શોલે

શોલે
દિગ્દર્શક	રમેશ સિપ્પી
પટકથા લેખક	સલીમ-જાવેદ
નિર્માતા	જી. પી. સિપ્પી
કલાકારો	ધર્મેન્દ્ર સંજીવ કુમાર હેમા માલિની અમિતાભ બચ્ચન જયા ભાદુરી અમજદ ખાન
છબીકલા	દ્રારકા દિવેચા
સંપાદન	એમ. એસ. શિંદે
સંગીત	આર. ડી. બર્મન
નિર્માણ	યુનાઇડેટ પ્રોડ્યુસર્સ સિપ્પી ફિલ્મ્સ
વિતરણ	સિપ્પી ફિલ્મ્સ
રજૂઆત તારીખો	૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૭૫
અવધિ	૨૦૪ મિનિટ્સ
દેશ	ભારત
ભાષા	હિન્દી
બજેટ	૩ કરોડ
બોક્સ ઓફિસ	૧૫ કરોડ

શોલે એ ૧૯૭૫ માં બનેલી બોલીવુડ ની એક ભવ્ય એક્શન-એડવેન્ચર ડ્રામા ફિલ્મ છે, જેનું દિગ્દર્શન રમેશ સિપ્પીએ કર્યું હતું. આ ફિલ્મનું નિર્માણ રમેશ સિપ્પીના પિતા જી. પી. સિપ્પી દ્વારા 'સિપ્પી ફિલ્મ્સ'ના બેનર હેઠળ કરવામાં આવ્યું હતું. આ ફિલ્મના લેખક સલીમ-જાવેદ હતા. ફિલ્મમાં ધર્મેન્દ્ર, અમિતાભ બચ્ચન, સંજીવ કુમાર, હેમા માલિની અને અમજદ ખાન મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. આ ફિલ્મને ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસની સૌથી મોટી બ્લોકબસ્ટર અને પ્રભાવશાળી ફિલ્મ માનવામાં આવે છે.

પ્લોટ

જય અને વીરુ બે ગાઢ મિત્રો અને નાના ગુનેગારો છે, જેઓ જેલમાંથી ભાગી જાય છે. ત્યારબાદ ભૂતપૂર્વ પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર ઠાકુર બલદેવ સિંહ તેમને કુખ્યાત ડાકુ સરદાર ગબ્બર સિંહને પકડવા માટે નિયુક્ત કરે છે. ગબ્બર સિંહે રામગઢ ગામમાં આતંક મચાવ્યો હોય છે અને તેના માથા પર ₹૫૦,૦૦૦નું ઇનામ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. ઠાકુર જય અને વીરુને પસંદ કરે છે કારણ કે ભૂતકાળમાં તેમણે ટ્રેન લૂંટ દરમિયાન ઠાકુરનો જીવ બચાવ્યો હતો, જે તેમની હિંમત અને કુશળતા દર્શાવે છે.

રામગઢ પહોંચ્યા બાદ વીરુને ચંચળ અને વાતોડી ઘોડાગાડી ચલાવતી બસંતી સાથે પ્રેમ થઈ જાય છે, જ્યારે જય અને ઠાકુરની વિધવા પુત્રવધૂ રાધા વચ્ચે શાંત પ્રેમસંબંધ વિકસે છે.

જય અને વીરુ ગામમાંથી ખંડણી અને સામાન લેવા આવેલા ગબ્બરના સાગરીતોને સફળતાપૂર્વક રોકે છે. તેમની નિષ્ફળતાથી ક્રોધિત ગબ્બર પરત ફરેલા પોતાના સાગરીતોને મારી નાખે છે. હોળીના તહેવાર દરમિયાન ગબ્બરની ટોળકી ગામ પર મોટો હુમલો કરે છે. હુમલાખોરોથી ઘેરાઈ જવા છતાં જય અને વીરુ તેમનો સામનો કરીને તેમને પીછેહઠ કરવા મજબૂર કરે છે. ગોળીબાર દરમિયાન ઠાકુર પોતાની નજીક પડેલી બંદૂક જય અને વીરુ સુધી પહોંચાડવામાં નિષ્ફળ જાય છે. તેની કાયરતાથી નિરાશ થઈને બંને આ કામ છોડી દેવાની ધમકી આપે છે.

