યદુવંશ

વિકિપીડિયામાંથી
Jump to navigation Jump to search
જાહલ અને સોનલ બાઇ ના સાથે દેવાયત બોદર નામના આહીર સામંત નું ચુડાસમા રાજકુંવર નવઘણની રક્ષા હેતુ પોતાના પુત્ર ઉગાનું વધ્ધ કરતા એક ઐતિહાસિક ચિત્ર. [૧]

યદુવંશ અથવા યદુવંશી શબ્દ ભારતીય ઉપમહાદ્વીપના એ જનસમુદાય માટે પ્રયુક્ત કરવામાં આવે છે, જે ચંદ્રવંશી રાજા યદુના વંશજો મનાય છે. ચુડાસમા સૌરાષ્ટ્ર નો એક યદુવંશી રાજપૂત વંશ છે[૨][૩]. મહાભારત કાળમાં પણ સૌરાષ્ટ્ર યાદવોનું રાજય હોવાનો ઉલ્લેખ છે.જાડેજા રાજપૂત એ ગુજરાત નો એક યદુવંશી રાજપૂત વંશ છે[૪][૫]ટોડ અને કે. સી. યાદવ જેવા ઇતિહાસકારો દાવો કરે છે કે આહીર પુરુરવાના ચંદ્રવંશી ક્ષત્રિય કુળના યાદવો છે. તેઓ માને છે કે તેમનો પ્રાચીન વસવાટ સતલજ અને યમુના નદીની વચ્ચેનો પ્રદેશ હતો જ્યાંથી તેઓ હિજરત કરી પૂર્વ દિશામાં મથુરાથી આગળ અને દક્ષિણ દિશામાં ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર સુધી ગયાં. હરિયાણા રાજ્યનું નામ પણ અભિરાયણ (આ પ્રદેશનાં મૂળ વાસીઓ) પરથી ઉતરી આવ્યું હોય તેમ માનવામાં આવે છે. અભિરાયણ શબ્દનું મૂળ 'અભિર' એટલે કે નિડર શબ્દમાં રહ્યું હોય તેમ પણ શક્ય છે.

તેજ પ્રમાણે, ગુજરાતમાં મળી આવેલા શિલા લેખ અનુસાર મધ્ય ભારતના ઉચ્ચ પ્રદેશના ભિલ્સા (વિદીશા) અને ઝાંસી વચ્ચેનું ક્ષેત્ર આહીરવાડના નામે ઓળખાતું હતું. હિંદુ લેખકોના મતાનુસાર આહીરોને વાયવ્ય દિશાના રહેવાસી જણાવ્યાં છે.[૬][૭][૮][૯]

ભારતીય માનવ વૈજ્ઞાનિક કુમાર સુરેશ સિંહના અનુસાર માધુરીપુત્ર, ઈશ્વરસેન અને શિવદત્ત નામક ઘણાય વિખ્યાત આહીર રાજાઓ કાલાંતરે રાજપૂતોમાં જોડાઈને યદુવંશી રાજપૂત કહેવાયા. [૧૦]

યદુવંશ પૌરાણિક કથા[ફેરફાર કરો]

યદુ ઋગ્વેદ માં વર્ણિત પાંચ ભારતીય આર્ય જનોં (પંચજન, પંચક્ષત્રિય અથવા પંચમાનુષ) માં થી એક છે.[૧૧]

