કસ્તુરી

કસ્તુરી
	Male T. s. nigropileus, Kotagiri, India
પર્યાવરણ સંરક્ષણ સ્થિતિ
	; ઓછી ચિંતાજનક (IUCN 3.1)
વૈજ્ઞાનિક વર્ગીકરણ
Kingdom:	Animalia
Phylum:	Chordata
Class:	Aves
Order:	Passeriformes
Family:	Turdidae
Genus:	Turdus
Species:	''T. simillimus''
દ્વિનામી નામ
	Turdus simillimus; Jerdon, 1839

કસ્તુરી (ટર્ડસ સિમિલિમસ) એ નાજુક ચાંચ અને મધુર અવાજ ધરાવતા પંખીઓના અંગ્રેજીમાં જુના વર્ગીકરણ પ્રમાણે થ્રશ પરિવાર કહેવાતા ટર્ડિડેનું સભ્ય છે. મોટાભાગના ભારતીય ઉપખંડમાં જોવા મળતી પેટાજાતિઓ, સિમિલિમસ, નિગ્રોપિલિયસ, બૌર્ડિલોની અને સ્પેન્સી, કદમાં નાની એટલે કે માત્ર ૧૯-૨૦ સેન્ટીમીટર (ID૧) ઇંચ લાંબી છે અને તેની આંખોની ફરતે આવેલી વીંટીઓ પહોળી છે. તેઓ પ્રમાણ, પાંખ સૂત્ર, ઇંડાનો રંગ અને અવાજમાં પણ સામાન્ય કસ્તુરીથી અલગ છે.^[૨]

પેટા પ્રજાતિઓ

નીલગિરી કસ્તુરી (ટી. એસ. સિમિલિમુસ) પશ્ચિમ ઘાટમાં બિલીગિરરંગન અને નીલગિરીથી લગભગ નેલ્લિયામપથી સુધી ૨,૦૦૦ મીટર સુધી રહે છે જ્યાં તે બૌર્ડિલોનના બ્લેકબર્ડ સાથે જોડાય છે.
બ્લેક-કેપ્ડ કસ્તુરી (ટી. એસ. નિગ્રોપિલિયસ) પશ્ચિમ ભારતના પશ્ચિમ ઘાટ અને પશ્ચિમ ઘાટના ઉત્તર અને મધ્ય ભાગોમાં આશરે ૧,૮૨૦ મીટર (૫,૯૭૦ ફૂટ) સુધી રહે છે. કેટલીક વસ્તી શિયાળામાં વધુ દક્ષિણમાં સ્થળાંતર કરે છે. નર ઘેરા રંગની ટોપી સાથે કથ્થઇ સ્લેટ-ગ્રે હોય છે, અને માદા મધ્ય-ભૂરા રંગની હોય છે, જે નીચે નિસ્તેજ હોય છે. તે પ્રમાણમાં પહોળી પીળી આંખની વીંટી સાથે નાની હોય છે. ગુજરાતમાં મુખ્યત્વે આ પેટા જાતી જ જોવા મળતી હોવાનું પંખીજગતમાં નોંધ્યુ છે.
બ્રિટિશ કીટવિજ્ઞાની વિલિયમ સ્પેન્સ માટે નામ આપવામાં આવેલું સ્પેન્સની કસ્તુરી (ટી. એસ. સ્પેન્સી), નિગ્રોપિલિયસ જેવું જ છે, પરંતુ તેની અલગ ટોપી ઓછી છે. તે ભારતના પૂર્વીય ઘાટ વિસ્તારમાં રહે છે. તે શંકાસ્પદ માન્યતા ધરાવે છે, અને ઘણીવાર નિગ્રોપિલિયસ સામેલ કરવામાં આવે છે જેની સાથે તે નલ્લામાલા ટેકરીઓમાં એકીકૃત થાય છે.^[૩]
બોર્ડિલોનની કસ્તુરી (ટી. એસ. બોર્ડિલોન) એ તત્કાલીન ત્રાવણકોર રજવાડાના વન સંરક્ષક થોમસ ફુલ્ટન બોર્ડિલોનના નામ પરથી નામ આપવામાં આવ્યું છે, જે દક્ષિણ કેરળ અને તમિલનાડુમાં ૯૦૦ મીટર (૩,૦૦૦ ફૂટ) થી વધુની ટેકરીઓનો સામાન્ય રહેવાસી છે. તે સમાન હોય છે અને તેની સાથે પલની ટેકરીઓમાં આંતરમાન્યતા ધરાવે છે, પરંતુ નર એકસમાન સ્લેટ ભુરો હોય છે.^[૪]
કિનીસ કસ્તુરી (ટી. એસ. કિનિસી) નું નામ સિલોનમાં બ્રિટિશ લશ્કરી દળોના તબીબી અધીક્ષક જ્હોન કિનીસ નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે, જે શ્રીલંકા પર્વતીય જંગલોમાં સ્થાનિક છે. મુખ્ય સંવર્ધનની મોસમ માર્ચથી એપ્રિલ સુધી અને કદાચ ફરીથી ઓગસ્ટથી સપ્ટેમ્બર સુધી પણ શરૂ થાય છે.

સંદર્ભો

↑ BirdLife International (2016). "Turdus simillimus". IUCN Red List of Threatened Species. 2016 e.T103891972A104359182. doi:10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T103891972A104359182.en. મેળવેલ 18 November 2021. {{cite journal}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
↑ Rasmussen, P. C.; J. C. Anderton (2005). Birds of South Asia. The Ripley Guide. Volume 2. Smithsonian Institution and Lynx Edicions, Barcelona. p. 364. ISBN 978-84-87334-67-2.
↑ Ripley, Sidney Dillon (1950). "Notes on Turdus merula in South India". J. Bombay Nat. Hist. Soc. 49 (1): 50–51.
↑ સંદર્ભ ત્રુટિ: અયોગ્ય <ref> ટેગ; "HBW1"નામના સંદર્ભ માટે કોઈ પણ સામગ્રી નથી

[iucn_status_18_November_2021-1] BirdLife International (2016). "Turdus simillimus". IUCN Red List of Threatened Species. 2016 e.T103891972A104359182. doi:10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T103891972A104359182.en. મેળવેલ 18 November 2021. {{cite journal}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)

[Ripley-2] Rasmussen, P. C.; J. C. Anderton (2005). Birds of South Asia. The Ripley Guide. Volume 2. Smithsonian Institution and Lynx Edicions, Barcelona. p. 364. ISBN 978-84-87334-67-2.

[sdr-3] Ripley, Sidney Dillon (1950). "Notes on Turdus merula in South India". J. Bombay Nat. Hist. Soc. 49 (1): 50–51.

[HBW1-4] સંદર્ભ ત્રુટિ: અયોગ્ય <ref> ટેગ; "HBW1"નામના સંદર્ભ માટે કોઈ પણ સામગ્રી નથી

[૧]

[૨]

[૩]

[૪]