ત્યારે ઠાકુર પોતાના ભૂતકાળનો ખુલાસો કરે છે. વર્ષો પહેલાં ગબ્બરે તેના સમગ્ર પરિવારની હત્યા કરી હતી અને ઠાકુરના બંને હાથ કાપી નાખ્યા હતા. ઠાકુરે હંમેશાં શાલ ઓઢીને પોતાના કપાયેલા હાથની હકીકત છુપાવી રાખી હતી, જેના કારણે તે હથિયાર ચલાવવામાં અસમર્થ હતો.

ઠાકુરની કરુણ કહાનીથી પ્રભાવિત થઈને જય અને વીરુ ગબ્બરને જીવતો પકડવાની પ્રતિજ્ઞા લે છે અને કોઈ પૈસા લીધા વિના તેની સામે લડવાનું નક્કી કરે છે. ગામલોકોનો મનોબળ તોડવા માટે ગબ્બર સ્થાનિક ઇમામ રહીમ ચાચાના પુત્ર અહમદની હત્યા કરે છે. પરંતુ અહમદના મૃત્યુથી દુઃખી થવાને બદલે ગામલોકો જય અને વીરુને ગબ્બર સામે બદલો લેવા પ્રોત્સાહિત કરે છે.

પછી ગબ્બરના ગુંડાઓ વીરુ અને બસંતીને પકડી લે છે. વીરુની હત્યા કરવાની ધમકી આપીને તેઓ બસંતીને તૂટેલા કાચ પર નાચવા માટે મજબૂર કરે છે. જય ગબ્બરના અડ્ડામાં ઘૂસીને બંનેને બચાવે છે અને ભારે ગોળીબાર વચ્ચે ત્રણેય એક ખડકાળ ટેકરી તરફ ભાગી જાય છે. દારૂગોળો ખૂટી જતાં ઘાયલ જય વીરુને બસંતીને લઈને સલામત સ્થળે જવા માટે છેતરે છે અને પોતે ત્યાં જ રોકાઈ જાય છે.

જય પોતાના અંતિમ ગોળીનો ઉપયોગ કરીને વિસ્ફોટકોના જથ્થાને ઉડાવી દે છે, જેના કારણે પુલ ધરાશાયી થાય છે અને બાકીના ડાકુઓનો નાશ થાય છે. વીરુ પાછો ફરતાં જયને પોતાના હાથમાં અંતિમ શ્વાસ લેતો જુએ છે. જયના મૃત્યુથી વીરુ અને રાધા બંને દુઃખી થઈ જાય છે.

ક્રોધિત વીરુ ગબ્બરના અડ્ડા પર હુમલો કરીને તેનો નાશ કરે છે અને ગબ્બરને પકડી લે છે. તે ગબ્બરને લગભગ મારી નાખે એટલી હદે મારતો હોય છે, પરંતુ ઠાકુર ત્યાં આવીને તેને ગબ્બરને જીવતો પકડવાની પોતાની પ્રતિજ્ઞા યાદ અપાવે છે. ખાસ કાંટાવાળા પગરખાં પહેરીને ઠાકુર પોતાના પગનો ઉપયોગ કરીને ગબ્બરના હાથને નિર્દયતાથી કચડી નાખે છે. ઠાકુર ગબ્બરને મારી નાખવા જતો હોય છે ત્યારે પોલીસ ટુકડી ત્યાં પહોંચે છે. વરિષ્ઠ પોલીસ અધિકારી ઠાકુરને ગબ્બરને કાયદાના હવાલે કરવા માટે સમજાવે છે.

