ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો
ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો | |
|---|---|
જિલ્લો | |
      ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં: મુન્નાર ખાતે સૂર્યોદય, પેરિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઇડુક્કી ડેમ, એલચી ટેકરીઓ પર ચાનું વાવેતર, માટ્ટુપેટ્ટી ડેમ અને અનામુડી શિખર. | |
| અન્ય નામો: કેરળનો મસાલા ઉદ્યાન (ધ સ્પાઈસ ગાર્ડન ઓફ કેરળ) [૧] | |
 કેરળ માં સ્થાન | |
| અક્ષાંશ-રેખાંશ: 9°51′N 76°56′E / 9.85°N 76.94°E | |
| દેશ |  ભારત |
| રાજ્ય | કેરળ |
| મુખ્યમથક | પૈનાવુ |
| મહેસૂલ પેટાવિભાગ | મહેસૂલ વિભાગો (૨)
તાલુકા (૫)
|
| સરકાર | |
| • અધિક જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ | શ્રી શ્રીજીત એસ આઈએએસ |
| • જિલ્લા કલેક્ટર | શ્રી દિનેશન ચેરુવટ IAS[૨][૩] |
| • જિલ્લા પોલીસ અધિક્ષક | વિષ્ણુ પ્રતીપ ટી.કે. આઈપીએસ |
| વિસ્તાર | |
| • કુલ | ૪૬૧૨ km2 (૧૭૮૧ sq mi) |
| વિસ્તાર ક્રમ | ૧લો |
| ઊંચાઇ | ૧૨૦૦ m (૩૯૦૦ ft) |
| વસ્તી (૨૦૧૮)[૪] | |
| • કુલ | ૧૦૯૩૧૫૬ |
| • ગીચતા | ૨૫૧/km2 (૬૫૦/sq mi) |
| ભાષા | |
| • સત્તાવાર | મલયાલમ, અંગ્રેજી[૫] |
| • લઘુમતી | તમિલ |
| સમય વિસ્તાર | UTC+૫:૩૦ (IST) |
| ISO 3166 ક્રમ | IN-KL |
| વાહન નોંધણી |
|
| માનવ વિકાસ સૂચકાંક (૨૦૦૫) |  0.754[૬] ( High) |
| વેબસાઇટ | www |
ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો ભારત દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા કેરળ રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે.[૭][૮][૯][૧૦] ઈડ્ડક્કિ જિલ્લાનું મુખ્યાલય ઈડ્ડક્કિ નગર ખાતે આવેલું છે. આ જિલ્લાનો કુલ વિસ્તાર ૫,૧૦૫.૨૨ ચોરસ કિલોમીટર (૧,૯૭૧.૧ ચોરસ માઇલ) જેટલો છે તેમ જ આ વિસ્તારનો લગભગ ૯૭ % ભાગમાં પર્વતો તેમ જ જંગલો આવેલાં છે. વિસ્તારની બાબતમાં આ જિલ્લો કેરળ રાજ્યનો બીજા નંબરનો જિલ્લો છે. તે ક્ષેત્રફળની દૃષ્ટિએ કેરળનો સૌથી મોટો જિલ્લો છે અને તે કેરળમાં પશ્ચિમ ઘાટની એલચીની ટેકરીઓ વચ્ચે સ્થિત છે. ઇડુક્કી જિલ્લામાં કટ્ટપ્પના અને થોડુપુઝા, એમ બે નગરપાલિકા શહેરો તેમજ પાંચ તાલુકાઓનો સમાવેશ થાય છે.
