કાશ્મીર

વિકિપીડિયાથી
આના પર જાવ: ભ્રમણ, શોધો

Lua error in package.lua at line 80: module `Module:Category handler/config' not found.

કાશ્મીર પ્રદેશ

કાશ્મીર ભારતીય ઉપખંડ ના ઉત્તર છેડે આવેલો પ્રદેશ છે. તે ભારતનો જમ્મૂ કાશ્મીર રાજ્યનો એક ભાગ છે. તેની ઉત્તરે પાકિસ્તાન, અફગાનિસ્તાન તથા ચીન, પશ્ચિમે પાકિસ્તાન, પૂર્વ માં લડાખ પ્રદેશ તથા દક્ષિણમાં જમ્મુ આવેલાં છે. રાજનૈતિક વિવાદોને કારણે ઘણીવાર આખા જમ્મુ કાશ્મીર રાજ્યને લોકો (ખાસ કરીને વિદેશમાં) કાશ્મીર કહે છે. કાશ્મીરનો મુખ્યભાગ કાશ્મીર ખીણ છે. તે ચારે બાજુ હિમાચ્છાદીત પર્વતોથી ઘેરાયેલો છે. કાશ્મીર ખીણનો આ પ્રદેશ અત્યંત નયનરમ્ય છે, અને કાશ્મીર તેનો કુદરતી સૌંદર્ય માટે દુનિયાભર માં જાણીતું છે. કવિઓએ કાશ્મીરને પૃથ્વી પરનું સ્વર્ગ કહીને નવાજ્યું છે.

આ લેખ કાશ્મીરની વાદીઓ વિશે છે. આ રાજયનો લેખ જોવા માટે અહીં જુઓ : જમ્મૂ અને કાશ્મીર

Edward Molyneux દ્રારા બનાવેલ કાશ્મીર નુ એક દ્રશ્ય

કાશ્મીર (en:Kashmir, કાશ્મીરી : કોશૂર) ભારતીય ઉપમહાદ્વીપ નો એક ભાગ છે જેના અલગ-અલગ ભાગોં પર ભારત તથા પાકિસ્તાન નુ અધિપત્ય છે. ભારતીય કાશ્મીર જમ્મૂ ઔર કાશ્મીર પ્રદેશનો એક ખંડ છે. પાકિસ્તાન તેના પર ભારતનો અધિકાર નથી માનતુ તેને પોતાનુ બનાવી લેવા માગે છે. કાશ્મીર એક મુસ્લિમ બહુલ પ્રદેશ છે. આજે તે આતંકવાદ સામે ઝઝૂમી રહ્યો છે. તેની મુખ્ય ભાષા કાશ્મીરી છે.

જમ્મુ અને કાશ્મીર ના બાકી બે ખંડ છે જમ્મૂ અને લદ્દાખ઼ પાકિસ્તાન શાસિત રાજ્યના બે બીજા ખંડ છે : શુમાલી પ્રદેશ અને કહેવાતુ આઝાદ કાશ્મીર. ચીનના શાસન નીચે લદાખનો અક્સાઈ ચિન પ્રદેશ આવે છે.

ભૂગોળ[ફેરફાર કરો]

કશ્મીરની ઝેલમ ઘાટીનુ એક દ્રશ્ય

આ સુંદર ભૂભાગ(ભુમી) મુખ્યત્વે ઝેલમ નદીના ઘાટીમાં આવેલો છે. ભારતીય કાશ્મીર ઘાટીમાં ૬ જિલ્લા છે: શ્રીનગર, બડ઼ગ઼ામ, અનંતનાગ, પુલવામા, બારામુલા અને કુપવાડ઼ા કાશ્મીર હિમાલયના પર્વતીય ક્ષેત્રનો ભાગ છે. જમ્મુ ખંડથી અને પાકિસ્તાનથી તેને પીર-પાંજાલ પર્વત-શ્રેણી અલગ કરે છે. અહીં ઘણા સુંદર સરોવર છે, જેમ કે ડલ/દાલ, વુલર અને નગીન. અહીંનુ હવામાન ગરમીમાં ખુશનૂમા અને ઠંડીમાં બર્ફીલુ હોય છે. આ પ્રદેશને ધરતીનુ સ્વર્ગ કહેવાય છે. એક નહીં કેટલાય કવિઓએ વારંવાર કહયુ છે કે :

