ટોળું

વિકિપીડિયામાંથી
Jump to navigation Jump to search

ટોળું (અંગ્રેજી: Crowd) એ સામાન્ય લક્ષ કે પ્રવૃત્તિના સમાન વિષયને અનુલક્ષીને થોડા સમય માટે એકત્રિત થયેલો લોકોનો સમૂહ છે. ટોળામાં જોડાયેલી વ્યક્તિઓએ થોડા સમય માટે પરસ્પર તાદાત્મ્ય સાધ્યું હોય છે અને તે સમાન આવેગો અનુભવતી હોય છે. મોટાભાગે ટોળામાં જોડાયેલા લોકો એકબીજાની નજીક હોય છે અને સમાન વિષય પ્રત્યે ઉત્સુકતા કે નિસબત ધરાવતા હોય છે. આવા ટોળાં અલગ અલગ પ્રકારના જોવા મળે છે; જેમ કે રેલવેમાં આવનજાવન કરતા પ્રવાસીઓનુ ટોળું, રાજકીય સભા, ભક્તોનું વૃંદ, રોગચાળાના ભયથી નાસભાગ કરતા લોકો, ચૂંટણી જીતેલા નેતાના ટેકામાં કિકિયારીઓ પાડતા અનુયાયીઓ, મનોરંજક કાર્યક્રમનો આનંદ માનતા શ્રોતાગણ, યાત્રાળુઓનો સંઘ, કામદારો.[૧]

લક્ષણો[ફેરફાર કરો]

મોટાભાગનાં ટોળામાં નીચેના લક્ષણો જોવા મળે છે:[૧]

  1. ટોળામાં વ્યક્તિ પોતાની મરજીથી જોડાય છે. ટોળું કુદરતી રીતે બને છે. કૃત્રિમ રીતે રચાયેલા ટોળામાં કુદરતી ટોળા જેવું સ્વાભાવિક વર્તન જોવા મળતું નથી.
  2. વિવિધ વ્યક્તિઓને સમાન વિષય કે પ્રવૃત્તિઓમાં રસ પડવાથી તે ટોળામાં ભેગી થાય છે.
  3. મહદંશે ટોળું ગતિશીલ અને ઠીકઠીક પરિવર્તનશીલ હોય છે. તેના કદ, ઘટકો અને પ્રવૃત્તિઓમાં ફેરફાર થતો રહે છે.
  4. ટોળું મહદંશે અસંગઠિત હોય છે.
  5. ટોળાનાં અસ્તિત્વનો આધાર તેમાં જોડાયેલી પરસ્પર થતી ઉત્તેજના ઉપર હોય છે.
  6. ટોળામાં વ્યક્તિઓ ભૌતિક અને માનસિક એમ બંને રીતે એકબીજાની નજીક હોય છે.
  7. ટોળું લાંબા સમય સુધી ટકી શકતું નથી. તે ભેગું થાય છે, વિકસે છે અને વિખેરાઈ જાય છે.

ટોળાના પ્રકારો[ફેરફાર કરો]

ટોળાના વિવિધ પ્રકારો

ટોળાનું લક્ષ બદલાતા તેનો પ્રકાર પણ બદલાય છે. જેમ કે, નેતાના સમર્થનમાં નીકળેલું સરઘસ આગળ જતાં વિનાશક ટોળું બની શકે છે. જો સામેનું ટોળું આક્રમક ટોળા પર પ્રતિઆક્રમણ કરે તો આક્રમક ટોળું ભયભીત ટોળું બની જાય ― એમ પણ બને. રમતનો પ્રેક્ષકગણ પોતાના માનીતા ખેલાડીઓની અણધારી હારને લીધે વિનાશક ટોળું બની શકે છે. આમ ટોળાનાં સ્વરૂપ અને પ્રકારમાં કૈંક અંશે તરલતા જોવા મળે છે.[૧]

ટોળાનું મનોવિજ્ઞાન[ફેરફાર કરો]

ફ્રેન્ચ વિચારક ગુસ્તાવ લ બોંના મત પ્રમાણે, શરૂઆતમાં વ્યક્તિ કુતૂહલથી ટોળામાં ભળે છે. બધા વ્યક્તિઓના ભેગા થવાથી તેમના વિચારોમાં એકતા આવે છે અને છેવટે એમાંથી ટોળાનું સમૂહમન વિકસે છે.[૧]

હતાશામાંથી આક્રમણનો ઉદભવ થતો હોવાથી, ટોળાનું આક્રમક વર્તન પણ ટોળાના સભ્યોની હતાશાઓમાંથી ઉદભવે છે. જેમ ટોળાના સભ્યોની નિષ્ફળતાઓ અને અપમાનિત થયાની લાગણી વધારે તીવ્ર હોય, તેમ ટોળું વધારે હિંસક બને છે અને હતાશા ઉપજાવનાર પર હુમલો કરે છે.[૧]

ટોળાનું સમાજશાત્ર[ફેરફાર કરો]

સમાજશાસ્ત્રી ટર્નર અને કિલિયનના મતે ટોળું એક જૂથ છે. આંતરક્રિયાને કારણે તેમાં વિચાર, વાણી અને ક્રિયાનાં નવાં ધોરણો વિકસે છે. નવા વિકસતાં ધોરણો ટોળાનાં સભ્યો પર દબાણ લાવે છે કે ટોળામાં અમુક જ રીતે વિચારવું, બોલવું અને વર્તવું જોઈએ; તેમજ ટોળાની વિરુદ્ધમાં ન જવાય. ટોળાનાં જુસ્સાવાળા સભ્યો ટોળાનાં ધોરણને અનુરૂપ વર્તે છે, અને બીજા સભ્યો તેમને ટેકો આપે છે. ટોળાના સભ્યો પોતાના વર્તનને વિકૃત માનતા નથી પણ યોગ્ય અને જરૂરી ગણે છે.[૧]

સંદર્ભો[ફેરફાર કરો]

  1. ૧.૦ ૧.૧ ૧.૨ ૧.૩ ૧.૪ ૧.૫ દવે, ચંદ્રાંશુ ભાલચંદ્ર (1997). ઠાકર, ધીરુભાઈ, સંપા. ગુજરાતી વિશ્વકોશ. VIII. અમદાવાદ: ગુજરાતી વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ, અમદાવાદ. pp. ૨૩૧–૨૩૩. OCLC 164810484. Check date values in: |year= (મદદ)

પૂરક વાચન[ફેરફાર કરો]