Catharsis

વિકિપીડિયામાંથી
દિશાશોધન પર જાઓ શોધ પર જાઓ

એરિસ્ટોટલે વિરેચન સિદ્ધાંત (કેથાર્સિસ/કેથાર્સિસ) દ્વારા પ્રતિપાદિત કર્યું હતું કે કલા અને સાહિત્યના ઉપયોગ દ્વારા આપણું બગડેલું માનસ યોગ્ય રીતે સુધારે છે.  સફળ દુર્ઘટનાઓ વિરેચન દ્વારા 'કરુણા' અને 'દુઃખ'ની લાગણીઓ જગાડે છે, તેમને સમાવે છે અને આ રીતે આનંદની ભૂમિકા રજૂ કરે છે.  વિરેચન માત્ર ભાવનાત્મક આરામ તરફ દોરી જતું નથી, પણ ભાવનાત્મક શુદ્ધિકરણ પણ કરે છે.  આ રીતે એરિસ્ટોટલે કલા અને કવિતાને વખાણવા યોગ્ય, સ્વીકાર્ય અને સલામત સાબિત કરી છે.

એરિસ્ટોટલે આ સિદ્ધાંત દ્વારા કલા અને કવિતાના મહત્વને પુનઃસ્થાપિત કરવાનો સફળ પ્રયાસ કર્યો.  એરિસ્ટોટલના માસ્ટર પ્લેટોએ કવિઓ અને કલાકારોને તેમના આદર્શ રાજ્યની બહાર રાખવાની ભલામણ કરી હતી.  તેમનું માનવું હતું કે કવિતા આપણી ઈચ્છાઓને ઉછેરવામાં અને જગાડવામાં મદદરૂપ છે, તેથી તે નિંદનીય અને ત્યજી છે.  ધાર્મિક અને ઉચ્ચ-ગુણવત્તાનું નૈતિક સાહિત્ય આમાં અપવાદ છે, પરંતુ મોટા ભાગનું સાહિત્ય આ આદર્શ શ્રેણીમાં આવતું નથી.

વિરેચન સિદ્ધાંતનું મહત્વ બહુવિધ છે.  પહેલું એ કે તેણે પ્લેટોની કવિતા પર મૂકેલા વાંધાઓ દૂર કર્યા છે અને બીજું કે તેણે છેલ્લા ઘણા વર્ષોના કાવ્યાત્મક વિચારને એક યા બીજી રીતે ચોક્કસપણે પ્રભાવિત કર્યા છે.

એરિસ્ટોટલની કૃતિઓમાં વિરેચનનો ઉલ્લેખ માત્ર બે જ જગ્યાએ જોવા મળે છે.  પહેલો ઉલ્લેખ તેમના 'પોયટિક્સ' (કાવ્યશાસ્ત્ર)માં છે, જ્યાં દુર્ઘટનાનું સ્વરૂપ સૂચવવામાં આવ્યું છે અને બીજો ઉલ્લેખ 'પોલિટિક્સ' પુસ્તકમાં છે, જ્યાં તેમણે સંગીતની ઉપયોગિતાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે.  આ સ્થળોએ તેમણે વિરેચન શબ્દના અર્થ અને તેના સ્વરૂપની ચર્ચા કરી છે.  એરિસ્ટોટલે કહ્યું હતું કે, “સંગીતનો અભ્યાસ કોઈ એક હેતુ માટે નહીં પરંતુ અનેક હેતુઓની સિદ્ધિ માટે એટલે કે શિક્ષણ માટે વિરેચન (શુદ્ધિ)ના હેતુથી થવો જોઈએ.  સંગીત બૌદ્ધિક આનંદ પણ લાવે છે.  ..... તેઓ ધાર્મિક રાગોના પ્રભાવ હેઠળ શાંત થઈ જાય છે, જાણે કે તેમનો જુસ્સો શાંત થઈ ગયો હોય અને શુદ્ધ થઈ ગયો હોય.

આમ વિરેચન એટલે શુદ્ધિકરણ.  એરિસ્ટોટલના આ વિચારો ટ્રેજેડી-શોધના સંદર્ભમાં છૂટક સ્વરૂપે જોવા મળે છે.  તેમને ખાસ વ્યવસ્થિત રીતે સંપાદિત કરવામાં આવ્યા નથી.

આધુનિક યુગમાં એરિસ્ટોટલના મર્યાદિત અને ટૂંકા શબ્દોએ સંપૂર્ણ કાવ્યાત્મક-શાસ્ત્રીય સિદ્ધાંતનું સ્વરૂપ લીધું છે.  તેથી સ્વાભાવિક રીતે એક પ્રશ્ન ઊભો થયો કે એરિસ્ટોટલનો મૂળ અર્થ શું હતો ઉશ્કેરણી અને ઉશ્કેરણી અને કરુણા અને તકલીફનો?  આ સંદર્ભમાં, એરિસ્ટોટલના પછીના દુભાષિયાઓએ અર્થઘટનના વિવિધ અર્થો અને અર્થઘટન રજૂ કર્યા - ધાર્મિક અર્થ, નૈતિક અર્થ, કલાત્મક અર્થ.