ઇજનેરી

સ્ટેનફોર્ડ ઇજનેરી કોલેજ

વરાળ યંત્ર, જેના વડે ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ આવી, અને તે આધુનિક ઇતિહાસમાં ઇજનેરીનું મહત્વ દર્શાવે છે.

ઇજનેરી (અંગ્રેજી:engineering}) એ વિજ્ઞાનનો ઉપયોગ કરી કુદરતી સ્રોતો(resources)નું માનવજાતિના કલ્યાણ માટે બીજા સ્વરૂપે રૂપાંતરણ તથા ઉપયોગ કરવા માટેની કળા છે. ઇજનેરી જ્ઞાન કોઇપણ વિષયમાં કાર્ય કરવા માટે જરૂરી હોય છે. ઇજનેર વૈજ્ઞાનિક રીતે ચકાસેલ માહિતીને વ્યવહારમાં નક્કર સ્વરૂપ આપવાનું કાર્ય કરે છે.

ઇજનેરીનો અંગ્રેજી શબ્દ એન્જનિયરિંગ લેટિન શબ્દ ingenium પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ ચતુરાઇથી ઉકેલ લાવવો થાય છે

ભારતમા ૧૫ સપ્ટેમ્બર ઇજનેરી દિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.

જર્મનીની સિમેન્સ કંપની દ્વારા ઉત્પાદિત સ્ટીમ ટર્બાઇનના રોટરની એસેમ્બલી.

ઉત્તરાયણના પતંગોથી પ્રેરિત આધુનિક સ્ટ્રક્ચરલ એન્જિનિયરિંગનો નમૂનો. આ પુલ સ્ટીલના પાઈપો અને કાચના ફ્લોર (glass floor) વડે તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે.

શાખાઓ

ઐતિહાસિક રીતે, ઇજનેરીનો ઉપયોગ લશ્કરી ક્રિયાઓમાં સૌપ્રથમ થયો હતો. ત્યારબાદ નાગરિક ઉપયોગ માટેની (રસ્તાઓ, પુલો, ઇમારતો, વગેરે) નવી શાખાનું નામ 'સિવિલ ઇજનેરી' અપાયું હતું. સમય જતાં ઇજનેરીના અન્ય ક્ષેત્રો વિકસ્યાં અને સિવિલ ઇજનેરી સિવાય 'યાંત્રિકી ઇજનેરી', 'ઇલેક્ટ્રિકલ ઇજનેરી' વગેરે શાખાઓ અસ્તિત્વમાં આવી.

સિવિલ ઇજનેરી (જેમાં સર્વેક્ષણ અને નકશા નિર્માણ સામેલ છે), યાંત્રિકી ઇજનેરી અને ઇલેક્ટ્રિકલ ઇજનેરીનો પરંપરાગત શાખાઓ તરીકે સમાવેશ થાય છે. ધાતુવિજ્ઞાન અને ખાણ ઇજનેરીનું પણ ઐતિહાસિક મહત્વ છે.

ઇજનેરીમાં ઘણી શાખાઓ છે, જેમ કે સિવિલ, યાંત્રિકી, ઈલેક્ટ્રિકલ, મરીન (સમુદ્ર), રાસાયણિક, પરમાણુ, કમ્પ્યુટર વગેરે. આ ઉપરાંત ઇજનેરીમાં સંશોધન, ઉત્પાદન, પરિચાલન, વેચાણ, વ્યવસ્થાપન (મેનેજમેન્ટ) અને શિક્ષણ જેવાં મહત્વપૂર્ણ કાર્યોનો પણ સમાવેશ થાય છે.