જયના અંતિમ સંસ્કાર બાદ શોકગ્રસ્ત વીરુ રામગઢ છોડવા માટે ટ્રેનમાં બેસે છે. ટ્રેનમાં તેને બસંતી તેની રાહ જોતી જોવા મળે છે અને તે પણ તેની સાથે જવા માટે ટ્રેનમાં બેસી જાય છે.

કલાકારો

• ધર્મેન્દ્ર — વીરુ
• સંજીવ કુમાર — ઠાકુર બલદેવ સિંહ, નિવૃત્ત પોલીસ અધિકારી
• હેમા માલિની — બસંતી, વીરુની પ્રેમિકા
• અમિતાભ બચ્ચન — જયદેવ "જય"
• જયા ભાદુરી — રાધા, ઠાકુરની પુત્રવધૂ અને જયની પ્રેમિકા
• અમજદ ખાન — ગબ્બર સિંહ, વોન્ટેડ ડાકુ
• એ. કે. હંગલ — રહીમ ચાચા, ગામના ઇમામ
• સત્યેન કપૂર — રામલાલ, ઠાકુરનો નોકર
• ઇફ્તેખાર — ઇન્સ્પેક્ટર ખુરાના, રાધાના પિતા
• લીલા મિશ્રા — મૌસી, બસંતીની માસી
• વિકાસ આનંદ — જેલર
• મેક મોહન — સાંભા, ગબ્બર સિંહનો સાગરીત
• કેશ્ટો મુખર્જી — હરિરામ, જેલનો નાઈ અને જેલરનો સાગરીત
• સચિન પિલગાંવકર — અહમદ, ઇમામનો પુત્ર
• માસ્ટર અલંકાર — ઠાકુર બલદેવ સિંહનો પૌત્ર; ફિલ્મમાં પાત્રનું નામ જણાવવામાં આવ્યું નથી
• વિજુ ખોટે — કાલિયા, ગબ્બરના માણસોમાંનો એક, જેને ગબ્બર રશિયન રૂલેટની રમતમાં મારી નાખે છે
• મેજર આનંદ — નામ ન જણાવાયેલો ગબ્બરનો એક માણસ, જેને ગબ્બર રશિયન રૂલેટની રમતમાં મારી નાખે છે
• ભગવાન સિંહા — નામ ન જણાવાયેલો ગબ્બરનો એક માણસ, જેને ગબ્બર રશિયન રૂલેટની રમતમાં મારી નાખે છે
• અરવિંદ જોશી — ઠાકુર બલદેવ સિંહનો મોટો પુત્ર
• ભાનુમતી — નિર્મલા
• બીરબલ — અડધી મૂછવાળો કેદી
• રાજ કિશોર — સ્ત્રી જેવી અદાઓ ધરાવતો જેલ કેદી
• અસરાની — જેલર, રમૂજી પાત્ર
• ગીતા સિદ્ધાર્થ — ગીતા, ઠાકુર બલદેવ સિંહની પુત્રવધૂ
• હેલન — "મહબૂબા મહબૂબા" ગીતમાં વિશેષ ભૂમિકા
• પી. જયરાજ — પોલીસ કમિશનર
• જગદીપ — સૂરમા ભોપાલી, રમૂજી લાકડાનો વેપારી
• જલાલ આગા — "મહબૂબા મહબૂબા" ગીતમાં વિશેષ ભૂમિકા
• ઓમ શિવપુરી — ગામ પર ગબ્બરના હુમલાની તપાસ કરતો પોલીસ અધિકારી
• શરદ કુમાર — નિન્ની, ઠાકુર બલદેવ સિંહનો નાનો પુત્ર

