કે. બી. હેડગેવાર

વિકિપીડિયામાંથી
Jump to navigation Jump to search
ડૉ. કેશવ બલીરામ હેડગેવાર
Dr. Hedgevar.jpg
જન્મકેશવ બલીરામ હેડગેવાર
(1889-04-01)1 એપ્રિલ 1889
નાગપુર
મૃત્યુ21 જૂન 1940(1940-06-21) (51ની વયે)
નાગપુર
રાષ્ટ્રીયતાભારતીય
અન્ય નામોડોક્ટરજી
વ્યવસાયફિઝીશિયન, રાજનૈતિક કાર્યકર
આ કારણે જાણીતારાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના સ્થાપક

ડૉ. કેશવ બલીરામ હેડગેવાર (૧ એપ્રિલ ૧૮૮૯ – ૨૧ જૂન ૧૯૪૦), એ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (આર. એસ. એસ.)ના સ્થાપક અને સરસંઘચાલક હતા. તેઓ ડૉક્ટરજીના હુલામણા નામે જાણીતા હતા.  તેમણે ૧૯૨૫માં નાગપુર ખાતે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (આર.એસ. એસ.)ની સ્થાપના કરી હતી. જેનો ઉદ્દેશ હિંદુત્વની વિચારધારા ધરાવતા એક ભારતની સંકલ્પનાનો પ્રસાર કરવાનો હતો.[૧][૨]

શરૂઆતનું જીવન[ફેરફાર કરો]

તેમનો જન્મ વિક્રમ સંવત ૧૯૪૬ની ચૈત્ર સુદ પ્રતિપદા (એકમ) (૧ એપ્રિલ ૧૮૮૯) ના દિવસે નાગપુરના મરાઠી દેશસ્થ બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો. [૩][૪][૫] તેમના પિતાનું નામ બલિરામ પંત હેડગેવાર અને માતાનું નામ રેવતી હતું.  તેઓનો પરિવાર એક સામાન્ય પરિવાર હતો.  જ્યારે હેડગેવાર ૧૩ વર્ષના હતા ત્યારે તેમના માતા પિતા બન્ને પ્લેગનો ભોગ બન્યા અને મૃત્યુ પામ્યા.[૬] તેમના મોટા ભાઈ મહાદેવ પંત અને સીતારામ પંતે તેમને મોટો કર્યો અને તેમને યોગ્ય અભ્યાસની સવલત પૂરી પાડી.

જ્યારે તેઓ નાગપુરની નીલ સીટી હાઈ સ્કુલમાં ભણતા હતા ત્યારે  બ્રિટિશ રાજ દ્વારા પ્રતિબંધિત 'વંદે માતરમ્' ગાવા બદ્દલ તેમને શાળામાંથી કાઢી મૂકવામાં આવ્યા હતા.:40 જેને પરિણામે તેમણે આગળનો અભ્યાસ યવતમાળ અને પુણેની રાષ્ટ્રીય શાળામાં કર્યો.  મેટ્રીક સુધીનો અભ્યાસ કર્યા પછી ૧૯૧૦માં તેમને બી. એસ. મુંજે(હિંદુ મહાસભાના પ્રમુખ)એ તેમને વૈદકીય અભ્યાસ માટે કોલકત્તા મોકલ્યા.[૭][૮] જૂન ૧૯૧૪માં તેમણે એલ. એમ.એસ. ની પરીક્ષા પાસ કરી અને એક વર્ષની શિખાઉ તાલિમ લઈ ૧૯૧૫માં તેઓ નાગપુર આવ્યા. [૯]

રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘની સ્થાપના[ફેરફાર કરો]

૧૯૨૦ના દશકમાં હેડગેવારે રાષ્ટ્રીય મહાસભા (કોંગ્રેસ)માં સક્રીય ભૂમિકા ભજવીહતી.  પણ તેની નીતિઓ અને આંતરિક ખટપટો તેમને ગમી નહિ. ૧૯૨૩માં ફાટી નીકળેલા હિંદુ મુસ્લીમ દંગાઓને કારણે એક નવા રાષ્ટ્ર-નિર્માણની સંકલ્પના તેમના વિચારોમાં આકાર પામી. લોકમાન્ય બાળગંગાધર ટિળક અને સ્વાતંત્ર્યવીર સાવરકરના લખાણોની તેમના પર ઊંડી અસર પડી. તેમનો વિચાર હતો કે હિંદુઓનો સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક વારસાના પાયા પર ભારતીય રાષ્ટ્રવાદ રચાવો જોઈએ.[૧૦]

૧૯૩૯ની આર. એસ. એસ.ની મિટિંગમાં હેડગેવાર અને તેમના અન્ય અનુયાયીઓ. 