ઈજનેરીનો પ્રકાર	માહિતી
એરોસ્પેસ ઈજનેરી	એરોસ્પેસ ઈજનેરી વિમાન, ઉપગ્રહો તેમજ રોકેટ જેવા ઉપકરણોના ડિઝાઈન, વિકાસ, ઉત્પાદન અને તેમની કામગીરીને આવરે છે.
કૃષિ ઈજનેરી	કૃષિ ઈજનેરી ખેતીમાં વપરાતી ઉર્જા અને યંત્રસામગ્રી, જૈવિક પ્રક્રિયાઓ, બાયો ઉર્જા, ખેત માળખાઓ અને કૃષિ વિષયક કુદરતી સંસાધનો સાથે સંકળાયેલ છે.
જૈવિક ઈજનેરી	જૈવિક ઈજનેરી ઉપયોગી, ભૌતિક અને આર્થિક રીતે વ્યવહારુ ઉત્પાદનો બનાવવા માટે જીવવિજ્ઞાનના સિદ્ધાંતો અને ઈજનેરી સાધનોના ઉપયોગનો અભ્યાસ છે.
બાયોમેડિકલ ઈજનેરી	બાયોમેડિકલ ઈજનેરી એ સ્વાસ્થ્ય સેવાઓ (દા.ત., નિદાન અથવા ઉપચારાત્મક હેતુઓ) માટે તબીબી અને જીવવિજ્ઞાનમાં ઈજનેરી સિદ્ધાંતો અને ડિઝાઈન વિભાવનાઓનો ઉપયોગ છે.
રાસાયણિક ઈજનેરી	રાસાયણિક ઈજનેરી કાચા માલ કે રસાયણોમાંથી તકનીકી ઉકેલો વિકસાવવા માટે રાસાયણિક, ભૌતિક અને જૈવિક વિજ્ઞાનનો ઉપયોગ કરે છે.
સિવિલ ઈજનેરી	સિવિલ ઈજનેરી જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્રના નિર્માણ કાર્યોની ડિઝાઈન અને બાંધકામ છે, જેમ કે માળખાગત સુવિધાઓ (એરપોર્ટ, રસ્તા, રેલવે, પાણી પુરવઠા અને શુદ્ધિકરણ વગેરે), પુલ, ટનલ, ડેમ અને ઈમારતો.
કમ્પ્યુટર ઈજનેરી	કમ્પ્યુટર ઈજનેરી કમ્પ્યુટર હાર્ડવેર અને સોફ્ટવેર વિકસાવવા માટે કમ્પ્યુટર સાયન્સ અને ઈલેક્ટ્રોનિક ઈજનેરીના વિવિધ ક્ષેત્રોને સાંકળે છે.
વિદ્યુત ઈજનેરી	વિદ્યુત ઈજનેરી વિદ્યુત અને વિદ્યુતચુંબકત્વનો ઉપયોગ કરતા પ્રણાલીઓ અને સાધનોની ડિઝાઈન, વિકાસ અને ઉપયોગ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
પર્યાવરણ ઈજનેરી	પર્યાવરણ ઈજનેરી એક વિશિષ્ટ ક્ષેત્ર છે જે માનવ સ્વાસ્થ્ય અને સુખાકારી માટે પર્યાવરણના રક્ષણ અને સુધારણા અર્થે વૈજ્ઞાનિક અને ઈજનેરી સિદ્ધાંતોનો ઉપયોગ કરે છે.
ભૂસ્તર ઈજનેરી	ભૂસ્તર ઈજનેરી પૃથ્વી પર કે તેની અંદર થતા બાંધકામો સાથે સંકળાયેલું છે, જે અન્ય શાખાઓના કાર્યને દિશામાન કરવા અથવા ટેકો આપવા માટે ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય વિજ્ઞાન અને ઈજનેરી સિદ્ધાંતોનો ઉપયોગ કરે છે.
ઔદ્યોગિક ઈજનેરી	ઔદ્યોગિક ઈજનેરી કાર્યક્ષમતા, ઉત્પાદકતા અને ગુણવત્તા સુધારીને જટિલ પ્રક્રિયાઓ, પ્રણાલીઓ અને સંસ્થાઓને શ્રેષ્ઠ બનાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
મરીન ઈજનેરી	મરીન ઈજનેરી જહાજો (વોટરક્રાફ્ટ) અને ઓઈલ પ્લેટફોર્મ્સ તથા બંદરો જેવી સ્થિર રચનાઓની ડિઝાઈન, વિકાસ, ઉત્પાદન અને તેમની કામગીરીને આવરી લે છે.
મટીરિયલ્સ ઈજનેરી	મટીરિયલ્સ ઈજનેરી પદાર્થોના ગુણધર્મોને સમજવા માટે પદાર્થ વિજ્ઞાન (મટીરિયલ સાયન્સ) અને ઈજનેરી સિદ્ધાંતોનો ઉપયોગ છે.
યાંત્રિક ઈજનેરી	યાંત્રિક ઈજનેરી મશીનો અને યાંત્રિક પ્રણાલીઓના સંચાલન માટે ઉષ્મા અને યાંત્રિક શક્તિની ડિઝાઈન અને વિશ્લેષણનો સમાવેશ કરે છે.
પરમાણુ ઈજનેરી	પરમાણુ ઈજનેરી એ પરમાણુ ઉર્જા અને કિરણોત્સર્ગનો ઉપયોગ કરતી પ્રણાલીઓની ડિઝાઈન, બાંધકામ, કામગીરી અને સલામતી સાથે કામ કરતું બહુશાખાકીય ક્ષેત્ર છે.
સોફ્ટવેર ઈજનેરી	સોફ્ટવેર ઈજનેરી એ સોફ્ટવેર એપ્લિકેશન્સની ડિઝાઈન, વિકાસ, પરીક્ષણ અને જાળવણી પર કેન્દ્રિત કમ્પ્યુટર સાયન્સ અને ઈજનેરી બંનેની શાખા છે. તે કમ્પ્યુટર ઈજનેરીથી અલગ છે.

બાહ્ય કડીઓ

• ગુજરાતી વિશ્વકોશમાં ઇજનેરી.