નિર્માણ

વિકાસ

પટકથા લેખક જોડી સલીમ–જાવેદ, જેમાં સલીમ ખાન અને જાવેદ અખ્તરનો સમાવેશ થાય છે, તેમણે ૧૯૭૩માં ફિલ્મ શોલેનો વિચાર ફિલ્મ નિર્માતાઓને ચાર પંક્તિઓના સંક્ષિપ્ત વિચાર તરીકે સંભળાવવાનું શરૂ કર્યું. આ વિચારને મનમોહન દેસાઈ અને પ્રકાશ મેહરા સહિત બે નિર્માતા-દિગ્દર્શક જોડીઓએ નકારી કાઢ્યો હતો. ઝંઝીર (૧૯૭૩)ની રજૂઆતના લગભગ છ મહિના બાદ સલીમ–જાવેદે જી. પી. સિપ્પી અને તેમના પુત્ર રમેશ સિપ્પીનો સંપર્ક કર્યો અને તેમને આ ચાર પંક્તિઓનો વિચાર સંભળાવ્યો. રમેશ સિપ્પીને શોલેનો વિચાર પસંદ આવ્યો અને તેમણે બંનેને તેને વિકસાવવા માટે નિયુક્ત કર્યા.

ફિલ્મની મૂળ વાર્તામાં એક સૈન્ય અધિકારી પોતાના પરિવારની હત્યાનો બદલો લેવા માટે બે ભૂતપૂર્વ સૈનિકોને નોકરી પર રાખે છે. બાદમાં સૈન્ય અધિકારીના પાત્રને પોલીસ અધિકારીમાં બદલવામાં આવ્યું, કારણ કે સિપ્પીને લાગ્યું કે સૈન્ય સંબંધિત દૃશ્યોના શૂટિંગ માટે પરવાનગી મેળવવી મુશ્કેલ બનશે. સલીમ–જાવેદે એક મહિનામાં પટકથા પૂર્ણ કરી હતી અને પોતાના મિત્રો તથા પરિચિતોના નામો અને વ્યક્તિત્વના લક્ષણોને પાત્રોમાં સામેલ કર્યા હતા. ફિલ્મની પટકથા અને સંવાદો હિંદુસ્તાની ભાષામાં છે. સલીમ–જાવેદે સંવાદો ઉર્દૂ લિપિમાં લખ્યા હતા, જેને બાદમાં એક સહાયક દ્વારા દેવનાગરી લિપિમાં લિપ્યંતરિત કરવામાં આવ્યા હતા.

ફિલ્મની વાર્તા પર અકીરા કુરોસાવાની ૧૯૫૪ની સમુરાઈ ફિલ્મ સેવન સમુરાઈનો આંશિક પ્રભાવ હતો. શોલે ડાકુ વેસ્ટર્ન ફિલ્મનું મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ છે, જેમાં ભારતીય ડાકુ ફિલ્મોની પરંપરાઓને વેસ્ટર્ન ફિલ્મોની શૈલી સાથે જોડવામાં આવી છે. ભારતીય ફિલ્મોમાં મહબૂબ ખાનની મધર ઇન્ડિયા (૧૯૫૭) અને દિલીપ કુમાર અભિનિત ગંગા જમુના (૧૯૬૧)નો સમાવેશ થાય છે, જ્યારે વેસ્ટર્ન ફિલ્મોમાં સર્જિયો લિયોનીની વન્સ અપોન અ ટાઇમ ઇન ધ વેસ્ટ (૧૯૬૮) અને ધ મેગ્નિફિસન્ટ સેવન (૧૯૬૦)નો સમાવેશ થાય છે. ફિલ્મમાં મેરા ગાંવ મેરા દેશ (૧૯૭૧) અને ખોટે સિક્કે (૧૯૭૪) જેવી ભારતીય ફિલ્મોના કેટલાક વાર્તા તત્ત્વો પણ લેવામાં આવ્યા હતા.