૧૯૨૫માં વિજયા દશમીને દિવસે હેડગેવારે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘની સ્થાપના કરી. તેનો ઉદ્દેશ હિંદુ સમાજના સંસ્કૃતિક અને આધ્યાત્મિક વારસાને પુનર્જીવન દઈ સમાજનું પુનર્ગઠન કરવાનો અને તેના દ્વારા દેશને વિદેશી આધિપત્યથી છોડાવવાનો હતો. [૧૧] તેમણે આ સંગઠનમાટે 'રાષ્ટ્રીય' શબ્દ પસંદ કર્યો કેમકે તેઓ હિંદુ તરીકેની ઓળખને રાષ્ટ્રીયતા સાથે પ્રતિપાદીત કરવા ધારતા હતા. આ વાતની પુષ્ટી તેમની શાખાની સભાને અંતે ગવાતી પ્રાર્થના દ્વારા થઈ શકે છે. [૧૨] ૧૯૩૬માં તેમણે સંસ્થાની મહિલાશાખાની શરૂઆત કરી.[૧૩][૧૪]


ભૈયાજી દાની, બાબા સાહેબ આપ્ટે, બાળાસાહેબ દેઓરસ અને મધુકર રાવ ભાગવત આદિ તેમના શરૂઆતી અનુયાયીઓ હતા. નાગપુર અને આસપાસના ક્ષેત્રોમાં સંઘ શક્તિશાળી બનવા લાગ્યો અને અમુક સમયમાં તે અન્ય પ્રાંતોમાં પણ ફેલાવા લાગ્યો. હેડગેવાર ઘણી જગ્યાએ ફર્યા અને યુવકોને સંઘના કાર્યમાં સહભાગી થવા આમંત્રણ આપતા. ધીમે ધીમે તેમના ઓળખીતાઓ તેમને પ્રમથી ડોક્ટરજીના હુલામણા નામે સંબોધવા લાગ્યા.[૧૫] તેમની હાકલ થતા સંઘના સ્વયંસેવકો અભ્યાસ માટે કાશી અને લખનૌ જેવા શહેરોમાં ગયા અને ત્યાં પણ સંઘની શાખાઓ સ્થાપી.

રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘની સ્થાપના પછી રાજનૈતિક પ્રવૃત્તિઓ[ફેરફાર કરો]

૧૯૨૫માં રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘની સ્થાપના પછી હેડગેવારે સંઘને ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ થી દૂર રાખ્યો. બ્રિટિશ વિરોધી જાહેર જાય એવી કોઈ પણ રાજનૈતિક પ્રવૃત્તિથી સંઘ દૂર રહ્યો. રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના લેખક સી. પી. ભીશીકર લખે છે કે,"સંઘની સ્થાપના પછી, ડૉક્ટર સાહેબે તેમના ભાષણો માત્ર હિંદુ સંગઠન પર જ કેંદ્રીત રાખ્યા હતા. તેમાં સરકાર ઉપર સીધી ટિપ્પણીઓ નહિવત્ હતી."[૧૬][પાનાં ક્રમાક જરૂરી છે][૧૭]

૧૯૨૯ના લાહોર અધિવેશનમાં જ્યારે મહાસભા (કૉંગ્રેસ)એ પૂર્ણ સ્વરાજ્યનો ઠરાવ પસાર કર્યો અને ૨૬ જાન્યોઆરી ૧૯૩૦નો દિવસ સ્વતંત્રતા દિવસ તરીકે ઉજવવાનું નક્કી કર્યું ત્યારે હેડગેવારે સંઘની શાખાઓ માટે પરિપત્ર જાહેર કર્યું જેમાં તેમણે તે દિવસે  ત્રિરંગા ધ્વજને બદલે ભગવો ઝંડો ફરકાવી પ્રાર્થના કરવાનું જણાવ્યું હતું.[૧૮][૧૯][૨૦][૨૧] માત્ર ૧૯૩૦ના વર્ષે જ સંઘે ૨૬ જાન્યુઆરી ઉજવી, ત્યાર બાદ આ ઉજવણી બંધ થઈ. પરંતુ દેશમાં ૨૬ જાન્યુઆરી ઉજવાતી રહી અને પ્રાય: તેના પરિણામ સ્વરૂપ લોકો અને પોલીસ વચ્ચી સંઘર્ષ થતો. .સી. પી. ભીશીકર આગળ જણાવે છે કે

