આહીર

વિકિપીડિયામાંથી
Jump to navigation Jump to search
આહીર/યાદવ/અહીર/ગવળી/રાવ/આપા/આતા
વર્ગીકરણ ચંદ્રવંશી ક્ષત્રિય
ધર્મો હિંદુ
ભાષાઓ ગુજરાતી, ભોજપુરી, મરાઠી, હરિયાણવી, હિન્દી
વસ્તીવાળા રાજ્યો ભારત, નેપાળ અને પાકિસ્તાન
ઉપશાખાઓ રાવ, યાદવ, જાધવ, જાદવ, ગવળી, ઘોશ, આભિર
મધ્ય એશીયા (ઇ.સ. ૫૦૦) શક્યત: આહીરોની માતૃભૂમિ દર્શાવે છે.

આહીર મુખ્યત્વે એક પ્રાચીન ભારતીય જાતિ સમૂહ છે, જેમના સદસ્યો ને યાદવ સમુદાયના નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે તથા અહીર, યાદવ અને રાવ સાહબ કહેવામાં આવે છે,[૧][૨] કેમકે આ શબ્દો ને એક બીજાના પર્યાયવાચી મનાય છે.

આહીર એક પ્રાચીન લડાયક જાતિ[૩] છે, કે જે અભીરા અથવા અભીર તરીકે પણ ઓળખાય છે.[૪] ભારતની આહીર જાતિ પ્રાચીન કાળથી ભારત અને નેપાળના વિભિન્ન ભાગોના શાસનકર્તાઓ પૈકીની એક છે. અભીરાનો અર્થ નિડર થાય છે. શાક્યો, હૂણો અને સાયથિઅન્સ (૬૦૦૦ ઈ.પૂ.)ના સમયમાં, આહીરો લડાયક યોદ્ધાઓ હતા. એ પૈકીના કેટલાક ખેડુતો તેમ જ પશુપાલકો પણ હતા. આહીર જનજાતિના લોકો પરંપરાગત રીતે ગૌપાલક તેમ જ ગોવાળો છે. પવિત્ર ગાયો સાથેના આ સંબંધે એમને વિશેષ દરજ્જો આપ્યો છે.[૫] તેઓ સૌરાષ્ટ્ર - કચ્છ વિસ્તારમાં મોટી સંખ્યામાં જોવા મળે છે. આમ તો તેઓ પશ્ચિમ ગુજરાતના ક્ષેત્રમાં જ નહીં પરંતુ રાજસ્થાન, મહારાષ્ટ્ર, પંજાબ, ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને નેપાળમાં પણ જોવા મળે છે. આહીરો ભારતના ધનગર જાતિની પેટા જ્ઞાતિ ગણાય છે. આહીર સમુદાય તરાઈમાં મોટી સંખ્યામાં મોજુદ છે, જે દક્ષિણ ભાગમાં આવે છે. આહીરોનો જાટ સાથે નજીકનો ગોત્ર સંબંધ જોવા મળે છે. તેઓનો શારિરીક બાંધો પણ એકસરખો જોવા મળે છે. આહીરોનો મુખ્ય તહેવાર દિવાળી અને જન્માષ્ટમી છે. ભારત માં આશરે ૪ કરોડ આહીરો છે.

મૂળ

આહીર મહારાજ યદુ ના વંશજ છે જે એક ઐતિહાસિક ચંદ્રવંશી ક્ષત્રિય રાજા હતા.[૬] [૭] આહીરો ને એક જાતિ, વર્ણ, અથવા નસલના રૂપમાં વર્ણિત કરવામાં આવે છે, જેમણે ભારત અને નેપાળ પર રાજ કર્યું હતું.[૮]

આહીરોનો ઉદ્ગમ વિવાદાસ્પદ રહ્યો છે. વિવિધ વિદ્વાનો વિવિધ મતો પ્રદર્શિત કરે છે. અમુક ઇતિહાસકારો માને છે કે તેઓ મધ્ય એશિયના શક્તિશાળી ગોપાલક હતા.[૫]

ઇતિહાસકારો જાટને ગેતી, આહીરને અવાર (યુરેશિયન અવાર), શકને સાઈથીલ, ગુજ્જર અને ખત્રીને "ખઝાર", ઠાકુર અને ટરખન (પંજાબ)ને ટુખારીયન, સૌરાષ્ટ્રને સૌરા માટી કે સર્માટીયન્સ, સીસોદીયાને "સેસાનીયન" પરથી ઉતરી આવેલા માને છે.[૯]

ગુજરાતના આહીરો

કચ્છ જિલ્લો, ગુજરાત

ગુજરાતમાં આહીરોની ઘણી વસ્તી છે[૧૦]. ગુજરાતમાં આહીરોની મુખ્ય પાંચ જાતિઓ છે: પરથારિયા, પંચોળી, મચ્છોયા, બોરીચા અને સોરઠિયા. ભારતના ૧.૮ કરોડ આહીરોમાંના ૩ લાખ જેટલા આહીરો કચ્છમાં વસે છે. આ જાતિઓ મુખ્યત્વે ખેડૂતો છે જે એક સમયે દૂધ અને ઘી વેચતા હતાં પણ વરસાદની અનિયમિતતાને કારણે હવે તેમણે પોતાનો ધંધો ટ્રાંસપોર્ટ અને મીઠાનો વ્યવસાય અપનાવ્યો છે. તેમની માતૃભાષા ગુજરાતી છે.[૧૧]