ટ્રેન લૂંટનો પ્રયાસ દર્શાવતું દૃશ્ય ગંગા જમુનાના સમાન દૃશ્યથી પ્રેરિત હતું અને તેની સરખામણી નોર્થ વેસ્ટ ફ્રન્ટિયર (૧૯૫૯)ના દૃશ્ય સાથે પણ કરવામાં આવી છે. ઠાકુરના પરિવારની હત્યાનું દૃશ્ય વન્સ અપોન અ ટાઇમ ઇન ધ વેસ્ટમાં મેકબેન પરિવારની હત્યાના દૃશ્ય સાથે સરખાવવામાં આવ્યું છે. શોલે પર સેમ પેકિનપાની ધ વાઇલ્ડ બંચ (૧૯૬૯) અને પેટ ગેરેટ એન્ડ બિલી ધ કિડ (૧૯૭૩) જેવી વેસ્ટર્ન ફિલ્મો તેમજ જ્યોર્જ રોય હિલની બુચ કેસિડી એન્ડ ધ સનડાન્સ કિડ (૧૯૬૯)નો પણ પ્રભાવ હતો.

ગબ્બર સિંહનું પાત્ર વાસ્તવિક ડાકુ ગબ્બર સિંહ ગુર્જર પરથી પ્રેરિત હતું, જેણે ૧૯૫૦ના દાયકામાં ગ્વાલિયરની આસપાસના ગામોમાં આતંક મચાવ્યો હતો. ગુર્જર દ્વારા પકડાયેલા પોલીસકર્મીઓના કાન અને નાક કાપીને તેમને અન્ય પોલીસકર્મીઓ માટે ચેતવણીરૂપે છોડી દેવામાં આવતા હતા. કાલ્પનિક ગબ્બર સિંહ પર પાકિસ્તાની લેખક ઇબ્ન-એ-સફીની ઉર્દૂ નવલકથાઓના વિશાળ પાત્રોનો પણ પ્રભાવ હતો. દિલીપ કુમારનું ગંગા જમુનામાંનું ડાકુ પાત્ર ગુંગા અને સર્જિયો લિયોનીની ફિલ્મોના ખલનાયકો પણ ગબ્બરના પાત્ર માટે પ્રેરણારૂપ બન્યા હતા.

સિપ્પી અન્ય ફિલ્મોમાં જોવા મળતી એવી રૂઢિચુસ્ત કલ્પનાથી દૂર રહેવા માંગતા હતા જેમાં સામાજિક સમસ્યાઓને કારણે કોઈ વ્યક્તિ ડાકુ બને છે. તેના બદલે તેમણે ગબ્બરને સંપૂર્ણ દુષ્ટતાના પ્રતીક તરીકે રજૂ કર્યો. ગબ્બરને પરંપરાગત ડાકુઓથી અલગ દર્શાવવા માટે ધોતી, પાઘડી, તિલક અને "મા ભવાની"ની પૂજા જેવા પરંપરાગત તત્ત્વો ટાળવામાં આવ્યા હતા અને ગબ્બરને સૈન્યનો ગણવેશ પહેરાવવામાં આવ્યો હતો.

અસરાની દ્વારા ભજવવામાં આવેલા જેલરના પાત્ર પર એડોલ્ફ હિટલરનો પ્રભાવ હતો. જાવેદ અખ્તર બીજા વિશ્વયુદ્ધ વિશેનું એક પુસ્તક લાવ્યા હતા, જેમાં હિટલરના અનેક ફોટોગ્રાફ્સ હતા. આ ફોટોગ્રાફ્સનો ઉપયોગ પાત્રની વિશિષ્ટ શારીરિક મુદ્રા નક્કી કરવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો. અસરાનીએ ફિલ્મ એન્ડ ટેલિવિઝન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ઇન્ડિયામાં એક શિક્ષક પાસેથી સાંભળેલી હિટલરની વક્તૃત્વ શૈલીના કેટલાક વિચારો પાત્રમાં ઉમેર્યા હતા. તેના સંવાદોના અંતે આવતું વિશિષ્ટ "હા હા" જેક લેમનના ધ ગ્રેટ રેસમાંના અભિનયથી પ્રેરિત હતું.

