રહીમ

વિકિપીડિયામાંથી
Jump to navigation Jump to search
રહીમ
Young Abdul Rahim Khan-I-Khana being received by Akbar, Akbarnama.jpg
પિતાBairam Khan
જન્મની વિગત૧૭ ડિસેમ્બર ૧૫૫૬ Edit this on Wikidata
લાહોર Edit this on Wikidata
મૃત્યુની વિગત૧ ઓક્ટોબર ૧૬૨૬ Edit this on Wikidata
આગ્રા Edit this on Wikidata
વ્યવસાયકવિ&Nbsp;Edit this on Wikidata
જીવનસાથીAram Banu Begum Edit this on Wikidata
બાળકોJana Begum Edit this on Wikidata
કુળJalayirids[*]

રહીમ મધ્યકાલીન સામંતવાદી સંસ્કૃતિના કવિ હતાં. રહીમનું વ્યક્તિત્વ બહુમુખી પ્રતિભા-સંપન્ન હતું. તેઓ એક જ સાહતાં સેનાપતિ, પ્રશાસક, આશ્રયદાતા, દાનવીર, કૂટનીતિજ્ઞ, બહુભાષાવિદ, કલાપ્રેમી, કવિ ઉપરાંત વિદ્વાન હતાં. રહીમ સાંપ્રદાયિક સદભાવ તથા બધાં સંપ્રદાયો પ્રતિ સમાદર ભાવના સત્યનિષ્ઠ સાધક હતાં. તેઓ ભારતીય સામાસિક સંસ્કૃતિના અનન્ય આરાધક હતા. રહીમ કલમ અને તલવારના ધણી હતાં અને માનવ પ્રેમના સૂત્રધાર હતાં.

જીવન પરિચય[ફેરફાર કરો]

નવાબ અબ્દુર્રહીમ ખાન ખાના મધ્યકાલીન ભારતના કુશળ રાજનીતિજ્ઞ, વીર-બહાદુર યોદ્ધા અને ભારતીય સાંસ્કૃતિક સમન્વયના આદર્શ પ્રસ્તુત કરવાવાળા મર્મી કવિ માનવામાં આવે છે. આપની ગણતરી ચાર શતાબ્દિઓથી ઐતિહાસિક પુરુષ સિવાય ભારત માતાના સાચા સપૂત ના રૂપમાં થાય છે. આપની અંદર એ દરેક ગુણ મોજૂદ હતાં, જે મહાપુરુષોમાં હોય છે. આપ એવા સૌભાગ્યશાળી વ્યક્તિઓમાં હતાં, જે પોતાની ઉભયવિદ્યા લોકપ્રિયતાને કારણે કેવળ ઐતિહાસિક ન રહી ભારતીય જનજીવનના અમીટ પૃષ્ઠો પર યશ શરીરથી જીવિત છે. આપ એક મુસલમાન હોવા છતાં પણ હિંદૂ જીવનના અંતર્-મનમાં રહીને આપે જે માર્મિક તથ્ય અંકિત કર્યાં હતાં, તેમની વિશાળ હૃદયતાનો પરિચય આપે છે. હિંદૂ દેવી- દેવતાઓ, પર્વો, ધાર્મિક માન્યતાઓ અને પરંપરાઓ નો જ્યાં પણ આપના દ્વારા ઉલ્લેખ કરાયો છે, પૂરી જાણકારી ઉપરાંત ઈમાનદારી સહીત કરેલ છે. આપ જીવન ભર હિંદૂ જીવનને ભારતીય જીવનનો યથાર્થ માનતા રહ્યાં. રહીમે પોતાના કાવ્યમાં રામાયણ, મહાભારત, પુરાણ તથા ગીતા જેવા ગ્રંથોના કથાનકોને ઉદાહરણ માટે પસંદ કર્યાં છે અને લૌકિક જીવન વ્યવહાર પક્ષને તેના દ્વારા સમજાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે, જેસામાજિક સૌહાર્દ ઉપરાંત ભારતીય સાંસ્કૃતિની ઝલક પ્રસ્તુત કરે છે, જેમાં વિવિધતામાં એકતાની વાત કરાઈ છે.

