ફતેહપૂર સિક્રી

વિકિપીડિયામાંથી
આના પર જાવ: ભ્રમણ, શોધો
ફતેહપુર સીકરી*
યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર સ્થળ

દીવાન-એ-ખાસ - નિજી ભેંટ કક્ષ
દેશ-પ્રદેશ  India
પ્રકાર સાંસ્કૃતિક
માનદંડ ii, iii, iv
સંદર્ભ 255
ક્ષેત્ર** એશિયા-પ્રશાંત
સમાવેશ ઇતિહાસ
સમાવેશન 1986  (દસવાઁ સત્ર)
* Name as inscribed on World Heritage List.
** Region as classified by UNESCO.


ફતેહપુર સીકરી (ઉર્દુ: فتحپور سیکری, એક નગર છે જે આગરા જિલા નું એક નગરપાલિકા બોર્ડ છે. આ ભારત ના ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્ય માં સ્થિત છે. આ અહીંના મોગલ સામ્રાજ્ય માં અકબર ના રાજ્યમાં ૧૫૭૧ સે ૧૫૮૫ સુધી, પછી આને ખાલી કરી દેવાયો, કદાચ પાણીની કમી કે કારણે . ફતેહપુર સીકરી હિંદૂ અને મુસ્લિમ વાસ્‍તુશિલ્‍પ ના મિશ્રણ નું સૌથી સારું ઉદાહરણ છે. ફતેહપુર સીકરી મસ્જિદ ને વિષે કહે છે કે આ મક્‍કા ની મસ્જિદ ની નકલ છે અને આની ડિઝા ઇન હિંદૂ અને પારસી વાસ્‍તુશિલ્‍પ થી લેવાઈ છે. મસ્જિદ નો પ્રવેશ દ્વાર ૫૪ મીટર ઊંચો બુલંદ દરવાજા છે જેનું નિર્માણ ૧૫૭૦ ઈ૦ માં કરવામાં આવ્યું. મસ્જિદ ની ઉત્તરમાં શેખ સલીમ ચિશ્‍તી ની દરગાહ છે જ્યાં નિ:સંતાન મહિલાઓ દુઆ માંગવામાં આવે છે.

આંખ મિચૌલી, દીવાન-એ-ખાસ, બુલંદ દરવાજો, પાંચ મહલ, ખ્‍વાબગાહ, અનૂપ તાળાવ ફતેહપુર સીકરી ના પ્રમુખ સ્‍મારક છે.

ઇતિહાસ[ફેરફાર કરો]

મોગલ બાદશાહ બાબરરાણા સાંગા ને સીકરી નામક સ્થાન પર હરાવ્યાં હતાં, જે વર્તમાન આગરા થી ૪૦ કિ.મિ. છે . પછી અકબર એ આને મુખ્યાલય બનાવવા હેતુ અહીં કિલ્લો બનાવડાવ્યો, પરંતુ પાણી ની ઓછપ ને કારણે રાજધાની ને આગરા ના કિલ્લા માં સ્થાનાંતરિત કરવી પડી . આગ્રા થી ૩૭ કિમી. દૂર ફતેહપુર સીકરી નું નિર્માણ મહાન મોગલ સમ્રાટ અકબર એ કરાવડાવ્યું હતું. એક સફળ રાજા હોવા સાથે-સાથે તે કલાપ્રેમી પણ હતો. ૧૫૭૦-૧૫૮૫ સુધી ફતેહપુર સીકરી મોગલ સામ્રાજ્‍ય ની રાજધાની પણ રહ્યું. આ શહે ર નું નિર્માણ અકબર એ સ્‍વયં પોતાની દેખરેખમાં કરાવડાવ્યું હતું. અકબર નિ:સંતાન હતો. સંતાન પ્રાપ્તિ ના બધા ઉપાય અસફળ હોવાથી તેણે સૂફી સંત શેખ સલીમ ચિશ્‍તી ને પ્રાર્થના કરી. આ બાદ પુત્ર જન્‍મ થી ખુશ અને ઉત્‍સાહિત અકબર એ અહીં પોતાની રાજધાની બનાવવાનો નિશ્‍ચય કર્યો. પણ અહીં પાણી ની બહુ ઉણપ હતી માટે કેવળ ૧૫ વર્ષ બાદ જ રાજધાની ને પુન: આગરા લઈ જવી પડી.