ગર ફ઼િર્દૌસ બર રુએ જ઼મીન અસ્ત, હમીં અસ્ત, હમીં અસ્ત. (ફ઼ારસી માં મુગ઼લ બાદશાહ જહાઁગીર ના શબ્દ)
અગર ઇસ ધરતી પર કહીં સ્વર્ગ હૈ, (તો વો) યહીં હૈ, યહીં હૈ. (હિન્દી અનુવાદ)


શ્રીનગર જમ્મૂ અને કાશ્મીર રાજ્ય ની ગ્રીષ્મકાલીન રાજધાની છે. આ શહેર અને તેના આસ-પાસ ના ક્ષેત્ર એક જ઼માના મા દુનિયા ના સૌથી ખ઼ૂબસૂરત પર્યટન સ્થળ તરીકે જાણીતા હતા -- જેમકે દાલ સરોવર, શાલિમાર અને નિશાત બાગ઼, ગુલમર્ગ, પહલગ઼ામ, ચશ્માશાહી, આદિ. અહી હિન્દી સિનેમા ની ઘણી ફ઼િલ્મોં નુ શૂટિંગ થતુ હતુ. એવુ માનવામાં આવેછે કે શ્રીનગર ની હજ઼રત બલ મસ્જિદ માં હજરત મુહમ્મદ ની દાઢ઼ી નો એક વાળ રાખવામાં આવ્યો છે . શ્રીનગર માં શંકરાચાર્ય પર્વત છે. જ્યાં હિંદુ ધર્મસુધારક અને અદ્વૈત વેદાંત ના પ્રતિપાદક આદિ શંકરાચાર્ય સર્વજ્ઞાનપીઠ ના આસન પર વિરાજમાન થયા હતા. દાલ સરોવર અને ઝેલમ નદી (સંસ્કૃત : વિતસ્તા, કશ્મીરી : વ્યથ) માં પરીવહન માટે, ફરવા તેમજ ખરીદારી કરવા માટે શિકારા નામની ખાસ હોડીઓ વપરાય છે. કમળ ના ફૂલોથી સુશોભીત આ દાલ સરોવર પર હોડીઓમાં બનાવેલા ખાસ ઘર હોય છે જે હાઉસબોટ કહેવાય છે. ઇતિહાસકાર માને છે કે શ્રીનગરને મૌર્ય સમ્રાટ અશોક દ્વારા વસાવાયુ હતુ.

ડલ ઝીલ મેં એક શિકારા

શ્રીનગર થી નજીક મા એક પ્રાચિન માર્તણ્ડ (સૂર્ય) મંદિર છે.અને કુઔર અનેર અનંતનાગ જ઼િલ્લામાં શિવને સમર્પીત અમરનાથ ની ગુફા છે. જ્યાં હજારો તીથયાત્રીઓ જાયછે. શ્રીનગર થી ૩૦ કિલોમીટર દૂર મુસ્લિમ સૂફ઼ી સંત શેખ઼ નૂરુદ્દિન વલી ની દરગાહ ચરાર-એ-શરીફ઼ છે. જેને કેટલાક વર્ષ પહેલા ઇસ્લામી આતંકવાદિયોં એ સળગાવી દીધી હતી, પરંતુ ત્યાર બાદ તેનુ સમારકામ કરવામાં આવ્યુ છે.