[અપ્રિલ ૧૯૩૦માં], મહાત્મા ગાંધીએ બ્રિટિશ સરકાર વિરુદ્ધ સત્યાગ્રહ કરવાની હાકલ પાડી હતી. ગાંઘીજીએ જાતે દાંડી યાત્રા કરી મીઠાનો સત્યાગ્રહ કર્યો.  આમાં ડૉ હેડગેવારી નિજી ધોરણે ભાગ લેવાનું નક્કી કર્યું અને સંઘને સત્તાવાર રીતે સ્વાતંત્ય ચળવળથી દૂર રાખ્યો. તેમણે દરેક સ્થળે માહિતી મોકલાવી કે સંઘ સત્યાગ્રહમાં ભાગ નહિ લે. તેમ છતાં જે લોકો નિજી ધોરણે ભાગ લેવા માંગે તેમના પર કોઈ રોક નથી. આનો અર્થ એવો થયો કે સંઘનો કોઈ પણ  જવાબદાર કાર્યકર સત્યાગ્રહમાં ભાગ ન લઈ શકે.[૨૨][૨૩]

હેડગેવાર હમેંશા ભાર મૂકતા કે ૧૯૩૦ની સવિનય કાનૂન ભંગની ચળવળમાં તેમેણે અંગત રીતે ભાગ લીધો હતો ન કે આર. એસ. એસ કાર્યકર તરીકે. તેઓ આર.એસ.એસ.ને રાજનીતિથી દૂર રાખવા માંગતા હતા. [૨૪]

મૃત્યુ અને વારસો[ફેરફાર કરો]

જીવનના પાછલા ભાગમાં તેમની તબિયત બગડવા લાગી. તેમને પ્રાય: પીઠનો દુઃખાવો રહેતો. તેમણે સંઘની સત્તાઓ એમ. એસ. ગોલવલકરને સોંપી, જેઓ આગળ જઈ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના સંઘચાલક બન્યા. [૨૫]:50 ૧૯૪૦માં  ગરમ પાણીના ઝરાના ઉપચાર માટે તેમને બિહારના રાજગૃહીમાં લઈ જવામાં આવ્યા.:189

૧૯૪૦માં તેમણે  સંઘ શિક્ષા વર્ગમાં સ્વયંસેવકોને છેલ્લું ઉદ્બોધન કર્યું. તેમાં તેમણે જણાવ્યું કે: 'આજે હ્ં મારી આંખ સમક્ષ એક સૂક્ષ્મ હિંદુ રાષ્ટ્ર જોઈ રહ્યો છું.":25 ૨૧ જૂન ૧૯૪૦ના દિવસે નાગપુરમાં તેમનું મૃત્યુ થયું. તેમને અંત્યેષ્ટી  નાગપુરના રેશમ બાગમાં સંપન્ન કરવામાં આવી.

તેમનું નામ અપાયેલ સંસ્થાઓ[ફેરફાર કરો]

  • શ્રી કેશવ કો-ઑપરેટીવ સોસાયટી લિ. જુનાગઢ ગુજરાત.
  • ડૉ. હેડગેવાર ઈન્સ્ટીટ્યૂટ ઑફ મેડિકલ સાયન્સીસ એન્ડ રીસર્ચ (ધીમસર) અમરાવતી. [૨૬]
  • ડૉ. હેડગેવાર શિક્ષણ પ્રતિષ્ઠાન અહેમદનગર[૨૭]
  • ડૉ. હેડગેવાર હાઈ સ્કુલ, ગોવા[૨૮]
  • ડૉ. હેડગેવાર આરોગ્ય સંસ્થાન, કારકરડૂમા, નવી દીલ્હી
  • ડૉ. હેડગેવાર હોસ્પીટલ,  ઔરંગાબાદ.

