ભારતીય સંખ્યા પ્રણાલિ

ભારતીય સંખ્યા પ્રણાલિ એ ભારતીય ઉપખંડની એક પરંપરાગત ગણતરી પ્રણાલી છે, જે ભારત, પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ અને નેપાળમાં સામાન્ય રીતે વપરાય છે. પશ્ચિમી પ્રણાલીમાં દશાંશના ત્રણના સ્થળોએ જૂથો બને છે, પરંતુ ભારતીય પ્રણાલીમાં બે સ્થળો એ બને છે.

ભારતીય અંકપ્રણાલિની ઉત્પત્તિ અને વિકાસ

દેવનાગરી અંકો અને તેમના સંસ્કૃત નામો

દેવનાગરી અંક	આંતરરાષ્ટ્રીય નંબર	સંસ્કૃત નામ
०	0	શૂન્ય
१	1	એક
२	2	દ્વિ
३	3	ત્રિ
४	4	ચતુર
५	5	પંચ
६	6	શટ
७	7	સપ્ત
८	8	અષ્ટ
९	9	નવ

ભારતની વિવિધ લિપિઓમાં ભારતીય અંકો

રોમન અંક	0	1	2	3	4	5	6	7	8	9
ગુજરાતી	૦	૧	૨	૩	૪	૫	૬	૭	૮	૯
ગુરમુખી	੦	੧	੨	੩	੪	੫	੬	੭	੮	੯
દેવનાગરી	०	१	२	३	४	५	६	७	८	९
ઓડિયા	୦	୧	୨	୩	୪	୫	୬	୭	୮	୯
કન્નડ	೦	೧	೨	೩	೪	೫	೬	೭	೮	೯
બંગાળી	০	১	২	৩	৪	৫	৬	৭	৮	৯
મલયાલમ	൦	൧	൨	൩	൪	൫	൬	൭	൮	൯
લિંબુ	᥆	᥇	᥈	᥉	᥊	᥋	᥌	᥍	᥎	᥏
તમિલ	௦	௧	௨	௩	௪	௫	௬	௭	௮	௯
તેલુગુ	౦	౧	౨	౩	౪	౫	౬	౭	౮	౯
તિબેટીયન	༠	༡	༢	༣	༤	༥	༦	༧	༨	༩

સંખ્યાઓનાં નામ

ગુજરાતી	નંબર	ગાણિતિક નંબરો	પશ્ચિમી પ્રણાલીમાં
એક	1	10 ⁰	એકમ
દસ	10	10 ¹	દસ
સો કે શતક	100	10 ²	સો કે શતક
હજાર કે સહસ્ત્ર	1000	10 ³	હજાર કે સહસ્ત્ર
દસ હજાર	10,000	10 ⁴	દસ હજાર
લક્ષ કે લાખ કે સો હજાર	1,00,000	10 ⁵	એક લાખ અથવા મિલિયનનો દસમો ભાગ
દસ લાખ	10,00,000	10 ⁶	મિલિયન
કરોડ	1,00,00,000	10 ⁷	દસ મિલિયન
દસ કરોડ	10,00,00,000	10 ⁸	સો મિલિયન
અબજ	1,00,00,00,000	10 ⁹	એક બિલિયન
દસ અબજ	1,00,00,00,00,000	10 ¹¹	સો બિલિયન અથવા ટ્રિલિયનનો દસમા ભાગ
ખર્વ	1,00,00,00,00,00,000	10 ¹³	દસ ટ્રિલિયન
નિખર્વ	1,00,00,00,00,00,00,000	10 ¹⁵	એક ક્વોડ્રિલિયન
નીલ	1,00,00,00,00,00,00,00,000	10 ¹⁷	સો ક્વોડ્રિલિયન અથવા ક્વિંટિલિયનનો દસમો ભાગ
મહાશંખ અથવા અલ્દ અથવા ઉપાધ	1,00,00,00,00,00,00,00,000	10 ¹⁹	દસ ક્વિંટિલિયન
અંક અથવા મહા-ઉપાધ	1,00,00,00,00,00,00,00,00,000	10 ²¹	એક સેક્સટિલિયન
જલ્દ	1,00,00,00,00,00,00,00,00,00,000	10 ²³	સો સેક્સટિલિયન
માધ	1,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,000	10 ²⁵	દસ સેપ્ટેલિયન
પરાર્ધ	1,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,000	10 ²⁷	ઓક્ટીલિયન
અંત	1,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,000	10 ²⁹	સો ઓક્ટીલિયન
મહા અંત	1,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,000	10 ³¹	દસ નોનિલિયન
શિષ્ટ	1,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,000	10 ³³	એક ડેસિલિયન
સિંઘર	1,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,000	10 ³⁵	સો ડેસિલીયન
મહા સિંઘર	1,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,000	10 ³⁷	દસ અનડેસિલીયન
અદંત સિંઘર	100,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,00,000	10 ⁴¹	સો ડ્યુઓડાસિલીયન