નાનું હાસ્ય પાત્ર સૂરમા ભોપાલી અભિનેતા જગદીપના એક પરિચિત, ભોપાલના વન અધિકારી સૂરમા પરથી આધારિત હતું. ફિલ્મ જોયા બાદ લોકો તેમને લાકડાના વેપારી તરીકે ઓળખાવવા લાગતાં વાસ્તવિક સૂરમાએ કાયદેસરની કાર્યવાહી કરવાની ધમકી આપી હતી. મુખ્ય પાત્રો જય અને વીરુના નામનો અર્થ અનુક્રમે હિન્દીમાં "વિજય" અને "વીરતા" થાય છે.

કલાકારોની પસંદગી

નિર્માતાઓએ શરૂઆતમાં ડેની ડેન્ઝોંગ્પાને ગબ્બર સિંહની ભૂમિકા માટે વિચાર્યા હતા, પરંતુ તે સમયે તેઓ ફિરોઝ ખાનની ધર્માત્મા (૧૯૭૫)માં કામ કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ હોવાથી આ ભૂમિકા સ્વીકારી શક્યા નહોતા. બીજી પસંદગી તરીકે અમજદ ખાનને લેવામાં આવ્યા. તેમણે ચંબલના ડાકુઓ વિશેની અભિશપ્ત ચંબલ પુસ્તક વાંચીને ભૂમિકા માટે તૈયારી કરી હતી. આ પુસ્તક તેમની સહકલાકાર જયા ભાદુરીના પિતા તરૂણ કુમાર ભાદુરીએ લખ્યું હતું.

સંજીવ કુમાર પણ ગબ્બર સિંહની ભૂમિકા ભજવવા માંગતા હતા, પરંતુ સલીમ–જાવેદને લાગ્યું કે અગાઉની ફિલ્મોમાં ભજવેલી ભૂમિકાઓને કારણે દર્શકોની સહાનુભૂતિ તેમને મળી શકે છે અને ગબ્બર સંપૂર્ણપણે ધિક્કારપાત્ર પાત્ર હોવું જરૂરી હતું.

સિપ્પી જયની ભૂમિકા માટે શત્રુઘ્ન સિંહાને લેવા માંગતા હતા, પરંતુ તે સમયે અનેક મોટા કલાકારો ફિલ્મ સાથે જોડાઈ ચૂક્યા હતા. તે સમયે ખૂબ લોકપ્રિય ન હોવા છતાં અમિતાભ બચ્ચને આ ભૂમિકા મેળવવા માટે ખૂબ પ્રયાસ કર્યો. ૧૯૭૩માં સલીમ–જાવેદે શોલે માટે બચ્ચનની ભલામણ કરી હતી. તેમની પહેલી સહયોગી ફિલ્મ ઝંઝીરમાં બચ્ચનના અભિનયથી સલીમ–જાવેદને ખાતરી થઈ હતી કે તેઓ જયની ભૂમિકા માટે યોગ્ય છે.

સલીમ–જાવેદ રાસ્તે કા પથ્થર (૧૯૭૨)માં બચ્ચનના અભિનયથી પણ પ્રભાવિત થયા હતા. બચ્ચનની વિનંતી પર ધર્મેન્દ્રએ પણ તેમના માટે ભલામણ કરી હતી. આ તમામ કારણોને લીધે જયની ભૂમિકા બચ્ચનને મળી.

પટકથા અગાઉથી વાંચી ચૂકેલા કલાકારો વિવિધ ભૂમિકાઓ ભજવવામાં રસ ધરાવતા હતા. પ્રાણને ઠાકુર બલદેવ સિંહની ભૂમિકા માટે વિચારવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ સિપ્પીને લાગ્યું કે સંજીવ કુમાર વધુ યોગ્ય પસંદગી છે. શરૂઆતમાં સલીમ–જાવેદે દિલીપ કુમારને ઠાકુરની ભૂમિકા માટે સંપર્ક કર્યો હતો, પરંતુ તેમણે આ પ્રસ્તાવ નકારી કાઢ્યો હતો. બાદમાં દિલીપ કુમારે જણાવ્યું હતું કે આ તેમની નકારેલી કેટલીક ફિલ્મોમાંની એક હતી જેનો તેમને અફસોસ હતો.