આ જિલ્લાની રચના ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૭૨ના રોજ કરવામાં આવી હતી, જેમાં કોટ્ટયમ જિલ્લાના ભૂતપૂર્વ 'હાઈ રેન્જ' ડિવિઝનના પીરુમેડ, ઉડુમ્બનચોલા, દેવીકુલમ તાલુકાઓ અને એર્ણાકુલમ જિલ્લાના થોડુપુઝા તાલુકાને સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.[૧૧] આ જિલ્લાનું વહીવટી મથક પહેલા કોટ્ટયમ શહેરમાં હતું, પરંતુ જૂન ૧૯૭૬માં તેને પાઈનાવુ અને ચેરુથોની નજીક આવેલ કુયિલીમાલા ખાતે ખસેડવામાં આવ્યું હતું. મલયાલમ અને અંગ્રેજી એ જિલ્લાની બે અધિકૃત વહીવટી ભાષાઓ છે.[૫] ઈડુક્કી જિલ્લામાં મલયાલમ પછી તમિલ સૌથી વધુ બોલાતી બીજા ક્રમની ભાષા છે.[૧૨]
કેરળની આશરે ૬૬% વીજળીની જરૂરિયાતો ઈડુક્કી જિલ્લામાં આવેલા વિવિધ જળવિદ્યુત પ્રકલ્પ દ્વારા પૂરી થાય છે.[૧] સમગ્ર જિલ્લામાં અનેકવિધ રોકડિયા પાકો અને મસાલાઓની ખેતી કરવામાં આવે છે, જેના કારણે તેને 'કેરળનો મસાલા બગીચો' (ધ સ્પાઈસ ગાર્ડન ઓફ કેરળ) કહેવામાં આવે છે.[૧] આ જિલ્લાનો એક મોટો વિસ્તાર અનામત જંગલો (રિઝર્વ ફોરેસ્ટ) અને વન્યજીવ અભયારણ્યો તરીકે સંરક્ષિત છે.[૧] પેરિયાર નદી એ અહીંની એક મુખ્ય નદી છે જે ઈડુક્કીમાંથી નીકળે છે અને ત્યાંથી જ વહે છે. પમ્બા નદી પણ ઈડુક્કી જિલ્લામાંથી નીકળતી અન્ય એક મહત્વપૂર્ણ નદી છે.
વિસ્તારની દૃષ્ટિએ આ ક્ષેત્રનો સૌથી મોટો જિલ્લો હોવા છતાં, કેરળના અન્ય તમામ જિલ્લાઓની સરખામણીએ અહીં વસ્તી ગીચતા સૌથી ઓછી છે. જિલ્લામાં માત્ર બે જ નગરપાલિકાઓ આવેલી છે અને તેના પહાડી ભૂપૃષ્ઠના કારણે ગ્રામીણ વસ્તીની સરખામણીમાં શહેરી વસ્તી ઘણી ઓછી છે. ૨,૬૯૫ મીટર (૮,૮૪૨ ફૂટ) ઊંચી અનામૂડી શિખર, જે હિમાલય બહાર ભારતનો સૌથી ઊંચો પર્વત છે, તે ઈડુક્કી જિલ્લાના ઉત્તર ભાગમાં આવેલો છે.[૧૩] ઇડ્ડક્કિ બંધ એ એશિયાના સૌથી ઊંચા આર્ચ (કમાન) ડેમોમાંથી એક છે.[૧૪]
ઈડુક્કીનું મુખ્ય પ્રવાસન સ્થળ મુન્નાર છે.
નામકરણ
[ફેરફાર કરો]ઈડુક્કી નામ મલયાલમ શબ્દ 'ઈડુક્કુ' પરથી લેવામાં આવ્યું છે, જેનો અર્થ 'સાંકડી ખીણ' અથવા 'ઘાટી' થાય છે.[15]
પ્રવાસન
[ફેરફાર કરો]મુન્નાર
[ફેરફાર કરો]
મુન્નાર દક્ષિણ ભારતમાં બ્રિટિશ સરકારનું ગ્રીષ્મકાલીન રિસોર્ટ હતું. આ નગર મુથીરાપ્પુઝા, નલ્લાથન્ની અને કુંડલા નામના ત્રણ પર્વતીય ઝરણાંઓના સંગમ સ્થાન પર સ્થિત છે. મુન્નારમાં વિશ્વના કેટલાક સૌથી મોટા ચાના બગીચાઓ આવેલા છે. સમુદ્ર સપાટીથી ૫,૦૦૦ ફૂટથી પણ વધુ ઊંચાઈ પર આવેલું આ હિલ સ્ટેશન તેના મનોરમ પ્રાકૃતિક દ્રશ્યો માટે જાણીતું પ્રવાસન આકર્ષણ છે.[૧૫]
ચાના બગીચાઓના નિર્માણને કારણે રહેઠાણોના થયેલા ભારે વિભાજનના પરિણામે મુન્નારની મોટાભાગની સ્થાનિક વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ લુપ્ત થઈ ગઈ છે. આમ છતાં, કેટલીક પ્રજાતિઓ નજીકના વિવિધ સંરક્ષિત વિસ્તારોમાં આજે પણ જીવંત છે અને પાંગરી રહી છે, જેમાં પૂર્વમાં નવું કુરિંજિમલા અભયારણ્ય, ચિન્નાર વન્યજીવન અભયારણ્ય, માંજમપટ્ટી ખીણ અને ઉત્તરપૂર્વમાં ઇન્દિરા ગાંધી વન્યજીવન અભયારણ્યનું અમરાવતી અનામત વન, ઉત્તરમાં ઇરાવિકુલમ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અનામુડી શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને દક્ષિણમાં પમ્પાડુમ શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનનો સમાવેશ થાય છે.