પરથારિયા આહીરો પૂર્વી કચ્છમાં રહે છે અને તેમણે એક વ્રજવાણી નામે ગામ સ્થાપ્યું હતું. મચ્છોયા અને બોરીચા આહીરો ચોરડ ક્ષેત્રમાં રહેતાં (સાતલપુર). પરથારિયા આહીરો ચોબારી, રામવાવ, કુડા, ગવરીપર, કણખૉઇ, અમરાપર, રતનપર, ખેંગારપર, લોડાઇ, ધ્રંગ, ધોરી, સુમરાસર, મમુઆરા, વાંગ, દાદોર, કુનેરીયા, નોખણીયા, લાખાપર, સતાપર, હીરાપર, પશુડા, લુણવા જેવા અનેક ગામો માં રહે છે. મચ્છોયા આહીર અલિયાબાડા, વાવડી, નેસડા રાજયર, પાધર, વાઘુરા, ટપ્પર, પડાણા અને ભુવડ ગામોમાં રહે છે. સોરઠીયા આહીર અંજાર, જામનગર, ભાવનગર, તાવિડા, રાજકોટ, જુનાગઢ,પોરબંદર, અમદાવાદ, લીંબડીમાં રહે છે. નાગોર અને શિયાણીમાં રહે છે. બોરીચા આહીર અંજાર, મેઘપર-બોરીચી, મિઠીરોહર, ભારાપર વીરા, મોડસર, ખોખરા, કાન્યાબે, જુમ્ખા, બળદિયા અને કેરામાં રહે છે.[૧૨]

પોરબંદરથી દ્વારકા જતા માર્ગ પર હર્ષદથી દ્વારકા અને જામનગર તેમજ ભાણવડ સુધીના વિસ્તારમાં સોરઠીયા આહીરની વસ્તી તેમજ સમગ્ર ગામો આવેલ છે. તેમજ પોરબંદરથી ઉના તેમજ જુનાગઢ વિસ્તારમાં સોરઠીયા તેમજ મચ્છોયા આહીરોની વસ્તી રહેલી છે. તેમજ મોરબી વિસ્તારમાં બોરીચા તેમજ મચ્છોયા આહીરોની વસ્તી રહેલી છે.

ગુજરાત રાજ્યમાં વસતા આહીરોના નામમાં વપરાતી અટકો

ગુજરાતમાં આહીર મુખ્ય જ્ઞાતિમાં ઓળખાય છે, તેમની પેટા જ્ઞાતિઓ પૈકી,

  1. મચ્છુ નદી ને કાંઠે વસ્યા તેથી મચ્છોયા કહેવાયા.
  2. સોરઠમાં રહેવા લાગ્યા તેથી સોરઠીયા કહેવાયા.
  3. કચ્છના વાગડ વિસ્તારના પરાવથર પંથકમાં વસ્યા તે પરાવથરિયા કહેવાયા.
  4. પાંચાલમાં વસ્યા તે પંચોળી કહેવાયા.

આ ઉપરાંત આહીર જ્ઞાતિ દ્વારા વપરાતી અમુક અટકો (કક્કાવારી પ્રમાણે) નીચે મુજબ છે.

મહારાષ્ટ્રમાં આહીરો

મહારાષ્ટ્ર રાજ્યમાં વસતા આહીરો જાદવ, જાધવ, ગવલી કે ગવળી તરીકે ઓળખાય છે. [૧૩][૧૪][૧૫]

ચંદ્રવંશી/યદુવંશી ક્ષત્રિયો

ટોડ અને કે. સી. યાદવ જેવા ઇતિહાસકારો દાવો કરે છે કે આહીર પુરુરવાના ચંદ્રવંશી ક્ષત્રિય કુળના યાદવોના વંશજો છે. તેઓ માને છે કે તેમનો પ્રાચીન વસવાટ સતલજ અને યમુના નદીની વચ્ચેનો પ્રદેશ હતો જ્યાંથી તેઓ હિજરત કરી પૂર્વ દિશામાં મથુરાથી આગળ અને દક્ષિણ દિશામાં ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર સુધી ગયાં. હરિયાણા રાજ્યનું નામ પણ અભિરાયણ (આ પ્રદેશનાં મૂળ વાસીઓ) પરથી ઉતરી આવ્યું હોય તેમ માનવામાં આવે છે. અભિરાયણ શબ્દનું મૂળ 'અભિર' એટલે કે નિડર શબ્દમાં રહ્યું હોય તેમ પણ શક્ય છે.