હિન્દૂ મહાકાવ્ય મહાભારત, હરિવંશ અને પુરાણોમાં યદુને રાજા યયાતિ અને રાણી દેવયાનીના પુત્ર બતાવ્યા છે. રાજકુમાર યદુ એક સ્વાભિમાની અને સુસંસ્થાપિત શાસક હતા. વિષ્ણુ પુરાણ, ભાગવત પુરાણ અને ગરુણ પુરાણના અનુસાર યદુના ચાર પુત્ર હતા, જ્યારે બાકીના પુરાણો અનુસાર તેમના પાંચ પુત્ર હતા.[૧૨] બુધ અને યયાતિના મધ્યના બધા રાજાઓને સોમવંશી અથવા ચંદ્રવંશી કહેવામાં આવ્યું છે. મહાભારત અને વિષ્ણુ પુરાણના અનુસાર યદુએ પિતા યયાતિને પોતાની યુવાવસ્થા પ્રદાન કરવું સ્વીકાર્યું નહીં જે કારણે યયાતિએ યદુના કોઈપણ વંશજને તેના રાજવંશ અને સામ્રાજ્યમાં ન જોડાવા બદલ શ્રાપ આપ્યો હતો. આ કારણોસર, યદુના વંશજો સોમવંશથી વિમુખ થઈ ગયા અને માત્ર રાજા પુરૂના વંશજો સોમવંશી કહેવાયા. આ પછી મહારાજ યદુએ ઘોષણા કરી કે તેમના વંશજો ભવિષ્યમાં યાદવ અથવા યદુવંશી કહેવાશે.[૧૩] યદુ ના વંશજોએ અભૂતપૂર્વ ઉન્નતિ કરી પણ પછી તેઓ બે ભાગ માં વિભાજિત થઈ ગયા.

ઉત્પત્તિ[ફેરફાર કરો]

યદુવંશી આહીરો કૃષ્ણ ના પ્રાચીન યાદવ જનજાતિ ના વંશજ મનાય છે.[૧૪]તેઓ ટૉડની 36 રોયલ રેસ ની સૂચિમાં શામેલ છે.[૧૫]

વિભિન્ન હિંદુ ધર્મગ્રંથો અને જુના લેખો થી સંકેત મળે છે કે ભારત માં તેમની મોજુદગી 6000 ઈ.પૂ. થી પણ જૂની પ્રાચીન કાળથી છે.[૧૬]

વંશજ જાતિયો[ફેરફાર કરો]

રાજા સહસ્ત્રજીતના વંશને હૈહય વંશ કહેવામાં આવતું હતું અને તેમના પૌત્રનું નામ પણ હૈહય હતું.[૧૭] રાજા ક્રોષ્ટાના વંશજોને કોઈ વિશેષ નામ આપવામાં આવ્યું ન હતું, તેઓ સામાન્ય રીતે યાદવ કહેવાયા છે.,[૧૭] પી॰ એલ॰ ભાર્ગવના અનુસાર જ્યારે રાજ્યનું વિભાજન થયું ત્યારે સિંધુ નદીના પશ્ચિમનું રાજ્ય સહસ્ત્રજીતને મળ્યું અને પૂર્વ નો ભાગ ક્રોષ્ટાને સોંપવામાં આવ્યું.[૧૮]

આધુનિક ભારતનાં યાદવ [૧૯]અથવા આહીર(આયર)[૨૦][૨૧][૨૨][૨૩][૨૪] યદુવંશજો મનાય છે.

પૌરાણિક દૃષ્ટિથી, આહીર અથવા આભીર યદુવંશી રાજા આહુકનાં વંશજ છે.[૨૫] શક્તિ સંગમ તંત્રમાં ઉલ્લેખ મળે છે કે રાજા યયાતિની બે પત્નીઓ હતી- દેવયાની અને શર્મિષ્ઠા. દેવયાનીથી યદુ અને તુર્વશૂ નામક પુત્રો થયા. યદુનાં વંશજ યાદવ કહેવાયા. યદુવંશીય ભીમ સાત્વતનાં વૃષ્ણિ આદિ ચાર પુત્રો થયા અને એમની જ ઘણી પેઢીઓ પછી રાજા આહુક થયા, જેમના વંશજ આભીર અથવા આહીર કહેવાયા.[૨૬]

आहुक वंशात समुद्भूता आभीरा इति प्रकीर्तिता। (શક્તિ સંગમ તંત્ર, પૃષ્ઠ 164)[૨૭]

આ પંક્તિથી સ્પષ્ટ થાય છે કે યાદવ અને આભીર મૂળભૂત રીતે એકજ વંશના ક્ષત્રિય છે તથા "હરિવંશ પુરાણ" માં પણ આ તથ્યની પુષ્ટિ થાય છે.[૨૮]

મેગાસ્થનીજનાં વૃતાંત અને મહાભારતનાં વિગતવાર અભ્યાસ કર્યા પછી રુબેન આ નિશ્ચય પર પહોંચ્યા કે " ભગવાન કૃષ્ણ એક ગોપાલક નાયક હતા તથા ગોપાલકોની જાતિ આહીર જ કૃષ્ણના અસલી વંશજ છે, ન કે કોઈ બીજું રાજવંશ."[૨૯]

