતરવાનું હોય છે. ધ્યાનથી એકાગ્રતા, પ્રસન્નતા, શાંતિ, સ્થિરતા, સમતા વગેરે કેળવાય છે.

ઈતિહાસ

ધ્યાનનો ઉદ્ભવ પ્રાચીન ભારતની શ્રમણ અને યોગ પરંપરામાંથી થયો છે. વેદકાળથી જ મનને એકાગ્ર રાખવા અને આત્મજ્ઞાન મેળવવા માટે વિવિધ ધ્યાનપ્રકારો વિકસિત થયા હતા. ઉપનિષદોમાં ધ્યાનને આંતરિક ચેતનાનું અવલોકન અને આત્મસાક્ષાત્કાર મેળવવાનો માર્ગ માનવામાં આવ્યો છે. પાછળથી પાતંજલિ યોગસૂત્રમાં ધ્યાનને અષ્ટાંગ યોગના મહત્વપૂર્ણ અંગ તરીકે સ્થાન આપવામાં આવ્યું, જેમાં મનને એક વિષય પર સ્થિર રાખીને અંતે સમાધિ સુધી પહોંચવાનું ધ્યેય દર્શાવાયું છે.

યોગમાં સ્થાન

અષ્ટાંગ યોગના સાતમા અંગ તરીકે ધ્યાનનું સ્થાન છે. ધારણાથી મન એક બિંદુ પર સ્થિર બને છે, અને તે સ્થિરતા ધ્યાનમાં રૂપાંતરિત થાય છે. ધ્યાન એ એવી અવસ્થા છે જ્યાં વિચારપ્રવાહ ધીમો પડે છે અને ચેતના એકાગ્ર બને છે. તે બાદની અવસ્થા સમાધિ છે, જેમાં ધ્યાન કરનાર અને ધ્યાનનો વિષય એકરૂપ અનુભવે છે.

ધ્યાનના પ્રકાર

ધ્યાનના અનેક પ્રકારો જોવા મળે છે. જેમ કે –

• મંત્ર ધ્યાન – કોઈ પવિત્ર શબ્દ કે ધ્વનિ પર મન કેન્દ્રિત કરવું.
• શ્વાસ ધ્યાન – શ્વાસના આવેગ અને પ્રસ્થાનનું અવલોકન કરવું.
• રૂપ ધ્યાન – કોઈ પ્રતિમા, દીપ કે દૃશ્ય પર એકાગ્રતા સાધવી.
• નિર્વિશેષ ધ્યાન – કોઈ વિશેષ વિષય વગર શુદ્ધ ચેતનાનો અનુભવ કરવો.

દરેક પ્રકાર મનની શાંતિ અને આત્મજ્ઞાન તરફ દોરી જાય છે.

વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ અને લાભ

આધુનિક વિજ્ઞાન અનુસાર નિયમિત ધ્યાન મનની એકાગ્રતા, યાદશક્તિ અને ભાવનાત્મક સંતુલન સુધારે છે. ધ્યાનથી તણાવ, ચિંતા અને અનિદ્રા જેવી સમસ્યાઓમાં રાહત મળે છે. મગજમાં થતી સકારાત્મક પરિવર્તનો માનસિક આરોગ્ય માટે લાભકારી સાબિત થાય છે. નિયમિત અભ્યાસથી રક્તચાપ નિયંત્રિત રહે છે અને મન-શરીર વચ્ચેનું સંતુલન મજબૂત બને છે.

વિવિધ ધર્મ અને સંપ્રદાયોમાં

હિંદુ, બૌદ્ધ, જૈન તથા સીખ ધર્મોમાં ધ્યાનને આત્મસાક્ષાત્કાર અને મુક્તિનો માર્ગ માનવામાં આવ્યો છે. હિંદુ ધર્મમાં તેને યોગ અને ઉપનિષદીય સાધનાનો આધાર માનવામાં આવે છે. બૌદ્ધ ધર્મમાં ધ્યાન (ઝાન/જ્હાન) ચેતનાની શુદ્ધિ માટેનું સાધન છે. જૈન પરંપરામાં ધ્યાન પાપનાશ અને આત્મશુદ્ધિ માટેનું સાધન ગણાય છે.

બાહ્ય કડી

• પુસ્તક ધ્યેય અને ધ્યાન