તેજ પ્રમાણે, ગુજરાતમાં મળી આવેલા શિલા લેખ અનુસાર મધ્ય ભારતના ઉચ્ચ પ્રદેશના ભિલ્સા (વિદીશા) અને ઝાંસી વચ્ચેનું ક્ષેત્ર આહીરવાડના નામે ઓળખાતું હતું. હિંદુ લેખકોના મતાનુસાર આહીરોને વાયવ્ય દિશાના રહેવાસી જણાવ્યાં છે.[૧૬][૧૭][૧૮][૧૯]

મહાભારતના સભા પર્વ અને ભીષ્મ પર્વ ખંડમાં અભીરા નામના એક રાજ્યનું નામ આવે છે, જે પ્રાચીન સિંધમાં સરસ્વતી નદીને કિનારે વસેલું હતું. પ્રાચીન લીપીઓમાં શુરા અને અભિરાઓને સંયુક્ત રીતે શુરભીરા કહેવાતા[સંદર્ભ આપો]. પાછળથી તે બે શબ્દો નો અલગ અર્થ ન રહ્યો. ઘણાં વિદ્વાનો ભારતના અભીરા અને સુરભીર શબ્દોને બાયબલના સંદર્ભના ઓપ્ફીર અને સોપ્ફીર લોકો સાથે સંબંધીત માને છે[સંદર્ભ આપો].

ઐતિહાસિક યાદવ (આહીર) રાજાઓ અને કુળ સંચાલકો

  • પુરનમલ આહીર, અહીર દેશ, માલવા, એમ॰પી.[૨૦][૨૧]
  • ઠકુરાઇન લરાઈ ડુલાયા, નાઇગાવ રિબાઈ,એમ॰પી.[૨૨]
  • ઠાકુર લછમન સિંહ, નાઇગાવ રિબાઈ,એમ॰પી.[૨૨]
  • કુંવર જગત સિંહ, નાઇગાવ રિબાઈ,એમ॰પી.[૨૨]
  • લાલજી, દેવગુરડિયા,માલવા, એમ॰પી.[૨૩]
  • ચૂરામન આહીર, મંડલા,એમ॰પી. [૨૪]
  • રાવ ગુજરમલ સિંહ, રેવાડી, અહીરવાલ [૨૫]
  • રાવ તેજ સિંહ, રેવાડી [૨૬]
  • રાવ ગોપાલદેવ સિંહ, રેવાડી, અહીરવાલ [૨૭]
  • મહાક્ષત્રપ ઈશ્વર દત્ત, પ્રાચીન પશ્ચિમ ભારત [૨૮]
  • પ્રાણ સુખ યાદવ, નીમરાના, અહીરવાલ [૨૯]
  • રુદ્રામૂર્તિ આહીર, અહીરવાળા, ઝાંસી, યુ॰પી॰[૩૦][૩૧]
  • રાજા બુધ,બદાયૂ, યૂ॰પી॰ [૩૨][૩૩]
  • આદિ રાજા , અહીછત્ર ,યૂ॰પી॰ [૬]
  • રાજા દિગપાલ, મહાબન, યૂ॰પી॰ [૩૪]
  • રાણા કતીરા,ચિત્તોડ, રાજસ્થાન [૩૪][૩૫][૩૬]
  • વીરસેન આહીર, જલગાવ, મહારાષ્ટ્ર [૩૭]
  • રાવ રુડા સિંહ, રેવાડી, અહીરવાલ [૩૮]
  • રાવ રામ સિંહ, રેવાડી[૩૯]
  • રાવ સાહબાજ સિંહ, રેવાડી[૪૦]
  • રાવ નંદરામ, રેવાડી[૪૧]
  • રાવ બલકીશન,રેવાડી [૪૨]
  • ભકતમન આહીર, નેપાળ [૪૩]
  • ભુવન સિંહ , નેપાળ [૪૪][૪૩]
  • બારા સિંહા , નેપાળ [૪૫]
  • રાવ છિદદુ સિંહ, ભરૌતી, યૂ॰પી॰[૪૬]
  • રાજમાતા જીજાઉ, મહારાષ્ટ્ર [૪૭]
  • રાજા ખરક સિંહ અને રાજા હરિ સિંહ, તિરહુત, બરેલી યૂ॰પી॰ [૪૮]
  • અભિસાર, જમ્મુ-કાશ્મીર [૪૯][૫૦][૫૧]
  • રાવ મિત્રસેન આહીર, રેવાડી [૫૨]
  • રાવ તુલારામ સિંહ, અહીરવાલ [૫૩][૫૪]
  • રાવ કિશન ગોપાલ, રેવાડી [૫૫] [૫૬]
  • આહીર રાણા નવઘણ, જૂનાગઢ [૫૭][૫૮]
  • દેવાયત બોદર આહીર [૫૯] [૬૦][૬૧]
  • આહીર રાણા ગૃહરીપુ, જૂનાગઢ [૬૨][૬૩]
  • અશા આહીર, અસીરગઢ દુર્ગ [૬૪][૬૫][૬૬][૬૭][૬૮]
  • રુદ્રભૂતિ [૬૯]
  • ઈશ્વરસેન, નાસિક [૭૦][૭૧][૭૨][૭૩]
  • માધુરીપુત્ર [૭૪]
  • આલ્હા અને ઉદલ, મહોબા [૭૫]
  • રાજા દિગપાલ આહીર, મહાબન, મથુરા [૩૪][૭૬]
  • બદન આહીર, હમીરપુર [૭૭]
  • અમર સિંહ, પીલીભીત [૭૮]
  • હીર ચંદ યાદવ, જૌનપુર [૭૯]
  • બીજા સિંહ આહીર (બીજા ગાવલી), બીજગઢ [૮૦][૮૧]
  • ગૌતમી આહીર, માંડૂ
  • રનસુર અને ધમસુર, દેવગઢ [૮૨]
  • વસૂસેન, નાગર્જુનકુંડ[૮૩]
  • વીર અલગૂ(અઝગૂ) મૂથુ કોણે [૮૪][૮૫]
  • ઠાકુર હરજ્ઞાન સિંહ યાદવ, ખલ્થૌન, ગ્વાલિયર[૮૬][૮૭]