કેટલીક ફિલ્મો કે જેનુ શુટિંગ કાશ્મીરમાં થયુ હતુ[ફેરફાર કરો]

ઇતિહાસ[ફેરફાર કરો]

પ્રાચીનકાળમાં કાશ્મીર પર હિંદુ અને બૌદ્ધ સંસ્કૃતિઓનો વિશેષ પ્રભાવ પડેલ છે. એવુ માનવામા આવેછે કે અહીં ભગવાન શિવ ની પત્ની દેવી સતી નિવાસ કરતી હતી, અને તે સમયે આ ખીણ પાણીથી ઢંકાયેલી હતી, અહીં એક રાક્ષસ નાગ પણ રહેતો હતો, જેને વૈદીક ઋષિ કશ્યપ અને દેવી સતીએ મળીને હરાવ્યો હતો તથા મોટાભાગનુ પાણી ઝેલમ નદી ના રસ્તે વહાવી દીધુ હતુ. આ પ્રમાણે આ જગ્યા નુ નામ સતીસર થી કાશ્મીર પડ્યુ. આના થી તર્કસંગત પ્રસંગ એ પણ છે કે આનુ વાસ્તવિક નામ કશ્યપમર (અથવા કચબાનુ સરોવર) હતુ. આથી કાશ્મીર નામ પડ્યુ.

કાશ્મીર નો સરસ પ્રાચીન ઇતિહાસ કલ્હણ (અને ત્યાર બાદ ના અન્ય લેખકોં) ના ગ્રંથ રાજતરંગિણી થી મળેછે. પ્રાચીન કાળમા અહીં હિંદુ આર્ય રાજાઓં નુ રાજ હતુ.

મૌર્ય સમ્રાટ અશોક અને કુષાણ સમ્રાટ કનિષ્ક ના સમયમાં કાશ્મીર બૌદ્ધ ધર્મ અને સંસ્કૃતિ નુ મુખ્ય કેન્દ્ર બની ગયુ. પૂર્વ-મધ્યયુગ મા અહીંના ચક્રવર્તી સમ્રાટ લલિતાદિત્ય એ એક વિશાલ સામ્રાજ્ય ક઼ાયમ કરી લીધુ હતુ. કાશ્મીર સંસ્કૃત વિદ્યા નુ વિખ્યાત કેન્દ્ર હતુ.[૧]

કાશ્મીર શૈવદર્શન પણ અહીં જન્મ્યા અને મોટા થયા. અહીંના મહાન મનીષીયોં માં પતઞ્જલિ, દૃઢબલ, વસુગુપ્ત, આનન્દવર્ધન, અભિનવગુપ્ત, કલ્હણ, ક્ષેમરાજ વગેરે છે. એવી ધારણા છે કે વિષ્ણુધર્મોત્તર પુરાણ તથા યોગ વાસિષ્ઠ અહીં લખાયેલ.

મધ્યયુગ માં મુસ્લિમ હુમલાખોર કાશ્મીર પર હાવી થઇ ગયા. કેટલાક મુસલમાન શાહ અને રાજ્યપાલ (જેવાકે શાહ જ઼ૈન-ઉલ-અબિદીન) હિન્દુઓં સાથે સારો વ્યવહાર કરતા હતા. પરંતુ કેટલાક (જેવાકે સુલ્તાન સિકંદર બુતશિકન) એ અહીંના મૂળ કાશ્મીરી હિન્દુઓં ને મુસલમાન બનવા, અથવા રાજ્ય છોડ઼વા કે મરવા માટે મજબૂર કર દિધા. થોડીક સદીઓમા કાશ્મીર ઘાટીમા મુસ્લિમ બહુમત થઇ ગયુ. મુસલમાન શાહોમા વાર્ંવાર અફ઼ગ઼ાન, કાશ્મીરી મુસલમાન, મુગ઼લ આદિ વંશોં પાસે ગયુ. મુગ઼લ સલ્તનત ના પતન પછી શીખ મહારાજા રણજીત સિંહ ના રાજ્ય મા ભળી થઇ ગયા. થોડા સમય બાદ જમ્મૂ ના હિંદુ ડોગરા રાજા ગુલાબ સિંહ ડોગરા એ બ્રિટિશ લોકો સાથે સંધિ કરીને જમ્મૂ ની સાથે સાથે કાશ્મીર પર પણ અધિકાર કરી લીધો (જેને એવુ પણ કહેવાયકે કાશ્મીર ને ખ઼રીદી લીધુ )

કાશ્મીરી લોકો[ફેરફાર કરો]