જન્મ[ફેરફાર કરો]

અબદુર્રરહીમ ખાનખાનાનો જન્મ સંવત ૧૬૧૩ (ઈ.સ ૧૫૫૩) માં ઇતિહાસના પ્રસિદ્ધ બહેરામ ખાનના ઘરમાં લાહોરમાં થયો હતો. નસીબજોગે તે સમયે સમ્રાટ અકબર સિકંદર સૂરીના આક્રમણનો પ્રતિરોધ કરવા માટે સૈન્ય સાથે લાહૌરમાં મોજૂદ હતાં. બહેરામ ખાનને ઘેર પુત્રની ઉત્પતિની ખબર સાંભળી તેઓ સ્વયં ત્યાં ગયા અને તે બાળકનું નામ “રહીમ’ રાખ્યું.

માતા-પિતા[ફેરફાર કરો]

અકબર જ્યારે માત્ર તેર વર્ષ ચાર મહિનાના હતા, હુમાયૂં બાદશાહનું દેહાંત થઈ ગયું. રાજ્યની સુરક્ષા માટે આવશ્યક હતું કે અલ્પાયુ અકબરનું જ રાજ્યારોહણ કરી દેવામાં આવે. આથી દિલ્હી દરબારના ઉચ્ચ અધિકારિઓએ ૧૪ ફેબ્રુઆરી ૧૫૫૬ને દિવસે રાજ્ય સંચાલન માટે અકબરનું રાજ્યારોહણ કરવામાં આવ્યું. લોકોએ અકબરનું નામ લઈ અતાલિકી શાસનકાળની કી વ્યવસ્થા કરી દીધી. અહીં થી મોગલ સમ્રાજ્યની અભૂતપૂર્વ સફળતા નો દોર શરુ થઈ જાય છે. આનું શ્રેય જેને જાય છે, તે છે અકબરના અતાલીક બહેરામ ખાન “ખાનખાના’ બહેરામ ખાન મોગલ બાદશાહ અકબરના ભક્ત અને વિશ્વાસપાત્ર હતાં. અકબરને મહાન બનાવવા વાળા અને ભારતમાં મોગલ સમ્રાજ્યને વિસ્તૃત અને સુદૃઢ઼ કરવા વાળા અબ્દુર્રહીમ ખાનાખાનાના પિતા બહેરામ ખાન ખાનખાના જ હતાં. બહેરામ ખાનની ઘણી રાણીઓ હતી, પણ સંતાન કોઈને ન થઈ. બહેરામ ખાને તેમની સાઠ વર્ષની આયુમાં હુમાયૂંની ઇચ્છાથી જમાલ ખાન મેવાતીની પુત્રી સુલ્તાના બેગમ સાથે લગ્ન કર્યાં. આ મહિલાએ ભારતના મહાન કવિ અને ભારતમાતાના મહાન સપૂત રહીમ ખાનને જન્મ આપ્યો.

રહીમ અકબરના દરબારમાં[ફેરફાર કરો]