દેવગીરી સેઉના યાદવ

ખાનદેશ અવશેષો ના પુરાતત્વીય વિશ્લેષણ થી આ સિદ્ધ થાય છે કે એ યદુવંશી આહીરો નો ગઢ હતો.[૮૮] આ રાજવંશના નિમ્ન પ્રમુખ શાસક થયા -

  • દૃઢપ્રહા [૮૯]
  • સેઉના ચંદ્ર પ્રથમ [૮૯]
  • ઢાઇડિયપ્પા પ્રથમ [૮૯]
  • ભિલ્લમ પ્રથમ [૮૯]
  • રાજગી[૮૯]
  • વેડુગી પ્રથમ [૮૯]
  • ઢાઇડિયપ્પા દ્વિતીય [૮૯]
  • ભિલ્લમ દ્વિતીય (સક 922)[૮૯]
  • વેશુગ્ગી પ્રથમ [૮૯]
  • ભિલ્લમ ત્રિતીય (સક 948)[૮૯]
  • વેડુગી દ્વિતીય [૮૯]
  • સેઉના ચંદ્ર દ્વિતીય (સક 991)[૮૯]
  • પરામદેવ [૮૯]
  • સિંઘણ[૮૯]
  • મલુગી [૮૯]
  • અમરગાંગેય [૮૯]
  • અમરમાલગી [૮૯]

ત્રિકુટા આહીર સામ્રાજ્ય

ત્રિકુટા સામ્રાજ્ય સામાન્ય રીતે આભીર (આહીર) સામ્રાજ્યના રૂપ માં માન્ય છે તથા ઇતિહાસ માં ત્રિકુટા આહીર સામ્રાજ્ય નામ થી જાણીતું છે. [૯૫][૯૬][૯૭][૯૮] વૈષ્ણવ ત્રિકુટા આહીર હૈહય શાખા ના યાદવ મનાય છે [૯૯] દહરસેન એ અશ્વમેઘ યજ્ઞ પણ કર્યો હતો.[૧૦૦] આ રાજવંશના નિમ્ન પ્રમુખ શાસક થયા -

  • મહારાજ ઇન્દ્રદત્ત
  • મહારાજ દહરસેન
  • મહારાજ વ્યાઘ્રરસેન

કલચૂરી સામ્રાજ્ય

કલચુરી રાજવંશના બે (ઉત્તરી અને દક્ષિણી) સામ્રાજ્ય થયા છે. ઇતિહાસમાં દક્ષિણી કલચુરિયો ને આહીર જાતિ ના મનાય છે.[૧૦૧] દક્ષિણી કલચુરિયોના નિમ્ન શાસકો પ્રમુખ હતા.[૧૦૨] [૧૦૩] 248-49 ઈસ્વી થી પ્રારંભ થવા વાળી કલચુરી-ચેદી સંવતની પ્રચલન પણ આભીર(આહીર) સમ્રાટ ઈશ્વરસેન એ કરી હતી.[૧૦૪]