અમુક વિદ્વાનો ચુડાસમા, જાડેજા તથા દેવગિરીના યાદવો ને પણ આભીર જ માને છે. [૩૦][૩૧]

રાજપૂત, પાંચમી અને છઠ્ઠી સદીમાં પ્રથમ વખત ચિત્રમાં આવ્યા હતા. તેથી તે કોઈની કલ્પના અને સમજની બહાર છે કે કેવી રીતે કરૌલીના યાદવ (અલવર જીલ્લામાં), રતલામ (મધ્યપ્રદેશમાં) અને બિકાનેરના ભાટ્ટી (રાજસ્થાન) પોતાને રાજપૂત જાતિ સાથે કઈ રીતે જોડે છે. જોકે, એ પણ સંભવ છે કે વિદેશી અક્રમણકારીઓ દ્વારા આક્રમણોના સમયે અને એમના દ્વારા પ્રાપ્ત થતી લગાતાર જીત ના ચાલતા, નાના યાદવ રાજ્યોએ અન્ય રિયાસતો સાથે ગઠન કરતા સમય, પોતાની ઓળખ વિલય કરી દીધી હશે.[૩૨]

આ પણ જુઓ[ફેરફાર કરો]

સંદર્ભ[ફેરફાર કરો]

  1. Christian Mabel Duff Rickmers (1972). The Chronology of Indian History, from the Earliest Times to the Beginning of the Sixteenth Century Issue 2 of Studies in Indian history. Cosmo Publications, Original from the University of California. p. 284. Check date values in: |year= (મદદ)
  2. Singh, Virbhadra (1994). The Rajputs of Saurashtra. Popular Prakashan. p. 35. ISBN 978-8-17154-546-9. Check date values in: |year= (મદદ)
  3. Desai, Shambhuprasad Harprasad (1965). Prabhāsa ane Somanātha. Narendra Bhāīśaṅkara Trivedī. Check date values in: |date= (મદદ)
  4. Kārāṇī, Dulerāya (1968). Kaccha kalāghara. Check date values in: |date= (મદદ)
  5. Joshī, Kalyāṇarāya Nathubhāī (1970). Okhāmaṇḍalanā Vāghera. Prācyavidyā Mandira, Mahārāja Sayājarāva Viśvavidyālaya. Check date values in: |date= (મદદ)
  6. "articles32.htm | sep25 | currsci | Indian Academy of Sciences". www.ias.ac.in (અંગ્રેજી માં). Retrieved ૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭. Check date values in: |accessdate= (મદદ)
  7. "Bartleby.com: Great Books Online -- Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more". www.bartleby.com (અંગ્રેજી માં). Retrieved ૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭. Check date values in: |accessdate= (મદદ)
  8. "Genealogies". www.theology.edu. Retrieved ૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭. Check date values in: |accessdate= (મદદ)
  9. "The Sunday Tribune - Spectrum - 'Art and Soul". www.tribuneindia.com. Retrieved ૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭. Check date values in: |accessdate= (મદદ)
  10. Singh, K. S. (1 January 1998). People of India: Rajasthan. Popular Prakashan. pp. 44–. ISBN 978-81-7154-766-1. Retrieved 26 July 2011. Check date values in: |accessdate=, |date= (મદદ)
  11. Singh, Upinder (2008). A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century. Delhi: Pearson Education. p. 187. ISBN 978-8-13171-120-0. Check date values in: |year= (મદદ)
  12. Patil, Devendrakumar Rajaram (1946). Cultural History from the Vāyu Purāna Issue 2 of Deccan College dissertation series, Poona Deccan College Post-graduate and Research Institute (India). Motilal Banarsidass Publisher. p. 10. Retrieved 23 September 2014. Check date values in: |accessdate=, |date= (મદદ)
  13. भाटी, हरी सिंह (2000). भटनेर का इतिहास. कवि प्रकाशन. Retrieved 19 जून 2016. Check date values in: |accessdate=, |year= (મદદ)
  14. Sanjay Yadav (2011). The Environmental Crisis of Delhi: A Political Analysis. Worldwide Books. pp. 52–. ISBN 978-81-88054-03-9. Retrieved 17 August 2018. Check date values in: |accessdate=, |year= (મદદ)