ઈડુક્કીની પૂર્વમાં પલાની ટેકરીઓ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન તરીકે પ્રસ્તાવિત છે. આ સંરક્ષિત વિસ્તારો ખાસ કરીને કેટલીક લુપ્તપ્રાય અને સ્થાનિક પ્રજાતિઓ માટે જાણીતા છે, જેમાં નીલગિરી તહર, રાક્ષસી ખિસકોલી, જંગલી કબૂતર, હાથી, ગૌર (ભારતીય બાઇસન), નીલગિરી લંગૂર, સાબર અને નીલકુરિંજી (જે બાર વર્ષમાં માત્ર એક જ વાર ખીલે છે) નો સમાવેશ થાય છે.[૧૬][૧૭]
મુન્નારમાં આવેલી કુંડલા વેલી રેલ્વે ૧૯૨૪ના પૂર દરમિયાન નાશ પામી હતી, પરંતુ પ્રવાસીઓને આકર્ષવા માટે પ્રવાસન અધિકારીઓ આ રેલ્વે લાઇનનું પુનઃનિર્માણ કરવાનું વિચારી રહ્યા છે.[૧૮]
વન્યજીવ અભયારણ્યો
[ફેરફાર કરો]ઇડુક્કી વન્યજીવ અભયારણ્ય
[ફેરફાર કરો]ઇડુક્કી વન્યજીવ અભયારણ્ય ૧૯૭૬માં અસ્તિત્વમાં આવ્યું. તે ઇડુક્કી જિલ્લાના થોડુપુઝા અને ઉદુમ્બનચોલા તાલુકામાં આવેલું છે. તેનું ક્ષેત્રફળ ૧૦૫,૩૬૪ વર્ગ કિમી છે. ઊંચાઈ ૪૫૦ થી ૧૨૭૨ મીટર સુધીની છે. સૌથી ઊંચું શિખર વંજુર મેડુ (૧૨૭૨ મીટર) છે.
આ વિસ્તારમાંથી વહેતી મુખ્ય નદીઓ પેરિયાર અને ચેરુથોનિયાર છે.[૧૯]
એરાવિકુલમ વન્યજીવન અભયારણ્ય
[ફેરફાર કરો]
ઇરાવીકુલમ એ અન્ય એક વન્યજીવ અભયારણ્ય છે જેને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (નેશનલ પાર્ક) તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. તે વિશ્વમાં 'નીલગિરી તહર'ની સૌથી મોટી વસ્તી ધરાવે છે. અનામૂડી શિખર આ ઉદ્યાનના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલું છે. આ ઉદ્યાનનો મોટાભાગનો વિસ્તાર ઘાસના મેદાનોથી ઘેરાયેલો છે અને તેની સરેરાશ ઊંચાઈ સમુદ્ર સપાટીથી ૫૦૦૦ ફૂટથી વધુ છે. ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન ભારે વરસાદ અને મજબૂત પવનોને કારણે આ વિસ્તારમાં જવું અશક્ય બની જાય છે. પ્રખ્યાત નીલકુરિંજી અહીં ઊગે છે, જેનો પુષ્પ ખીલવાનો ચક્રગાળો ૧૨ વર્ષનો છે.[૨૦] આ ઉદ્યાનમાં સસ્તન પ્રાણીઓની ૨૬ પ્રજાતિઓ નોંધાઈ છે, જેમાં 'નીલગિરી તહર' ની સૌથી મોટી હયાત વસ્તી સમાવિષ્ટ છે,[૨૧] જે અંદાજે ૭૫૦ જેટલી છે. અન્ય ખરીદાર (ખરી ધરાવતા) પ્રાણીઓમાં ગૌર (ભારતીય બાઇસન), ભારતીય મંટજેક (કાકડ/ભસતું હરણ) અને સાબર હરણનો સમાવેશ થાય છે. શિયાળ (ગોલ્ડન જેકલ), જંગલી બિલાડી, જંગલી કૂતરા, દીપડા અને વાઘ અહીંના મુખ્ય શિકારી પ્રાણીઓ છે. આ ઉપરાંત, કેટલીક ઓછી જાણીતી જાતિઓ જેવી કે નીલગિરી લંગૂર, પટ્ટાવાળો નોળિયો, ભારતીય શાહુડી, નીલગિરી માર્ટેન, નાના પંજાવાળો જળબિલાડો, લાલાશ પડતો નોળિયો અને ડસ્કી પામ ખિસકોલી પણ જોવા મળે છે.[૨૨] હાથીઓ અહીં મોસમ અનુસાર (ઋતુગત) મુલાકાત લે છે.