ભારતની આઝાદીના સમયે કાશ્મીરી ઘાટીમા લગભગ ૧૫% લોકો હિંદુ હતા અને બાકી ના મુસલમાન હતા. આતંકવાદ શરુ થયા પછી હાલમા કાશ્મીર માં ફક્ત ૪% હિંદુ હયાત છે, એટલેકે ઘાટીમા ૯૬% મુસ્લિમ બહુમત છે. મોટાભાગે અહીં ના મુસલમાનો અને હિંદુઓ હળીમળીને રહેછે. કાશ્મીરી ના લોકો દેખાવમા ખ઼ૂબસૂરત હોય છે : લાંબુ કદ, ગોરી ત્વચા અને ભૂરી આઁખો. કાશ્મીરીના લોકો અતિથિ ના આદર સત્કાર માટે મશહૂર છે.

સંસ્કૃતિ[ફેરફાર કરો]

અહીંની સૂફી પરંપરા ખુબ વિખ્યાત છે. જે કાશ્મીરી ઇસ્લામ ને પરંપરાગ શિયા અને સુન્ની થી થોડુ અલગ અને હિંદુઓ પ્રતિ સહિષ્ણુ બનાવે છે. કશ્મીરી હિન્દુઓં ને કશ્મીરી પંડિત [બ્રાહ્મણ]]કહેવાય છે. દરેક કશ્મીરિયોં ને કશ્મીર ની સંસ્કૃતિ, જેમકે કશ્મીરિયત' પર ખુબજ ગર્વ છે. વાદી-એ-કશ્મીર પોતાના ચિનાર ના વ્રુક્ષો, કશ્મીરી સફરજન, કેસર (જ઼ાફ઼રાન, જેને સંસ્કૃત માં કાશ્મીરમ્ પણ કહેવાય છે), પશ્મીના ઊન અને શૉલોં પર કરેલ કરીગરી, ગલીચોં અને દેસી ચાય (કાઢો) માટે દુનિયા ભર માં મશહૂર છે.અહીંના સન્તૂર પણ ખુબજ પ્રસિદ્ધ છે. આતંકવાદ થી બશક ઇન સભી કો ઔર કશ્મીરિયોં કી ખુશહાલી કો બહદ ધક્કા લગા હૈ ૤ કશ્મીરી વ્યંજન ભારત ભર મેં બહુત હી લજ઼ીજ઼ માને જાતે હૈં ૤ નોટ કરેં કિ જ઼્યાદાતર કશ્મીરી પંડિત માંસ ખાતે હૈં ૤ કશ્મીરી પંડિતોં કે માંસાહારી વ્યંજન હૈં : નેની (બકરે કે ગ઼ોશ્ત કા) ક઼લિયા, નેની રોગ઼ન જોશ, નેની યખ઼િયન (યખ઼ની), મચ્છ (મછલી), ઇત્યાદિ ૤ કશ્મીરી પંડિતોં કે શાકાહારી વ્યંજન હૈં : ચમની ક઼લિયા, વેથ ચમન, દમ ઓલુવ (આલૂ દમ), રાજ઼્મા ગોઆગ્જી, ચોએક વંગન (બૈંગન), ઇત્યાદિ ૤ કશ્મીરી મુસલ્માનોં કે (માંસાહારી) વ્યંજન હૈં : કઈ તરહ કે કબાબ ઔર કોફ઼્તે, રિશ્તાબા, ગોશ્તાબા, ઇત્યાદિ ૤ પરમ્પરાગત કશ્મીરી દાવત કો વાજ઼વાન કહા જાતા હૈ ૤ કહતે હૈં કિ હર કશ્મીરી કી યે ખ઼્વાહિશ હોતી હૈ કિ જ઼િન્દગી મેં એક બાર, કમ સે કમ, અપને દોસ્તોં કે લિયે વો વાજ઼વાન પરોસે ૤ કુલ મિલાકર કહા જયે તો કશ્મીર હિંદુ ઔર મુસ્લિમ સંસ્કૃતિયોં કા અનૂઠા મિશ્રણ હૈ ૤

વિવાદ[ફેરફાર કરો]