  15. Association of Population Geographers of India (1988). "Population Geography: A Journal of the Association of Population Geographers of India, Volume 10, Issues 1-2". The Association Original : the University of California. p. xi. Retrieved 21 June 2017. Check date values in: |accessdate=, |date= (મદદ)
  16. Yadava, S. D. S. (2006). Followers of Krishna: Yadavas of India. Lancer Publishers. p. 18. ISBN 9788170622161. Retrieved 2012-12-03. Check date values in: |accessdate=, |year= (મદદ)
  17. ૧૭.૦ ૧૭.૧ Pargiter, F.E. (1972). Ancient Indian Historical Tradition, Delhi: Motilal Banarsidass, p.87.
  18. Misra, V.S. (2007). Ancient Indian Dynasties, Mumbai: Bharatiya Vidya Bhavan, ISBN 81-7276-413-8, pp.162-3
  19. Pinch, William R. (1996). Peasants and Monks in British India. University of California Press. p. 91. ISBN 978-0-52091-630-2. Retrieved 23 September 2014. Check date values in: |accessdate=, |date= (મદદ)
  20. K. S. Singh (1998). Rajasthan, Volume 1. Popular Prakashan. p. 44. ISBN 9788171547661. Check date values in: |year= (મદદ)
  21. Sandria B. Freitag (1992). Culture and Power in Banaras: Community, Performance, and Environment, 1800-1980. University of California Press. p. 136. ISBN 9780520080942. Check date values in: |year= (મદદ)
  22. S. D. S. Yadava (2006). Followers of Krishna: Yadavas of India. Lancer Publishers,. p. 10. ISBN 9788170622161. Check date values in: |year= (મદદ)
  23. Subodh Kapoor (2002). The Indian Encyclopaedia, Volume 1. Genesis Publishing Pvt Ltd,. p. 108. ISBN 9788177552577. Check date values in: |year= (મદદ)
  24. Temples of Kr̥ṣṇa in South India: History, Art, and Traditions in Tamilnāḍu by T. Padmaja p.34
  25. Dvārakāprasāda Mītala. "Hindī sāhitya meṃ Rādhā". Javāhara Pustakālaya, 1970. p. 35. Retrieved 30 Aug 2006. Check date values in: |accessdate= (મદદ)
  26. भाषा भूगोल व सांस्कृतिक चेतना, Vijaya Candra Publisher Vidyā Prakāśana, 1996 Original from the University of California, पृष्ठ 28
  27. भाषा भूगोल व सांस्कृतिक चेतना, Vijaya Candra Publisher Vidyā Prakāśana, 1996 Original from the University of California, पृष्ठ 28,29,30
  28. Dvārakāprasāda Mītala (1981). "Braja kā rāsa raṅgamc̃a". the University of Michigan: Neśanala. Retrieved 19 अप्रैल 2016. Check date values in: |accessdate=, |date= (મદદ)
  29. Megasthenes and Indian Religion. Motilal Banarsidass Publ. 1996. p. 85. ISBN 9788120813236. Retrieved 11 अक्तूबर 2016. Unknown parameter |last૧= ignored (મદદ); Unknown parameter |first૧= ignored (મદદ); Check date values in: |accessdate=, |date= (મદદ)
  30. "The Glory that was Gūrjaradeśa, Volume 2". Bharatiya Vidya Bhavan, 1943. p. 136. Retrieved 8 Nov 2006. Check date values in: |accessdate= (મદદ)
  31. Association of Population Geographers of India (1988). "Population Geography: A Journal of the Association of Population Geographers of India, Volume 10, Issues 1-2". The Association Original : the University of California. p. 5. Retrieved 21 June 2017. Check date values in: |accessdate=, |date= (મદદ)
  32. Yadava, S. D. S. (2006). Followers of Krishna: Yadavas of India. Lancer Publishers. p. 18. ISBN 9788170622161. Retrieved 2012-12-03. Check date values in: |accessdate=, |year= (મદદ)