વિજ્ઞાન

પરમાણુનું બૉહર મૉડેલ, વિજ્ઞાનના ઇતિહાસમાં રજૂ થયેલા અનેક વાદની જેમ પ્રયોગો દ્વારા પ્રથમ રજૂ અને પાછળથી કઇંક અંશે ખોટું સાબિત થયું હતું.

વિજ્ઞાન એટલે એક એવી પદ્ધતિ કે જેમાં ભૌતિક વિશ્વ અંગે અનુભવજન્ય જ્ઞાન મેળવી, તેનું વ્યવસ્થિત વર્ગીકરણ અને પરીક્ષણ કરી, કાર્ય-કારણની સમજૂતી આપતાં સ્પષ્ટીકરણો, સિદ્ધાંતો તથા આગાહીઓ વિકસાવવાનો પ્રયત્ન થાય છે. આધુનિક વિજ્ઞાન એ ચકાસી શકાય તેવી ધારણાઓ (testable hypotheses) અને આગાહીઓના સ્વરૂપમાં જ્ઞાનનું નિર્માણ અને આયોજન કરતી એક પદ્ધતિસરની શાખા છે.

એક સતત પ્રક્રિયા તરીકે વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ

વિજ્ઞાનમાં એકલદોકલ ઘટનાઓ કરતાં જુદી જુદી ઘટનાઓમાં દેખાતી નિયમિતતા (રેગ્યુલારિટી અથવા પેટર્ન) શોધી તેમના ખુલાસા કે સ્પષ્ટીકરણ પ્રત્યે વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવે છે.

વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રો

આધુનિક વિજ્ઞાનના મુખ્ય ત્રણ ક્ષેત્રો અસ્તિત્વ ધરાવે છે:

1. નૈસર્ગિક વિજ્ઞાન (Natural Sciences): આ શાખા ભૌતિક વિશ્વનો અભ્યાસ કરે છે. જેમાં ખગોળશાસ્ત્ર, રસાયણશાસ્ત્ર, ભૌતિકશાસ્ત્ર, ભૂસ્તરશાસ્ત્ર વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
2. સામાજિક વિજ્ઞાન (Social Sciences): આ શાખા વ્યક્તિઓ અને સમાજનો અભ્યાસ કરે છે. જેમાં સમાજશાસ્ત્ર, અર્થશાસ્ત્ર, રાજ્યશાસ્ત્ર, માનવનૃવંશશાસ્ત્ર, માનવશાસ્ત્ર વગેરેની ગણના થાય છે.
3. ઔપચારિક વિજ્ઞાન (Formal Sciences): ગણિત, તર્કશાસ્ત્ર અને સૈદ્ધાંતિક કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાન જેવાં શાસ્ત્રો વાસ્તવિક (એમ્પિરિકલ) હકીકતો ઉપર આધારિત ન હોવાથી તેમને ઔપચારિક વિજ્ઞાનો કહેવામાં આવે છે. આ વિષયો વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિને બદલે મુખ્યત્વે નિગમનાત્મક તર્ક (deductive reasoning) પર આધાર રાખે છે, તેથી ઘણીવાર તેમને વિજ્ઞાનની મુખ્ય શાખાઓથી અલગ ગણવામાં આવે છે.

તે જ રીતે ઈજનેરી (Engineering) અને વૈદકશાસ્ત્ર (Medicine) વગેરેને વ્યવહારુ અથવા અનુપ્રયુક્ત (Applied Science) વિજ્ઞાનો ગણવામાં આવે છે, જે વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાનનો ઉપયોગ વ્યવહારિક હેતુઓ માટે કરે છે. આમ, વિજ્ઞાનનું વિષયવસ્તુ અલગ અલગ હોવાથી વિજ્ઞાનની અનેક શાખા-પ્રશાખાઓ અસ્તિત્વમાં આવી છે, પરંતુ આ દરેક વિષયવસ્તુનો અભ્યાસ વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી જ થતો આવ્યો છે તેથી તે બધા વિજ્ઞાન તરીકે જ ઓળખાય છે.

આ પણ જુઓ

• ભૌતિકશાસ્ત્ર
• રસાયણશાસ્ત્ર
• જીવશાસ્ત્ર
• ખગોળશાસ્ત્ર