વૈદિક સંખ્યા પદ્ધતિ

પ્રાચીન વૈદિક સાહિત્યમાં અનેક સંખ્યા પદ્ધતિઓ જોવા મળે છે. નીચેના કોષ્ટકમાં વર્ણવેલ પદ્ધતિ એ વાલ્મીકી રામાયણમાં વર્ણવેલ પદ્ધતિ છે. ^[૧]

સંસ્કૃત (લિપ્યંતરણ)	ભારતીય સંખ્યા	ઘાતાંકીય નિરૂપણ	ટૂંકા સ્વરુપે અરબી
एक ( એક )	1	10 ⁰	એક
दश (દશ)	10	10 ¹	દસ
शत (શત)	100	10 ²	સો
सहस्र (સહસ્ર)	1,000	10 ³	એક હજાર
अयुत (અયુત)	10,000	10 ⁴	દસ હજાર
लक्ष (લક્ષ) એક લાખ	1,00,000	10 ⁵	એક લાખ
कोटि (કોટિ) એક કરોડ	1,00,000 શત	10 ⁷	દસ મિલિયન
शंकु (શંકુ)	1,00,000 કોટિ	10 ¹²	એક ટ્રિલિયન
महाशंकु	1,00,000 શંકુ	10 ¹⁷	સો ક્વોડ્રિલિયન
वृन्द	1,00,000 મહાશંકુ	10 ²²	દસ સેક્સટિલિયન
महावृन्द ( મહાવૃંદ)	1,00,000 વૃંદ	10 ²⁷	એક ઓક્ટીલિયન
पद्म (પદ્મ)	1,00,000 મહાવૃંદ	10 ³²	સો અબજિયન
महापद्म (મહ-પદ્મ)	1,00,000 પદ્મ	10 ³⁷	દસ અબજિયન
खर्व (ખર્વ)	1,00,000 મહાપદ્મ	10 ⁴²	એક ટ્રredડકિલિયન
महाखर्व ( મહાખર્વ)	1,00,000 ખર્વ	10 ⁴⁷	સો ક્વોટ્યુઅર્ડસિલીયન
समुद्र (સમુદ્ર)	1,00,000 મહાખર્વ	10 ⁵²	દસ સેક્સડેકિલિયન
ओघ (ઓઘ)	1,00,000 સમુદ્ર	10 ⁵⁷	એક octodecillion
महौघ (મહૌઘ / મહા-ઔઘ)	1,00,000 ઓઘ	10 ⁶²	એક સો નવલકથાકાર

સંદર્ભ

↑ "Valmiki Ramayana Yuddha Kanda". મૂળ માંથી 2013-09-12 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 2020-05-22. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)

આ પણ જુઓ

ભારતીય સંખ્યા
કટપયાદિ સંખ્યા
આર્યભટ્ટની સંખ્યાપદ્ધતિ
<a href="./ નંબર " rel="mw:WikiLink" data-linkid="382" data-cx="{&quot;adapted&quot;:false,&quot;sourceTitle&quot;:{&quot;title&quot;:&quot;संख्या&quot;,&quot;thumbnail&quot;:{&quot;source&quot;:&quot;http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a0/NumberSetinC.svg/80px-NumberSetinC.svg.png&quot;,&quot;width&quot;:80,&quot;height&quot;:63},&quot;description&quot;:&quot;अंक&quot;,&quot;pageprops&quot;:{&quot;wikibase_item&quot;:&quot;Q11563&quot;},&quot;pagelanguage&quot;:&quot;hi&quot;},&quot;targetFrom&quot;:&quot;mt&quot;}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}" class="cx-link" id="mwAnA" title=" નંબર ">સંખ્યા</a>

[1] "Valmiki Ramayana Yuddha Kanda". મૂળ માંથી 2013-09-12 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 2020-05-22. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)

[૧]