આ કિલ્લો ૨૭°૦૫'ઉ અક્ષાંસ અને ૭૭°૩૯'પૂ રેખાંશ પર સમુદ્ર સપાટી થી ૭૦૮મી ઉંચાઈ પર આવેલ છે.


ફતેહપુર સિકરી રાજધાનીની ફરજો આગરા સાથે વહેંચતું હતું જ્યાં શસ્ત્રા શસ્ત્રૢ ખજાનો અને અન્ય સરંજામ લાલ કિલ્લામાં રાખવામાં આવતાં. સંકટ સમયે દરબારૢ ખજાનો આદિ સામગ્રી ૨૬ માઈલ દૂર આવેલા આગ્રામાં ૧ દિવસની કૂચ થી ખસેડી શકાતી.


જમીન મહેસૂલ ૢ ચલણૢ સૈન્ય પ્રશાસનૢ અને સુબાઓના કારભારમાં નવીનતા ફતેહપુર સીક્રીના કાલ દરમ્યાન કરવામાં આવી.

આને અકબરના વાસ્તુપ્રેમનું શીર્ષ મનાય છે અવશય જ તેના મહેલોૢ ખંડોૢ મસ્જીદો મોગલ સંસ્કૃતિના રચનાત્મક અને સુંદરતાના સંતોષે છે. ફતેહપુર સીક્રી એક વિશ્વ ધરોહર સ્થળ છે. અર્વાચીન કાળના ભારતીય વાસ્તુવિશારદ (આર્કીટેક્ટ) ખાસકરી બી વી દોશી આને એક મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રેરણા સ્ત્રોત્ર માને છે.આર્કીટેક્ટ હોય કે આમ આદમીૢ આ શહેર તેને જોનારા દરેકનું મન મોહીત કરે છે. ચાર્લ્સ અને રે ઈમ્સએ પોતાના સીમાચિન્હ સમા 'ઈંડીયા રીપોર્ટ (India Report)'માં આનો ઉલ્લેખ કર્યો જેના થકી આગળ જતા ભારતીય ડીઝાઈન સંસ્થાનની સ્થાપના થઈ.


શ્રોતા ખંડ, ડાબી તરફ અનુપ તળાવ, કહે છે કે તાનસેન દિવસના વિવિધ સમયે અહીંબેસી ગાતા..

આ એ જ સ્થળ છે જ્યાં અકબર અને તેનાનવરત્ન નો ઉદય થયો. મહાન ગાયક તાનસેન અહીંના અનુપ તળાવની વચ્ચે બનેલ ટાપુ પર બેસી ગાયન કરતાં.

કહે છે કે છેવટે પાણીના સ્ત્રોત સુકાઈ ગયાં અને આ કિલ્લાને છોડવો પડ્યો.

વર્ણન[ફેરફાર કરો]

ઢાંચો:જ્ઞાનસન્દૂક ભારતીય ન્યાયાધિકાર

આ શહેરનું આયોજન બતાવે છે કે રસપ્રદ રીતે મકાનોની સ્થાન રચના એવી રીતે કરાઈ હતી જેથી ખુલાસો બની રહે. ખાસ વાત તો એ છે કે કેવી રીતે ધરી બદલાય છે અને ચોતરાઓનું સ્થળ અને તેમની પૃષ્ઠ ભૂમિ માં દેખાતી ઈમારતો. અન્ય મોગલ શહેરો (જેવા કે શહાજહાનાબાદ) જે ખૂબ પરંપરાગત રીતે આયોજીત કરાંતામ તેમના મુકાબલે ફતેહપુર સીક્રીના આયોજનમાં અપરંપરાગતતા અને સુધારો જોવા મળે છે. અવશ્ય, આ નવું શહેર અકબરના શાહી કબિલા સાથે ઘણું સામ્ય રાખે છે.