ભારત ની સ્વતન્ત્રતા ના સમયે હિંદુ રાજા હરિ સિંહ અહિં ના શાસક હતા. શેખ઼ અબ્દુલ્લા ના નેતૃત્વ મા મુસ્લિમ કૉન્ફ઼્રેંસ (ત્યારબાદ નેશ્નલ કૉન્ફ્રેંસ) એ સમયે કશ્મીર ની મુખ્ય રાજનૈતિક પાર્ટી હતી. કશ્મીરી પંડિત, શેખ઼ અબ્દુલ્લા અને રાજ્ય ના વધુ મુસલ્માન કશ્મીર ને ભારત મા જ વિલય થાય તેમ ઇચ્છતા હતા પણ પાકિસ્તાન થી તે સહન ના થયુ કે કોઈ મુસ્લિમ-બહુમત પ્રાન્ત ભારત મા રહે (ઇસસે ઉસકે દો-રાષ્ટ્ર સિદ્ધાન્ત કો ઠેસ લગતી થી) ૤ સો 1947-48 મેં પાકિસ્તાન ને કબાઇલી ઔર અપની છદ્મ સેના સે કશ્મીર મેં આક્રમણ કરવાયા ઔર ક઼ાફ઼ી હિસ્સા હથિયા લિયા ૤ ઉસ સમય પ્રધાનમન્ત્રી જવાહરલાલ નેહરુ ને મોહમ્મદ અલી જિન્ના સે વિવાદ જનમત-સંગ્રહ સે સુલઝાને કી પેશક઼શ કી, જિસે જિન્ના ને ઉસ સમય ઠુકરા દિયા ક્યોંકિ ઉનકો અપની સૈનિક કાર્રવાઈ પર પૂરા ભરોસા થા ૤ મહારાજા ને શેખ઼ અબ્દુલ્લા કી સહમતિ સે ભારત મેં કુછ શર્તોં કે તહત વિલય કર દિયા ૤ જબ ભારતીય સેના ને રાજ્ય કા કાફ઼ી હિસ્સા બચા લિયા ઔર યે વિવાદ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મેં લે જાયા ગયા તો સંયુક્તરાષ્ટ્ર મહાસભા ને દો ક઼રારદાદ (સંકલ્પ) પારિત કિયે :

  • પાકિસ્તાન તુરન્ત અપની સેના ક઼ાબિજ઼ હિસ્સે સે ખાલી કરે ૤
  • શાન્તિ હોને કે બાદ દોનો દેશ કશ્મીર કે ભવિષ્ય કા નિર્ધારણ વહાઁ કી જનતા કી ચાહત કે હિસાબ સે કરેંગે (બાદ મેં કહા ગયા જનમત સંગ્રહ સે)૤

દોનો મેં સે કોઈ ભી સંકલ્પ અભી તક લાગૂ નહી હો પાયા હૈ ૤

ભારતીય પક્ષ[ફેરફાર કરો]