  • કૃષ્ણ
  • બિજ્જલા
  • સોમેશ્વર
  • સંગમા

સંદર્ભ

  1. राजस्थान, भाग-1, कुमार सुरेश सिंह Rajasthan, Anthropological Survey of India, 1998, आईएसबीएन-9788171547661, पृष्ठ-44,45
  2. https://books.google.co.in/books?id=74rsagRGPB8C&pg=PA82&dq=%E0%A4%85%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%B0+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjM5IK0k8bMAhVPkY4KHVOGBoU4FBDoAQhEMAk#v=onepage&q=%E0%A4%85%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%B0&f=false%7Cisbn=9788178358895%7Cpage=168
  3. http://www.sacred-texts.com/hin/m16/m16007.htm The Mahabharata, Book 16: Mausala Parva
  4. "આહીર - Meaning in Gujarati to Gujarati Dictionary - GujaratiLexicon". Gujaratilexicon.com (અંગ્રેજી માં). Retrieved ૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭. Check date values in: |accessdate= (મદદ)
  5. ૫.૦ ૫.૧ http://www.everyculture.com/South-Asia/Ahir.html
  6. ૬.૦ ૬.૧ Pinch, William R. (1996). Peasants and Monks in British India. University of California Press. p. 91. ISBN 978-0-52091-630-2. Retrieved 23 September 2014. Check date values in: |accessdate=, |date= (મદદ) સંદર્ભ ત્રુટિ: Invalid <ref> tag; name "gbook" defined multiple times with different content
  7. Garg, Gaṅga Ram, સંપા. (1992). Encyclopaedia of the Hindu world. 1. Concept Publishing Company. pp. 113–114. ISBN 978-81-7022-374-0. Retrieved 2012-12-03. Check date values in: |accessdate=, |year= (મદદ)
  8. Peerless Nepal: Covering Broad Spectrum of the Nepalese Life in Its Right Perspective. M. Devi. 1979. p. 20. Unknown parameter |last૧= ignored (મદદ); Unknown parameter |first૨= ignored (મદદ); Unknown parameter |first૧= ignored (મદદ); Unknown parameter |last૨= ignored (મદદ); Check date values in: |year= (મદદ)
  9. http://www.archive.org/stream/tribescastesofce03russ/tribescastesofce03russ_djvu.txt
  10. "Magnificient Kutch". www.agrocel.co.in. Retrieved ૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭. Check date values in: |accessdate= (મદદ)
  11. http://panjokachchh.net/Travel/ahirs.htm
  12. "Kutch Info – Kutchi Maadu". www.kutchimaadu.com. Retrieved ૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭. Check date values in: |accessdate= (મદદ)
  13. Association of Population Geographers of India (1988). "Population Geography: A Journal of the Association of Population Geographers of India, Volume 10, Issues 1-2". The Association Original : the University of California. p. 5. Retrieved 21 June 2017. Check date values in: |accessdate=, |date= (મદદ)
  14. Sudipta Mitra (2005). Gir Forest and the Saga of the Asiatic Lion. Indus Publishing. pp. 83–. ISBN 978-81-7387-183-2. Retrieved 7 August 2017. Check date values in: |accessdate=, |year= (મદદ)
  15. Nijjar, B. S. (2008). Origins and History of Jats and Other Allied Nomadic Tribes of India: 900 B.C.-1947 A.D. Atlantic Publishers & Dist,. p. 188. ISBN 9788126909087. Retrieved 2012-12-03. Check date values in: |accessdate=, |year= (મદદ)
  16. "articles32.htm | sep25 | currsci | Indian Academy of Sciences". www.ias.ac.in (અંગ્રેજી માં). Retrieved ૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭. Check date values in: |accessdate= (મદદ)
  17. "Bartleby.com: Great Books Online -- Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more". www.bartleby.com (અંગ્રેજી માં). Retrieved ૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭. Check date values in: |accessdate= (મદદ)
  18. "Genealogies". www.theology.edu. Retrieved ૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭. Check date values in: |accessdate= (મદદ)
  19. "The Sunday Tribune - Spectrum - 'Art and Soul". www.tribuneindia.com. Retrieved ૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭. Check date values in: |accessdate= (મદદ)
  20. Jadunath Sarkar (1994). "A History of Jaipur: C. 1503-1938". Orient Blackswan. p. 164. Retrieved 27 October 2014. Check date values in: |accessdate=, |date= (મદદ)
  21. R.K. Gupta, S.R. Bakshi (2008). "Studies In Indian History: Rajasthan Through The Ages The Heritage Of Rajputs (Set Of 5 Vols". Sarup & Sons. p. 91. Retrieved 27 October 2014. Check date values in: |accessdate=, |date= (મદદ)
  22. ૨૨.૦ ૨૨.૧ ૨૨.૨ Sir Roper Lethbridge (2005). "The Golden Book of India: A Genealogical and Biographical Dictionary of the Ruling Princes, Chiefs, Nobles, and Other Personages, Titled Or Decorated of the Indian Empire". Aakar Books. p. 371. Retrieved 27 October 2014. Check date values in: |accessdate=, |date= (મદદ)
  23. Amar Farooqui (2011). Sindias and the Raj: Princely Gwalior C. 1800-1850. Primus Books. pp. 66, 67, 68. ISBN 9789380607085. Check date values in: |year= (મદદ)