શરૂઆતમાં ધર્મેન્દ્ર પણ ઠાકુરની ભૂમિકા ભજવવા માંગતા હતા. પરંતુ જ્યારે સિપ્પીએ તેમને જણાવ્યું કે આવી સ્થિતિમાં સંજીવ કુમાર વીરુની ભૂમિકા ભજવશે અને હેમા માલિની સાથે તેમની જોડી બનશે, ત્યારે ધર્મેન્દ્રએ ઠાકુરની ભૂમિકા છોડી દીધી. તેઓ જાણતા હતા કે સંજીવ કુમાર પણ હેમા માલિનીમાં રસ ધરાવતા હતા.

હેમા માલિની બસંતીની ભૂમિકા ભજવવા માટે શરૂઆતમાં અનિચ્છુક હતી. ખાસ કરીને જ્યારે સિપ્પીએ તેમને જણાવ્યું કે ફિલ્મમાં સંજીવ કુમાર અને અમજદ ખાનની ભૂમિકાઓ વધુ મહત્વપૂર્ણ છે. જોકે, અગાઉની ફિલ્મોમાં સિપ્પીએ તેમની કારકિર્દીને મજબૂત બનાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હોવાથી હેમા માલિનીએ તેમના પર વિશ્વાસ કર્યો અને ભૂમિકા સ્વીકારી.

ફિલ્મના નિર્માણ દરમિયાન ચાર મુખ્ય કલાકારો એકબીજા સાથે રોમેન્ટિક સંબંધોમાં હતા. શૂટિંગ શરૂ થવાના ચાર મહિના પહેલાં અમિતાભ બચ્ચને જયા ભાદુરી સાથે લગ્ન કર્યા હતા. જયા ભાદુરી ગર્ભવતી થતાં શૂટિંગમાં વિલંબ થયો હતો. ફિલ્મની રજૂઆત સમયે તેઓ તેમના પુત્ર અભિષેક બચ્ચન સાથે ગર્ભવતી હતા. ધર્મેન્દ્રએ અગાઉની ફિલ્મ સીતા ઔર ગીતા (૧૯૭૨) દરમિયાન હેમા માલિનીને પ્રેમ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું અને શોલેના સ્થળ પરના શૂટિંગ દરમિયાન પણ તેઓ તેમને પ્રભાવિત કરવાનો પ્રયાસ કરતા હતા. તેમના રોમેન્ટિક દૃશ્યો દરમિયાન ધર્મેન્દ્ર ઘણી વખત લાઇટ બોયને શોટ બગાડવા માટે પૈસા આપતા હતા, જેથી વારંવાર રીટેક થાય અને તેમને હેમા માલિની સાથે વધુ સમય વિતાવવાની તક મળે. બંનેએ ફિલ્મની રજૂઆતના પાંચ વર્ષ બાદ લગ્ન કર્યા હતા.

ફિલ્માંકન

શોલેનું મોટાભાગનું ફિલ્માંકન કર્ણાટકના બેંગલુરુ નજીક આવેલા રામનગરના ખડકાળ પ્રદેશમાં કરવામાં આવ્યું હતું. ફિલ્મના સેટ સુધી સરળતાથી પહોંચી શકાય તે માટે નિર્માતાઓએ બેંગલુરુ હાઇવેથી રામનગર સુધીનો રસ્તો બનાવવો પડ્યો હતો. કલા દિગ્દર્શક રામ યેડેકરે સ્થળ પર એક સંપૂર્ણ નગરનું નિર્માણ કર્યું હતું. રાજકમલ સ્ટુડિયોની નજીક બોમ્બેમાં જેલનો સેટ બહારની જગ્યામાં બનાવવામાં આવ્યો હતો, જેથી સ્થળ પરના સેટ જેવી કુદરતી પ્રકાશવ્યવસ્થા જાળવી શકાય.