સંદર્ભો[ફેરફાર કરો]

  1. Taneja, S. P. (2009). Society and politics in India. Delhi, India: Swastik Publishers & Distributors. p. 332. ISBN 978-81-89981-29-7.
  2. N.V.Subramanian (29 August 2012). "All in the Family". News Insight. Retrieved 31 August 2012.
  3. "Remembering RSS Founder Dr KB Hedgewar on his 123th Birthday on Yugadi".
  4. Smyth, Douglas C. (1972). "The Social Basis of Militant Hindu Nationalism". The Journal of Developing Areas. 6 (3): 327. JSTOR 4189906.Check date values in: 1972 (help)
  5. Goodrick-Clarke,, N. (2000). Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth, and Neo-Nazism. New York, NY: NYU Press. p. 58. ISBN 0-8147-3110-4. Retrieved 5 October 2015.Check date values in: 2000 (help)
  6. John Zavos (2000). The Emergence of Hindu Nationalism in India. Oxford University Press. p. 184. ISBN 978-0-19-565140-9.Check date values in: 2000 (help)
  7. Koenraad Elst (2001). Decolonizing the Hindu mind: ideological development of Hindu revivalism. Rupa & Co. p. 144. ISBN 978-81-7167-519-7.Check date values in: 2001 (help)
  8. Christophe Jaffrelot (1999). The Hindu Nationalist Movement and Indian Politics: 1925 to the 1990s : Strategies of Identity-building, Implantation and Mobilisation (with Special Reference to Central India). Penguin Books India. p. 33. ISBN 978-0-14-024602-5.Check date values in: 1999 (help)
  9. Kelkar, D. V. (4 February 1950). "The R.S.S.". Economic Weekly.Check date values in: 4 February 1950 (help)
  10. Malik, Yogendra (1994). Hindu nationalists in India : the rise of the Bharatiya Janata Party. Boulder: Westview Press. p. 158. ISBN 0-8133-8810-4.Check date values in: 1994 (help)
  11. Moyser, George (1991). Politics and religion in the modern world. London New York: Routledge. p. 158. ISBN 978-0-415-02328-3.Check date values in: 1991 (help)
  12. Basu, Datta (1993). Khaki Shorts and Saffron Flags: A Critique of the Hindu Right. New Delhi: Orient Longman Limited. p. 18. ISBN 9780863113833.
  13. Jayawardena, Kumari (1996). Embodied violence : communalising women's sexuality in South Asia. London New Jersey: Zed Books. pp. 126–167. ISBN 978-1-85649-448-9.Check date values in: 1996 (help)
  14. "Hindutva's Other Half". Hindustan Times. 27 April 2014.Check date values in: 27 April 2014 (help)
  15. Partha Banerjee (1998). In the Belly of the Beast: The Hindu Supremacist RSS and BJP of India : an Insider's Story. Ajanta Books International. p. 42.Check date values in: 1998 (help)
  16. Bhishikar, C.P (1994). Sangh Vriksh ke Beej: Dr. Keshav Rao Hedgewar. New Delhi: Suruchi Prakashan.Check date values in: 1994 (help)
  17. Shamsul Islam (2006). Religious Dimensions of Indian Nationalism: A Study of RSS. Media House. pp. 188–. ISBN 978-81-7495-236-3.Check date values in: 2006 (help)
  18. Chitkara 2004.
  19. Tapan Basu (1 January 1993). Khaki Shorts and Saffron Flags: A Critique of the Hindu Right. Orient Blackswan. pp. 21–. ISBN 978-0-86311-383-3.Check date values in: 1 January 1993 (help)
  20. Vedi R. Hadiz (27 September 2006). Empire and Neoliberalism in Asia. Routledge. pp. 252–. ISBN 978-1-134-16727-2.Check date values in: 27 September 2006 (help)
  21. Ram Puniyani (21 July 2005). Religion, Power and Violence: Expression of Politics in Contemporary Times. SAGE Publications. pp. 141–. ISBN 978-0-7619-3338-0.Check date values in: 21 July 2005 (help)
  22. Bhishikar, C.P (1994). Sangh Vriksh ke Beej: Dr. KeshavRao Hedgewar. Suruchi Prakashan. p. 20.Check date values in: 1994 (help)
  23. Ram Puniyani (6 July 2005). Religion, Power and Violence: Expression of Politics in Contemporary Times. SAGE Publications. pp. 129–. ISBN 978-81-321-0206-9.Check date values in: 6 July 2005 (help)
  24. Christopher Jaffrelot (1996). The Hindu Nationalist Movement and Indian Politics. Penguin India. p. 74. ISBN 0140246029.Check date values in: 1996 (help)
  25. Pralay Kanungo (1 January 2002). RSS's tryst with politics: from Hedgewar to Sudarshan. Manohar. ISBN 978-81-7304-398-7.Check date values in: 1 January 2002 (help)
  26. "Dr.Hedgewar Institute Of Medical Sciences & Research, Amravati". Archived from the original on 5 November 2014.
  27. "Dr.Hedgewar Shikshan Pratishthan, Ahmednagar".
  28. "Dr. K.B. Hedgewar High School, Goa".