  24. B.H. Mehta (1984). Gonds of the Central Indian Highlands Vol II. Concept Publishing Company. p. 632. Check date values in: |year= (મદદ)
  25. S. D. S. Yadava (2006). Followers of Krishna: Yadavas of India. Lancer Publishers. p. 51. ISBN 9788170622161. Check date values in: |year= (મદદ)
  26. S. D. S. Yadava (2006). Followers of Krishna: Yadavas of India. Lancer Publishers. pp. 52, 53, 54. ISBN 9788170622161. Check date values in: |year= (મદદ)
  27. S. D. S. Yadava (2006). Followers of Krishna: Yadavas of India. Lancer Publishers. p. 54. ISBN 9788170622161. Check date values in: |year= (મદદ)
  28. Gaṅgā Rām Garg (1992). Encyclopaedia of the Hindu World, Volume 1. Concept Publishing Company. p. 114. ISBN 9788170223740. Check date values in: |year= (મદદ)
  29. "Pran: Pran News in Hindi, Videos, Photo Gallery – IBN Khabar". khabar.ibnlive.com. ibnlive.com. Retrieved 12 July 2016. Check date values in: |accessdate= (મદદ)
  30. Anthropological survey of India
  31. People of India: Rajasthan, Part 1 By K. S. Singh-page-44
  32. George Smith (1882). The student's geography of India: the geography of British India : political and physical. John Murray. pp. 223–. Retrieved 17 February 2012. Check date values in: |accessdate=, |year= (મદદ)
  33. जयंत कुमार दीक्षित, मुख्य विकास अधिकारी, बदायूं (26 Aug 2013). "अहीर राजा बुद्ध की नगरी में दूध के लिए मारामारी". जयंत कुमार दीक्षित, मुख्य विकास अधिकारी, बदायूं. उत्तर प्रदेश. जागरण. Retrieved 1 February 2015. Check date values in: |accessdate=, |date= (મદદ)CS1 maint: Multiple names: authors list (link)
  34. ૩૪.૦ ૩૪.૧ ૩૪.૨ THOMAS S. SMITH (1880). the calcutta review. Oxford University. p. 226. Check date values in: |year= (મદદ)
  35. allahabad (1875). SETLEMENT OF THE DISTRST. Oxford University. p. 23. Check date values in: |year= (મદદ)
  36. Matthew Atmore Sherring (2007). Hindu tribes and castes. Oxford University. p. 336. Check date values in: |year= (મદદ)
  37. Jalgaon distt. "JALGAON HISTORY". Jalgaon distt Aministration Official Website. Jalgaon distt Aministration. Retrieved 7 February 2015. Check date values in: |accessdate= (મદદ)
  38. S. D. S. Yadava (2006). Followers of Krishna: Yadavas of India. Lancer Publishers,. p. 82. ISBN 9788170622161. Check date values in: |year= (મદદ)
  39. S. D. S. Yadava (2006). Followers of Krishna: Yadavas of India. Lancer Publishers,. p. 82. ISBN 9788170622161. Check date values in: |year= (મદદ)
  40. S. D. S. Yadava (2006). Followers of Krishna: Yadavas of India. Lancer Publishers,. p. 82. ISBN 9788170622161. Check date values in: |year= (મદદ)
  41. S. D. S. Yadava (2006). Followers of Krishna: Yadavas of India. Lancer Publishers,. p. 82. ISBN 9788170622161. Check date values in: |year= (મદદ)
  42. S. D. S. Yadava (2006). Followers of Krishna: Yadavas of India. Lancer Publishers,. p. 82. ISBN 9788170622161. Check date values in: |year= (મદદ)
  43. ૪૩.૦ ૪૩.૧ Shankar Lal Chaudhary (2003). Tharus, the pioneer of civilization of Nepal. Shila Chaudhari, Original from the University of Michigan. p. 7. Check date values in: |year= (મદદ)
  44. Dharam Vir (1988). Education and Polity in Nepal: An Asian Experiment. Northern Book Centre,. p. 26. ISBN 9788185119397. Check date values in: |year= (મદદ)
  45. Jayanta Sarkar, G. C. Ghosh Contributor Anthropological Survey of India Edition (2003). Populations of the SAARC Countries: Bio-cultural Perspectives. Sterling Publishers Pvt. Ltd,. p. 106. ISBN 9788120725621. Check date values in: |year= (મદદ)
  46. Dilip K. Chakrabarti (2007). Archaeological geography of the Ganga plain: the upper Ganga (Oudh, Rohilkhand, and the Doab). Munshiram Manoharlal Publishers. ISBN 978-81-215-1185-8. Check date values in: |year= (મદદ)
  47. Maratha Generals and Personalities: A gist of great personalities of Marathas. Pratik gupta. 1 August 2014. pp. 45–. Check date values in: |date= (મદદ)
  48. Matthew Atmore Sherring (1872). Hindu Tribes and Castes, Volume 1. Thacker, Spink & Company, Original from Oxford University. p. 334. Unknown parameter |Digitized= ignored (મદદ); Check date values in: |year= (મદદ)
  49. Chisholm, Hugh (1910). "Alexander III (Alexander the Great)". Encyclopædia Britannica Eleventh Edition. 1. Check date values in: |year= (મદદ)
  50. Diodorus, Bibliotheca, xvii. 90
  51. "The Tribes and Castes of Bombay". google.com.
  52. Man Singh, Abhirkuladipika (Urdu), 1900, Delhi p. 123
  53. S. D. S. Yadava (2006). Followers of Krishna: Yadavas of India. Lancer Publishers,. p. 19. ISBN 9788170622161. Check date values in: |year= (મદદ)