રામનગરના એક ભાગને થોડા સમય માટે ફિલ્મના દિગ્દર્શકના સન્માનમાં "સિપ્પી નગર" તરીકે ઓળખવામાં આવતો હતો. ૨૦૧૦ સુધીમાં પણ ફિલ્મના મોટાભાગના દૃશ્યો જ્યાં ફિલ્માવવામાં આવ્યા હતા તે "શોલે રોક્સ" તરીકે ઓળખાતી જગ્યાની મુલાકાત પ્રવાસીઓને કરાવવામાં આવતી હતી.

ફિલ્મનું સ્થળ પરનું ફિલ્માંકન ૩ ઑક્ટોબર ૧૯૭૩ના રોજ અમિતાભ બચ્ચન અને જયા ભાદુરીના એક દૃશ્યથી શરૂ થયું હતું. તે સમયની દૃષ્ટિએ ફિલ્મનું નિર્માણ ખૂબ ભવ્ય હતું અને તેમાં કલાકારો માટે વારંવાર ભોજન સમારંભો અને પાર્ટીઓ યોજાતી હતી. ફિલ્મને બનાવવામાં અઢી વર્ષ લાગ્યા અને તેનું બજેટ પણ વધી ગયું.

વધુ ખર્ચનું એક કારણ એ હતું કે સિપ્પી ઇચ્છિત પરિણામ મેળવવા માટે દૃશ્યોનું વારંવાર પુનઃફિલ્માંકન કરતા હતા. "યે દોસ્તી" ગીતના પાંચ મિનિટના દૃશ્યના ફિલ્માંકનમાં ૨૧ દિવસ લાગ્યા હતા. રાધા દ્વારા દીવા પ્રગટાવવાના બે ટૂંકા દૃશ્યોના ફિલ્માંકનમાં પ્રકાશની સમસ્યાઓને કારણે ૨૦ દિવસ લાગ્યા હતા. ગબ્બર દ્વારા ઇમામના પુત્રની હત્યા કરવાના દૃશ્યના ફિલ્માંકનમાં ૧૯ દિવસ લાગ્યા હતા. મુંબઈ–પુણે રેલવે માર્ગ પર પનવેલ નજીક ફિલ્માવવામાં આવેલા ટ્રેન લૂંટના દૃશ્યને પૂર્ણ કરવામાં સાત અઠવાડિયાથી વધુ સમય લાગ્યો હતો.

શોલે પ્રથમ ભારતીય ફિલ્મ હતી જેમાં સ્ટીરિયોફોનિક ધ્વનિ અને ૭૦ મિમી વાઇડસ્ક્રીન ફોર્મેટનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે તે સમયે વાસ્તવિક ૭૦ મિમી કેમેરા ખૂબ મોંઘા હોવાથી ફિલ્મનું શૂટિંગ પરંપરાગત ૩૫ મિમી ફિલ્મ પર કરવામાં આવ્યું હતું અને બાદમાં ૪:૩ ચિત્રને ૨.૨:૧ ફ્રેમમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવ્યું હતું.

સિપ્પીના જણાવ્યા મુજબ, ૭૦ મિમી ફોર્મેટ મોટા પડદા પરના પ્રભાવને વધુ વિસ્તૃત કરતું હતું. ફિલ્મમાં છ-ટ્રેક સ્ટીરિયોફોનિક ધ્વનિનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, જેને મોટા પડદા સાથે જોડવામાં આવ્યો હતો. ફિલ્મના પોસ્ટરોમાં પણ ૭૦ મિમી ફોર્મેટ પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો અને ફિલ્મના નામને સિનેમાસ્કોપના લોગો જેવી શૈલીમાં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. ફિલ્મને અગાઉની ફિલ્મોથી અલગ દર્શાવવા માટે પોસ્ટરોમાં "ધ ગ્રેટેસ્ટ સ્ટાર કાસ્ટ એવર એસેમ્બલ્ડ – ધ ગ્રેટેસ્ટ સ્ટોરી એવર ટોલ્ડ" જેવી ટૅગલાઇનનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.

બાહ્ય કડીઓ

• શોલે IMDb પર