બહેરામ ખાનથી હુમાયૂઁ અનેક કાર્યોં થી ઘણો પ્રભાવિત થયો. હુમાયૂઁ એ પ્રભાવિત થઈ યુવરાજ અકબરની શિક્ષા-દિક્ષા માટે બહેરામ ખાનને ચુંટ્યો અને પોતાના જીવનના અંતિમ દિવસો માં રાજ્ય કા પ્રબંધ કી જિમ્મેદારી દેકર અકબર કા અભિભાવક નિયુક્ત કિયા થા૤ બહેરામ ખાન ને કુશલ નીતિથી અકબરના રાજ્યને મજબૂત બનાવવામાં પૂરો સહયોગ દીધો. કોઈ કારણવશ બહેરામ ખાન અને અકબર વચ્ચે મતભેદ થઈ ગયાં. અકબરે બહેરામ ખાનના વિદ્રોહને સફળતા પૂર્વક દબાવી દીધો અને પોતાના ઉસ્તાદનું માન અને લાજ રાખતા તેમને હજ પર મોકલી દેવાની ઇચ્છા કરી પરિણામ સ્વરુપ બહેરામ ખાન હજ માટે રવાના થઈ ગયાં. બહેરામ ખાન હજ માટે જાતા જતા ગુજરાતના પાટણમાં રોકાયા અને પાટણના પ્રસિદ્ધ સહસ્રલિંગ સરોવરમાં નૌકા- વિહાર પછી તટ પર બેઠા હતા કે ભેંટ કરવાની નિયતીથી એક અફગાન સરદાર મુબારક ખાન આવ્યો અને ધોકાથી બહેરામ ખાનનો વધ કરી દીધો. આ મુબારક ખાનએ પોતાના પિતાના મૃત્યૂનો બદલા લેવા માટે કર્યું. આ ઘટનાએ બહેરામ ખાનના પરિવારને અનાથ બનાવી દીધો. આ હત્યારાઓએ માત્ર કત્લ જ ન કર્યું, પણ ઘણી લૂટપાટ પણ મચાવી. વિધવા સુલ્તાના બેગમ પોતાના અમુક સેવકો સહિત બચીને અમદાવાદ આવી ગઈ. અકબરને આ ઘટના વિષે જેવી ખબર પડી, તેમણે સુલ્તાના બેગમને દરબાર વાપસ આવવાનો સંદેશ મોકલી દીધો. રસ્તામાં સંદેશ પામી બેગમ અકબરના દરબારમાં આવી ગઈ. આવા સમયમાં અકબરે પોતની મહાનતાનું સબૂત દેતા તેમને ઘણી ઉદારતાથી શરણ દીધું અને રહીમ માટે કહ્યું “આને બધા પ્રકારે પ્રસન્ન રખો૤ આને એ ખબર ન પડે કે આના પિતા ખાન ખાનાઁ નો આસરો તેના માથેથી ઉપડી ગયો છે. બાબા જમ્બૂરને કહ્યું આ અમારો બેટો છે. આને અમારી દૃષ્ટિની સામે રખ્યા કરો આ પ્રકારે અકબરે રહીમનું પાલન-પોષણ એકદમ ધર્મ- પુત્ર જેમ કર્યું. અમુક દિવસો પછી અકબરે વિધવા સુલ્તાના બેગમ સાથે વિવાહ કરી લીધા. અકબરે રહીમને શાહી ખાનદાનની અનુરુપ "મિર્જા ખાન"ની ઉપાધિથી સમ્માનિત કર્યાં. રહીમ ની શિક્ષા-દીક્ષા અકબરની ઉદાર ધર્મ-નિરપેક્ષ નીતિને અનુરૂપ થઈ. આ શિક્ષા-દિક્ષાને કારણે રહીમના કાવ્ય આજે પણ હિંદૂઓના ગળાનો કંઠહાર બનેલા છે. દિનકરજી ના કથનાનુસાર અકબરે પોતાના દીન- ઇલાહીમાં હિંદૂત્વને જે સ્થાન આપ્યું હશે, તેનાથી કઈંક ગણુ વધુ સ્થાન રહીમે પોતાની કવિતાઓમાં આપ્યું. રહીમના વિષયમાં એમ કહેવાય છે કે તેઓ ધર્મથી મુસલમાન અને સંસ્કૃતિથી શુદ્ધ ભારતીય હતાં.