  54. S. C. Bhatt, Gopal K. Bhargava (2006). Land and People of Indian States and Union Territories: In 36 Volumes. Haryana. Kalpaz Publications, Delhi. p. 341. ISBN 9788178353562. Check date values in: |year= (મદદ)
  55. District Administration, Mahendragarh. "Mahendragarh at A Glance >> History". District Administration, Mahendragarh. india.gov.in. Retrieved 14 April 2015. Check date values in: |accessdate= (મદદ)
  56. S. D. S. Yadava (2006). Followers of Krishna: Yadavas of India. Lancer Publishers. p. 82. ISBN 9788170622161. Check date values in: |year= (મદદ)
  57. Sushil Kumar (Acharya) Editor-Naresh Kumar (2003). Encyclopaedia of folklore and folktales of South Asia, Volume 10 Encyclopaedia of Folklore and Folktales of South Asia, Sushil Kumar (Acharya),. Anmol Publications. p. 2771. ISBN 9788126114009. Check date values in: |year= (મદદ)
  58. James M. Campbell (1989). History of Gujarat: Ancient, Medieval, Modern. Vintage Books. p. 138. Check date values in: |year= (મદદ)
  59. Report on the Antiquities of Kâṭhiâwâḍ and Kachh: Being the Result of the ... - James Burgess - Google Boeken. Books.google.com. 2004-06-01. Retrieved 2014-01-04. Check date values in: |accessdate=, |date= (મદદ)
  60. Sree Padma Contributors Sree Padma, Brenda Beck, Perundevi Srinivasan, Tracy Pintchman, Sasikumar Balasundaram, Vasudha Narayanan, Neelima Shukla-Bhatt, R. Mahalakshmi, Caleb Simmons, Priya Kapoor (2014). Inventing and Reinventing the Goddess: Contemporary Iterations of Hindu Deities on the Move. Lexington Books,. p. 189. ISBN 9780739190029. Check date values in: |year= (મદદ)CS1 maint: Multiple names: authors list (link)
  61. The chronology of India, from the earliest times to the beginning os the ... - Christian Mabel (Duff) Rickmers - Google Books. Books.google.com. Retrieved 2014-01-04. Check date values in: |accessdate= (મદદ)
  62. Harald Tambs-Lyche (1997). Power, Profit, and Poetry, Traditional Society in Kathiawar, Western India. Manohar Publishers & Distributors, Original from the University of Michigan. p. 56. ISBN 9788173041761. Check date values in: |year= (મદદ)
  63. Singh, Virbhadra (1994). The Rajputs of Saurashtra. Popular Prakashan. p. 35. ISBN 978-8-17154-546-9. Check date values in: |year= (મદદ)
  64. Census of India. India Census Commissioner.
  65. The People of India. Meadows Taylor.
  66. Matthew Atmore Sherring. Hindu Tribes and Castes, Volume 1. Thacker, Spink & Company,Original from Oxford University. p. 333.
  67. Syed Siraj ul Hassan (1920). The Castes and Tribes of H.E.H. the Nizam's Dominions, Volume 1. Asian Educational Services,. p. 2. ISBN 9788120604889. Check date values in: |year= (મદદ)
  68. Gonds of the Central Indian Highlands Vol I. Concept Publishing Company. p. 569.
  69. "The Tribes and Castes of Bombay". google.co.in.
  70. "The Tribes and Castes of Bombay". google.co.in.
  71. Maharashtra (India) (1962). Maharashtra State gazetteers. 3. Directorate of Govt. Print., Stationery and Publications, Maharashtra State. p. 104. Retrieved 17 June 2011. Check date values in: |accessdate=, |year= (મદદ)
  72. Upinder Singh (2008). A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century. Pearson Education India,. pp. 404, 405. ISBN 9788131711200. Check date values in: |year= (મદદ)
  73. Vipul Singh (2008). The Pearson Indian History Manual. Pearson Education India. p. 154. ISBN 9788131717530. Check date values in: |year= (મદદ)
  74. K. S. Singh (1 January 1998). People of India: Rajasthan. Popular Prakashan. pp. 44–. ISBN 978-81-7154-766-1. Retrieved 17 June 2011. Check date values in: |accessdate=, |date= (મદદ)
  75. Hiltebeitel, Alf (2009). Rethinking India's Oral and Classical Epics: Draupadi among Rajputs, Muslims, and Dalits. University of Chicago Press. pp. 132–133. ISBN 9780226340555. Check date values in: |year= (મદદ)
  76. F. S. Growse (2000). Mathura-Brindaban-The Mystical Land Of Lord Krishna. Diamond Pocket Books (P) Ltd. p. 306. ISBN 9788171824434. Check date values in: |year= (મદદ)
  77. Manohar Sajnani, (2001). Encyclopaedia of Tourism Resources in India, Volume 1 Encyclopaedia of Tourism Resources in India, ISBN 8178350149, 9788178350141. p. 256. ISBN 9788178350172. Check date values in: |year= (મદદ)
  78. Uttar Pradesh (India) (1988). Uttar Pradesh District Gazetteers: Pilibhit Gazetteer of India Volume 42 of Uttar Pradesh District Gazetteers, Uttar Pradesh (India). Dept. of District Gazetteers. Government of Uttar Pradesh. pp. 23, 58, 265. Check date values in: |year= (મદદ)