આ ઉદ્યાનમાં પક્ષીઓની ૧૩૨ પ્રજાતિઓ નોંધાઈ છે, જેમાં બ્લેક-એન્ડ-ઓરેન્જ ફ્લાયકેચર, નીલગિરી પિપિટ, જંગલી કબૂતર, વ્હાઇટ-બેલિડ શોર્ટવિંગ, નીલગિરી ફ્લાયકેચર અને કેરળ લાફિંગથ્રશ જેવી સ્થાનિક પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે.
શોલા-ઘાસના મેદાનોની પરિસ્થિતિ તંત્ર (ઇકોસિસ્ટમ) પૂરતી મર્યાદિત એવી સ્થાનિક પતંગિયાની પ્રજાતિઓ, જેવી કે 'રેડ ડિસ્ક બુશબ્રાઉન' અને 'પલનિ ફોર-વિંગ', આ ઉદ્યાનમાં જોવા મળતી પતંગિયાની ૧૦૧ પ્રજાતિઓમાં સામેલ છે.
પંપાદુમ શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
[ફેરફાર કરો]પંપાદુમ શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન એ દક્ષિણ ભારતના કેરળ રાજ્યનો સૌથી નાનો રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન છે.[૨૩][૨૪] આ ઉદ્યાનનું સંચાલન કેરળ વન અને વન્યજીવ વિભાગના મુન્નાર વન્યજીવ પ્રભાગ દ્વારા કરવામાં આવે છે, જેની સાથે નજીકના મથિકેટ્ટન શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઇરાવીકુલમ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, અનામૂડી શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ચિન્નર વન્યજીવ અભયારણ્ય અને કુરિંજીમાલા અભયારણ્ય પણ સામેલ છે.[૨૫]
આ ઉદ્યાન પ્રસ્તાવિત 'પલનિ હિલ્સ વન્યજીવ અભયારણ્ય અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન' અંતર્ગત આવતા 'અલ્લીનાગરમ અનામત વન'ની સરહદને અડીને આવેલો છે. આ ઉદ્યાનો સહિત પશ્ચિમ ઘાટનો અનામલાઈ ઉપ-સમૂહ વિશ્વ ધરોહર સ્થળ તરીકે પસંદગી પામવા માટે યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર સમિતિની વિચારણા હેઠળ છે.[૨૬]
કુરિંજીમાલા અભયારણ્ય
[ફેરફાર કરો]
કુરિંજીમાલા અભયારણ્ય દક્ષિણ ભારતના કેરળ રાજ્યના ઈડુક્કી જિલ્લાના દેવીકુલમ તાલુકામાં આવેલા કોટ્ટાકમ્બુર અને વટ્ટાવડા ગામોમાં લુપ્તપ્રાય 'નીલકુરિંજી' વનસ્પતિના આશરે ૩૨ ચોરસ કિલોમીટરના મુખ્ય નૈસર્ગિક આવાસનું રક્ષણ કરે છે.[૨૭]
સંરક્ષિત વિસ્તારો
[ફેરફાર કરો]
આ જિલ્લામાં અનેક સંરક્ષિત વિસ્તારો આવેલા છે, જેમાં દક્ષિણમાં પેરિયાર ટાઇગર રિઝર્વ, પૂર્વમાં કુરિંજીમાલા અભયારણ્ય, ઉત્તર-પૂર્વમાં ચિન્નર વન્યજીવ અભયારણ્ય, ઉત્તરમાં ઇરાવીકુલમ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન તથા અનામૂડી શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને દક્ષિણમાં પંપાદુમ શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનનો સમાવેશ થાય છે. આ સંરક્ષિત વિસ્તારો વાઘ, નીલગિરી તહર, ગ્રીઝલડ જાયન્ટ સ્ક્વિરલ (રાક્ષસી ખિસકોલી), નીલગિરી વૂડ-પીજન (જંગલી કબૂતર), હાથી, ગૌર (ભારતીય બાઇસન), સાબર હરણ, પર્પલ ફ્રોગ (વાયોલેટ દેડકો) અને નીલકુરિંજી સહિતની અનેક લુપ્તપ્રાય અને સ્થાનિક પ્રજાતિઓ માટે ખૂબ પ્રખ્યાત છે.[૨૮][૨૯]