રહીમનો વિવાહ[ફેરફાર કરો]

રહીમની શિક્ષા સમાપ્ત થયા પશ્ચાત સમ્રાટ અકબરે પોતાના પિતા હુમાયૂઁની પરંપરાનો નિર્વાહ કરતા , રહીમના વિવાહ બહેરામ ખાનના વિરોધી મિર્જા અજીજ કોકાની બહેન માહબાનોં સાથે કરાવી દીધાં. આ વિવાહમાં પણ અકબરે તેમજ કર્યું, જેમ પહેલા કરતા હતા કે વિવાહના સંબંધોં દ્વારા આપસી તનાવ અને પુરાણી કટુતાને સમાપ્ત કરી દેતા હતા. રહીમના વિવાહથી બહેરામ ખાન અને મિર્જા ની વચ્ચે ચાલી આવતી પુરાણી રંજિશ ખત્મ થી ગઈ. રહીમના વિવાહ લગભગ સોળ વર્ષની ઉમરમાં કરી દેવામાં આવ્યાં હતાં.

પ્રતિભા[ફેરફાર કરો]

રહીમ જન્મથી જ વિલક્ષણ પ્રતિભાના માલિક હતાં. તેમની અંદર એવી ઘણી વિશેષતાઓ મોજૂદ હતી, જેના પાયા પર તેઓ ખૂબ જલ્દી જ અકબરના દરબારમાં પોતાનું સ્થાન બનાવવા માં કામયાબ રહ્યાં. અકબરે તેમને નાની ઉમરથી જ એવા-એવા કામ સોંપ્યા કે બાકી દરબારી આશ્ચર્ય ચકિત થઈ જતા. માત્ર સત્તર વર્ષની આયુમાં ૧૫૭૩ ઈ. માં ગુજરાતીઓના વિગ્રહ દબાવવા માટે જ્યારે સમ્રાટ અકબર ગુજરાત પહોંચ્યો તો પહલી વાર મધ્ય ભાગની કમાન રહીમને સોંપી દીધી. આ સમયે તેમની ઉમર માત્ર ૧૭ વર્ષની હતી. વિગ્રહને રહીમની અગેવાનીમાં અકબરની સેનાએ પ્રબળ પરાક્રમ સાથે દબાવી દીધો. અકબર જ્યારે આટલી મોટી વિજય સાથે સીકરી પહોંચ્યા, તો રહીમને ઘણું સમ્માન આપવામાં આવ્યું. સમ્માનની સાથે- સાથે રહીમને પર્યાપ્ત ધન અને યશની પણ પ્રાપ્તિ થઈ. કહે છે કે અકબર ધન દઈ અન્યનું અધ્યયન કરતો હતો, પણ રહીમ ખાનખાના આ અગ્નિ પરીક્ષા માં પણ સફળ થયાં. અને આ પ્રકારે અકબરને રહીમ પર ઘણો વિશ્વાસ થયો. ગુજરાત વિજયના અમુક દિવસો પશ્ચાત, અકબરે ત્યાંના શાસક ખાન આજમને દરબારમાં બોલાવડાવ્યો. ખાન આજમના દરબાર માં આવી જવાથી ત્યાં તેની જગ્યા ખાલી થઈ ગઈ. ગુજરાત પ્રાંત ધન જનની દૃષ્ટિથી ખૂબ જ અહેમ હતો. રાજા ટોડરમલની રાજનીતિને કારણે ત્યાંથી પચાસ લાખ રૂપિયા વાર્ષિકૢ દરબારને મળતા હતાં. આવા પ્રાંતમાં અકબરનેપોતાનાથી નજીકૢ વિશ્વાસપાત્ર અને હોશિયાર વ્યક્તિ હોય તેને પ્રશાસક બનાવી મોકલવા માંગતા હતાં. આવી પરિસ્થિતીમાં અકબરને બધાં લોકોમાં સૌથી વધુ ઉપયુક્ત મિર્જા ખાનને ચુંટ્યા અને ઘણા વિચાર કરી રહીમ ( મિર્જા ખાન )ને ગુજરાત પ્રાંતની સુબેદારી સોંપવામાં આવી. રહીમે મશહૂર લડ઼ાઈ - હલ્દી ઘાટીની લડ઼ાઈ માં પણ મહત્વપૂર્ણ ભાગ ભજવ્યો અને વિજય શ્રી દેવડાવવા તલક બે વર્ષ ત્યાં મોજૂદ રહ્યાં.