  79. Jaunpur District megistrate. "THE HISTORY OF JAUNPUR". TEMPLE OF MA SHEETA CHAUKIYA DEVI. D.M., Jaunpur. Retrieved 29 April 2015. Check date values in: |accessdate= (મદદ)
  80. G. K. Chandrol, Madhya Pradesh (India). Directorate of Archaeology, Archives & Museums, Madhya Pradesh (India). Office of the Commissioner, Archaeology, Archives & Museums (2007). Katanera excavation, Dist. Dhar. Directorate of Archaeology, Archives & Museums, Govt. of Madhya Pradesh,. p. 14. Check date values in: |year= (મદદ)CS1 maint: Multiple names: authors list (link)
  81. B.H. Mehta (1984). Gonds of the Central Indian Highlands Vol II. Concept Publishing Company. p. 569. Check date values in: |year= (મદદ)
  82. B.H. Mehta (1984). Gonds of the Central Indian Highlands Vol II. Concept Publishing Company. p. 571. Check date values in: |year= (મદદ)
  83. Upinder Singh (2008). A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century. Pearson Education India,. p. 471. ISBN 9788131711200. Check date values in: |year= (મદદ)
  84. "Azhagu Muthu Kone". People Azhagu Muthu Kone. Whoislog.info. Retrieved 14 April 2015. Check date values in: |accessdate= (મદદ)
  85. प्रेस ट्रस्ट ऑफ़ इंडिया (December 23, 2012). "Role of South Indians in freedom struggle not highlighted:PC". Business Standard, प्रेस ट्रस्ट ऑफ़ इंडिया. Madurai. प्रेस ट्रस्ट ऑफ़ इंडिया. Retrieved 14 April 2015. Check date values in: |accessdate=, |date= (મદદ)
  86. Sir Roper Lethbridge (1893). The Golden Book of India: A Genealogical and Biographical Dictionary of the Ruling Princes, Chiefs, Nobles, and Other Personages, Titled Or Decorated of the Indian Empire. Aakar Books,. p. 246. ISBN 9788187879541. Check date values in: |year= (મદદ)
  87. Roper Lethbridge (२००१). The Golden Book of India: A Genealogical and Biographical Dictionary of the Ruling Princes, Chiefs, Nobles, and Other Personages, Titled Or Decorated of the Indian Empire. Adegi Graphics LLC. p. 246. ISBN 9781402193286. Check date values in: |year= (મદદ)
  88. The tribes and castes of Bombay, Volume 1 By Reginald Edward Enthoven, page 25.
  89. ૮૯.૦૦ ૮૯.૦૧ ૮૯.૦૨ ૮૯.૦૩ ૮૯.૦૪ ૮૯.૦૫ ૮૯.૦૬ ૮૯.૦૭ ૮૯.૦૮ ૮૯.૦૯ ૮૯.૧૦ ૮૯.૧૧ ૮૯.૧૨ ૮૯.૧૩ ૮૯.૧૪ ૮૯.૧૫ ૮૯.૧૬ S. D. S. Yadava (2006). Followers of Krishna: Yadavas of India. Lancer Publishers. p. 118. ISBN 9788170622161. Check date values in: |year= (મદદ)
  90. Bennett, Mathew (2001-09-21). Dictionary of Ancient & Medieval Warfare. Stackpole Books. p. 98. ISBN 0-8117-2610-X. Check date values in: |date= (મદદ). The quoted pages can be read at Google Book Search.
  91. "Yādava Dynasty" Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica 2007 Ultimate Reference Suite
  92. Mann, Gurinder Singh (2001-03-01). The Making of Sikh Scripture. Oxford University Press US. p. 1. ISBN 0-19-513024-3. Check date values in: |date= (મદદ)
  93. Eternal Garden: Mysticism, History, and Politics at a South Asian Sufi Center by Carl W. Ernst p.107
  94. Mokashi, Digambar Balkrishna (1987-07-01). Palkhi: An Indian Pilgrimage. SUNY Press. p. 37. ISBN 0-88706-461-2. Check date values in: |date= (મદદ)
  95. "Journal of the Asiatic Society of Bombay". google.com.
  96. Ramesh Chandra Majumdar (1968). The Age of imperial unity. Bharatiya Vidya Bhavan. p. 223. Retrieved 3 January 2011. Check date values in: |accessdate=, |year= (મદદ)
  97. Asiatic Society of Bombay (1935). Journal of the Asiatic Society of Bombay. The Society. pp. 66–67. Retrieved 3 January 2011. Check date values in: |accessdate=, |year= (મદદ)
  98. Lionel D. Barnett (October 1994). Antiquities of India: An Account of the History and Culture of Ancient Hindustan. Asian Educational Services. pp. 49–50. ISBN 978-81-206-0530-5. Retrieved 3 January 2011. Check date values in: |accessdate= (મદદ)
  99. "Gazetteer of the Bombay Presidency ..." google.com.
  100. Sailendra Nath Sen (1 January 1999). Ancient Indian History and Civilization. New Age International. pp. 426–. ISBN 978-81-224-1198-0. Retrieved 3 January 2011. Check date values in: |accessdate=, |date= (મદદ)
  101. "Tripurī, history and culture". google.com.
  102. Students' Britannica India By Dale Hoiberg, Indu Ramchandani.
  103. P. 325 Three Mountains and Seven Rivers: Prof. Musashi Tachikawa's Felicitation Volume edited by Musashi Tachikawa, Shōun Hino, Toshihiro Wada
  104. Rise and fall of the imperial Guptas [गुप्त वंश का उदय और पतन] (1st ed. આવૃત્તિ.). Delhi: Motilal Banarsidass. 1989. p. 61. ISBN 9788120805927. Retrieved 14 जुलाई 2016. Unknown parameter |last૧= ignored (મદદ); Unknown parameter |first૧= ignored (મદદ); Check date values in: |accessdate=, |date= (મદદ)CS1 maint: Extra text (link)