મુખ્ય ઇમારતો[ફેરફાર કરો]

ફતેહપુર સીક્રીની ઈમારતો ઘણી વાસ્તુ પરંપરાના મિલનનું પ્રદર્શન કરે છે જેમકે ગુજરાતી,બંગાળી વગેરે. એ કારણે થયું કે વિવિધ પ્રાંતના ઘણાં કારીગરો બાંધકામ મટે બોલાવાયા હતાં. ઈસ્લામીક વસ્તુઓ સાથે હિંદુ અને જૈન વાસ્તુકળાનું મિશ્રણ જોવા મળે છે. મોટા પાયે વપરાયેલ બાંધકામનો પદાર્થ લાલ રેતીખડક છે જેને તે જ ટીંબામાંથી ખોદાયો હતો જેન પર તે ઊભો છે. આ શહેરની અમુક ધાર્મિક અને ધર્મ નિર્પેક્ષ ઈમારતો:

  • નોબત ખાના – નગારા ઘર: પ્રવેશ નજીક, જ્યાં મહત્ત્વપૂર્ણ આવાગમન ની ઘોષણા થતી.
  • દિવાન-એ-આમ – જન અદાલત: એવી ઈમારત જે મોટાભાગના મઓગલ શહેરો માં જોવા મળે છે જ્યાં રાજા પ્રજાની ફરિયાદ સાંભળતો પ્રજાને મળતો. આ ઈમારત એક ખુલ્લું લંબચોરસ માળખું હતું જેની સામે મોટું મેદાન રહેતું.
  • દિવાન-એ-ખાસ – નિજી વાર્તાલાપ કક્ષ: ૩૨ પાંખીયા સાથેનો કેન્દ્રીય સ્થંભ જેના પર અકબર ના બેઠક રહેતી
  • રાજા બીરબલનું ઘર: અકબરન ખાસમ ખાસ મંત્રીનું ઘર, જે હિંદુ હતાં. આ ઘરની ખાસ વાત એઆડૅઅ ઢ્ળતાં છાંપરાં અને તેમને આધાર આપતાં ખૂંટા.
  • જોધાબાઈ'નો મહેલ: આ ઈમારતમાં ગુજરાતી વાસ્તુકલા ની છાપ જોવા મળે છે વચ્ચે આંગણું અને તેની આસપાસ ઈમારત ચણાઈ છે. જેને લીધે એકાંત મળી રહે.
  • પચીસી કોર્ટ: સોગઠા બાજીની ગેમ જેમાં મોટા ચોરસ જમીન પર આંકેલા હોયૢ જે સાચા સિક્કા કે સાચા માનવીય પ્યાદા દ્વારા રમાતી.
  • ચાર ચમન તળાવ: કેન્દ્રીય મંચ વાળું તળાવ. મંચ પર પહોંચવા ચાર પુલ હતાં
  • પંચ મહલl: એક પાંચ-માળાનું ઈમારત. જેના ભોંયતળીયે ૧૭૬ કોતરણી વાળી થાંભલા છે
  • બુલંદ દરવાજા – the 'બુલંદીનો દ્વાર': જામા મસ્જીદનો એક દરવાજો, વાસ્તુકળાના બાહ્ય દેખાવનો એક ઉત્તમ નમુનો, જે બહારથી તોતિંગ છે અને અંદર જતા માનવ આકૃતીના અનુમાપનમાં પરિણમે છે.
  • જામા મસ્જીદ: મસ્જીદ, ભારતીય શૈલિની પ્રમાણે બાંધેલ મસ્જીદ, જેમાં કેન્દ્રીય મેદાન ફરતે ગલિયારા હોય છે. આની ખાસ વાત છત્રીઓની હારમાળા છે સંકુલને ઘેરે છે.
  • સલીમ ચીશ્તિની દરગાહ: જામા મસ્જીદના પટાંગણમાં સફેદ આરસનો મકબરો.

વર્ણન[ફેરફાર કરો]

ઢાંચો:જ્ઞાનસન્દૂક ભારતીય ન્યાયાધિકાર




સન્દર્ભ[ફેરફાર કરો]

બાહ્ય કડિ઼યાઁ[ફેરફાર કરો]

ઢાંચો:ભારત મેં વિશ્વ ધરોહરેં ઢાંચો:આગરા જિલે કી તહસીલેં