મિરઅર્જનું પદ[ફેરફાર કરો]

અકબરના દરબારના પ્રમુખ પદોમાં થી એક મિરઅર્જ નું પદ હતું. આ પદ પામી કોઈપણ વ્યક્તિ રાતોં રાત અમીર થી જાતો હતો, કેમકે આ પદ એવું હતું, કે જ્યાં પહોંચ્યા પછી જ જનતાની ફરિયાદ સમ્રાટ સુધી પહોંચતી હતી અને સમ્રાટ દ્વારા લેવાયેલા ફેસલા પણ આ પદ દ્વારા જનતા સુધી પહોંચાડી શકાય. આ પદ પર દર બે- ત્રણ દિવસોમાં નવા લોકોને નિયુક્ત કરવામાં આવતા હતાં. સમ્રાટ અકબરે આ પદનું કામ- કાજ સુચારુ રુપે ચલાવવા માટે પોતાના સાચા તથા વિશ્વાસ પાત્ર અમીર રહીમ મુસ્તકિલ મીર અર્જને નિયુક્ત કર્યા. આ નિર્ણય સાંભળી આઅખું દરબાર સુન્ન રહી ગયું. આ પદ પર આસીન થવાનો મતલબ હતો કે તે વ્યક્તિ જનતા અને સમ્રાટ બનેં માં સામાન્ય રૂપે વિશ્વસનીય છે.

રહીમ અને શહેજાદા સલીમ[ફેરફાર કરો]

ઘણી માનતાઓ તથા આશીર્વાદ પછી અકબરને શેખ સલીમ ચિશ્તીના આશીર્વાદથી એક છોકરો પ્રાપ્ત થઈ શક્યો, જેનું નામ તેમણે સલીમ રાખ્યું. શહજાદા સલીમ માઁ- બાપ અને બીજાં લોકોના અધિક લાડને કારણે શિક્ષાની પ્રતિ ઉદાસીન થઈ ગયા હતાં. ઘણાં મહાન લોકોને સલીમની શિક્ષા માટે અકબરે લગાવડાવ્યાં. આ મહાન લોકોમાં શેર અહમદ, મીર કલાઁ અને દરબારી વિદ્વાન અબુલફજલ હતાં. સૌ લોકોના પ્રયત્નો છતાં શહજાદા સલીમને અભ્યાસમાં મન ન લાગ્યું. અકબરે સદાની જેમ પોતાના છેલ્લાં હથિયાર રહીમ ખાને ખાનાને સલીમના અતાલીક નિયુક્ત કર્યાં. કહે છે રહીમ ખાન આ ગૌરવ પામી બહુ પ્રસન્ન હતાં.

ભાષા શૈલી[ફેરફાર કરો]

રહીમે અવધી અને બ્રજભાષા બન્નેમાં કવિતા કરી છે જે સરળ, સ્વાભાવિક અને પ્રવાહપૂર્ણ છે. તેમના કાવ્યમાં શ્રૃંગાર, શાંત તથા હાસ્ય રસ મળે છે. દોહા, સોરઠા, બરવૈ, કવિત્ત અને સવૈયા તેમના પ્રિય છંદ છે.

પ્રમુખ રચનાઓ[ફેરફાર કરો]

રહીમ દોહાવલી, બરવૈ, નાયિકા ભેદ, મદનાષ્ટક, રાસ પંચાધ્યાયી, નગર શોભા વગેરે એમની પ્રમુખ રચનાઓ છે.

બાહ્ય કડીઓ[ફેરફાર કરો]