થુમ્મનકુથુ ધોધ
[ફેરફાર કરો]થુમ્મનકુથુ એ આ જિલ્લામાં આવેલા થોડુપુઝા નજીકનો એક મનોરમ જળધોધ છે. થુમ્મનકુથુ એ માત્ર એક જળધોધ નથી પરંતુ ૫ કિલોમીટરના વિસ્તારમાં ફેલાયેલી ૧૨ ધોધની એક શ્રેણી છે.[૩૦] તે ઈડુક્કી, કેરળના મુખ્ય ઇકો-ટૂરિઝમ કેન્દ્રોમાંનું એક છે.
સંદર્ભ
[ફેરફાર કરો]- 1 2 3 4 "The Spice Garden of Kerala". National Informatics Centre, Ministry of Electronics and Information Technology, Government of India. મેળવેલ 20 June 2022.
{{cite web}}: Check date values in:|access-date=(મદદ) - ↑ "V Vigneshwari, new Kottayam collector, to seek people's views to set priority". Onmanorama. 8 June 2023.
{{cite web}}: Check date values in:|date=(મદદ) - ↑ "Collector's Profile". idukki.nic.in. મૂળ સંગ્રહિત માંથી 19 March 2025 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 14 August 2025.
{{cite web}}: Check date values in:|access-date=and|archive-date=(મદદ) - ↑ Annual Vital Statistics Report – 2018 (PDF). Thiruvananthapuram: Department of Economics and Statistics, Government of Kerala. 2020. p. 55. મૂળ (PDF) માંથી 2 November 2021 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 25 November 2020.
{{cite book}}: Check date values in:|access-date=and|archive-date=(મદદ) - 1 2 "The Kerala Official Language (Legislation) Act, 1969" (PDF). મૂળમાંથી અહીં સંગ્રહિત 20 April 2016. મેળવેલ 15 January 2021.
{{cite web}}: Check date values in:|access-date=and|archive-date=(મદદ) - ↑ "Kerala | UNDP in India". UNDP. મૂળ માંથી 2022-05-18 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 2026-08-14.
{{cite web}}: Check date values in:|access-date=and|archive-date=(મદદ) - ↑ "Idukki | India". Encyclopedia Britannica (અંગ્રેજીમાં). મેળવેલ 2021-10-24.
{{cite web}}: Check date values in:|access-date=(મદદ) - ↑ GEOnet નામ સર્વર પર Idukki District (Variant – V), United States National Geospatial-Intelligence Agency]]
- ↑ "District Idukki, Government of Kerala | The Spice Garden of Kerala | India" (અમેરિકન અંગ્રેજીમાં). મેળવેલ 2026-08-07.
{{cite web}}: Check date values in:|access-date=(મદદ) - ↑ "District of Idukki - Munnar, Thekkady, Periyar - the hill district of Kerala". Kerala Tourism (અંગ્રેજીમાં). મેળવેલ 2026-08-07.