  • જમ્મૂ ઔર કશ્મીર કી લોકતાન્ત્રિક ઔર નિર્વાચિત સંવિધાન-સભા ને 1957 મેં એકમત સે મહારાજા કે વિલય કે કાગ઼જ઼ાત કો હામી દે દી ઔર રાજ્ય કા ઐસા સંવિધાન સ્વીકાર કિયા જિસમેં કશ્મીર કે ભારત મેં સ્થાયી વિલય કો માન્યતા દી ગયી થી ૤
  • કઈ ચુનાવોં મેં કશ્મીરી જનતા ને વોટ ડાલકર ભારત કા સાથ દિયા હૈ ૤ ભારતીય ફ઼ૌજ કી નયે સિપાહિયોં કે ભર્તી અભિયાન મેં હજ઼ારોં કશ્મીરી નવયુવક આતે હૈં ૤
  • ભારત પાકિસ્તાન કે દો-રાષ્ટ્ર સિદ્ધાન્ત કો નહીં માનતા ૤ ભારત સ્વયં ધર્મનિર્પેક્ષ હૈ ૤
  • કશ્મીર કા ભારત મેં વિલય બ્રિટિશ "ભારતીય સ્વાતન્ત્ર્ય અધિનિયમ" કે તહત ક઼ાનૂની તૌર પર સહી થા ૤
  • પાકિસ્તાન અપની ભૂમિ પર અતંકવાદી શિવિર ચલા રહા હૈ (ખ઼ાસ તૌર પર 1989 સે) ઔર કશ્મીરી યુવકોં કો ભારત કે ખ઼િલાફ઼ ભડ઼કા રહા હૈ ૤ જ઼્યાદાતર આતંકવાદી સ્વયં પાકિસ્તાની નાગરિક (યા તાલિબાની અફ઼ગ઼ાન) હી હૈં ૤ યે ઔર કુછ કશ્મીરી મિલકર ઇસ્લામ કે નામ પર ભારત કે ખ઼િલાફ઼ જિહાદ છેડ઼ રખે હૈં૤ લગભગ બધા કશ્મીરી પંડિતોં ને આતંકવાદિયોં એ ખીણની બાહર ધકેલી દીધા છે,અને તે શરણાર્થી શિબીરમાં રહે છે.
  • રાજ્ય ના સંવિધાન ના અનુચ્છેદ 370 પ્રમાણે સ્વાયત્તા પ્રપ્ત છેકે કોઈ ગ઼ૈર-કશ્મીરી અહી જ઼મીન ખ઼રીદી શક્તો નથી.

પાકિસ્તાની પક્ષ[ફેરફાર કરો]

  • દ્વી-રાષ્ટ્ર સિદ્ધાંત મુજબ કાશ્મીરમાં મુસ્લિમ બહુમત હોવાથી તેણે પાકિસ્તાન માં જ્વુ જોઇતુ હતુ, અને જો તેમને વિકલ્પ આપવામાં આવેતો દરેક કાશ્મીરી નાગરીક પાકિસ્તાનને પસંદ કરશે, કારણકે તે ભારત ને નફ઼રત કરે છે.
  • ભારતે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર ની અવગણના કરી છે, તે ડરે છે- કારણકે જો જનમત લેવાયોતો કાશ્મીરીલોકો પાકિસ્તાનને પસંદ કરશે.
  • કાયદાકીય રીતે કાશ્મીર ના મહારાજા દ્વારા ભારત માં વિલય ખોટો હતો કારણકે મહારાજા એ તે વિલય મજ્બુરીમાં ક્રર્યો હતો.
  • પાકિસ્તાન ની મુખ્ય નદિઓ કાશ્મીર થી નીકળે છે, જેને ભારત ક્યારે પણ રોકી શકે છે.

આતંકવાદ[ફેરફાર કરો]

જે પણ હોય, કાશ્મીરી જનતા આજે પણ પાકિસ્તાન દ્વારા ચલાવી રહેલ ભયાનક આતંકવાદ સામે ઝઝુમી રહી છે. ભારતીય ફ઼ૌજ દ્વારા ચાલી રહેલ આતંકવાદ-વિરોધી અભિયાને પણ કાશ્મીરિયોં ને ઇનામ મા કેટલાક માનવાધિકાર હનન જ આપ્યા છે. (ભારતીય ફ઼ૌજ આ માટે પોતાની મજબૂરી બતાવતા કહેછે કે આતંકવાદ વિરોધી કાર્યવાહી મા શહેરની જનતા ક્યારેક પિસાઇ જાય છે ). સન ૨૦૦૨ મા ઘાટી મા લોકતાંત્રિક રીતે ચુંટણી થઇ હતી, નવી સરકાર શુ કરી શકેછે એતો આવનારો સમયજ બતાવશે.

આ પણ જુઓ[ફેરફાર કરો]

સંદર્ભ[ફેરફાર કરો]

  1. સુભાષ કાક, The Wonder That Was Kashmir. In "Kashmir and its People: Studies in the Evolution of Kashmiri Society." M.K. Kaw (ed.), A.P.H., New Delhi, 2004. ISBN 81-7648-537-3. http://www.ece.lsu.edu/kak/wonder.pdf


સ્ત્રોત[ફેરફાર કરો]

બહારની કડીઓ[ફેરફાર કરો]

ઢાંચો:Spoken Wikipedia