{{cite web}}: Check date values in:|access-date=(મદદ) - ↑ "History of Idukki District". District Idukki, Government of India.
- ↑ "Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala". www.censusindia.gov.in. Registrar General and Census Commissioner of India.
- ↑ "Anamudi". Kerala Tourism. મેળવેલ 2022-06-20.
{{cite web}}: Check date values in:|access-date=(મદદ) - ↑ "Idukki Arch Dam". Government of Kerala. મૂળ માંથી 9 સપ્ટેમ્બર 2025 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 20 June 2022.
{{cite web}}: Check date values in:|access-date=and|archive-date=(મદદ) - ↑ "Munnar – the Hill Station of Kerala in Idukki". Kerala Tourism (અંગ્રેજીમાં). મેળવેલ 2024-05-01.
{{cite web}}: Check date values in:|access-date=(મદદ) - ↑ "Government of Kerala, Forest and Wildlife Department, Notification No. 36/2006 F&WLD". Kerala Gazette. 6 October 2006. મેળવેલ 5 December 2007.
{{cite news}}: Check date values in:|access-date=and|date=(મદદ) - ↑ Roy, Mathew (25 September 2006). "Proposal for Kurinjimala sanctuary awaits Cabinet nod". The Hindu. મૂળ માંથી 1 October 2007 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 5 December 2007.
{{cite news}}: Check date values in:|access-date=,|date=, and|archive-date=(મદદ) - ↑ "Munnar May Soon Get Train Service, Nearly A Century After The 'Great Flood Of 99' Destroyed It". indiatimes.com (અંગ્રેજીમાં). 2019-06-24. મેળવેલ 2019-06-24.
{{cite web}}: Check date values in:|access-date=and|date=(મદદ) - ↑ Idukki Wildlife Sanctuary kerala.gov.in સંગ્રહિત ૩ નવેમ્બર ૨૦૧૯ ના રોજ વેબેક મશિન
- ↑ "Information and Public Relations Department, Govt. of Kerala". મૂળ માંથી 28 February 2014 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 13 October 2013.
{{cite web}}: Check date values in:|access-date=and|archive-date=(મદદ) - ↑ "Munnar". મૂળ માંથી 18 January 2014 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 22 December 2015.
{{cite web}}: Check date values in:|access-date=and|archive-date=(મદદ) - ↑ UNEP (05/07/2007) World Commission on Protected Areas, World Database on Protected Areas, Eravikulam National Park, Retrieved 7 May 2007 "India – Eravikulam". મૂળ માંથી 29 September 2007 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 5 July 2007.
{{cite web}}: Check date values in:|access-date=and|archive-date=(મદદ) - ↑ "Forest". Kerala State Council for Science, Technology and Environment. 2009. મૂળ માંથી 11 March 2008 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 18 September 2009.
{{cite web}}: Check date values in:|access-date=and|archive-date=(મદદ) - ↑ Online Highways LLC. (2004) India | Kerala | Devikulam Pambadum Shola National Park, Retrieved 6 April 2007
- ↑ K.S. Sudhi (3 November 2006) The Hindu, retrieved 21 June 2007 New lives bloom in Rajamala
- ↑ UNESCO, World Heritage sites, Tentative lists, Western Ghats sub cluster, Niligiris. retrieved 20 April 2007 World Heritage sites, Tentative lists
- ↑ map
- ↑ Government of Kerala, Forest and Wildlife Department, Notification No. 36/2006 F&WLD (6 October 2006) Retrieved 5 December 2007 Kerala Gazette
- ↑ Roy, Mathew (25 September 2006). "Proposal for Kurinjimala sanctuary awaits Cabinet nod". The Hindu. મૂળ માંથી 1 October 2007 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 5 December 2007.
{{cite news}}: Check date values in:|access-date=,|date=, and|archive-date=(મદદ) - ↑ Thomankoothu eco tourism kerala.gov.in સંગ્રહિત ૮ ડિસેમ્બર ૨૦૧૯ ના રોજ વેબેક મશિન
આ પણ જુઓ
[ફેરફાર કરો]બાહ્ય કડીઓ
[ફેરફાર કરો] | આ નાનો લેખ છે. તમે તેને વિસ્તૃત કરીને વિકિપીડિયાને મદદ કરી શકો છો. |