લખાણ પર જાઓ

વાયનાડ જિલ્લો

વિકિપીડિયામાંથી
(વયનાડ જિલ્લો થી અહીં વાળેલું)
વયનાડ જિલ્લો
જિલ્લો
સમઘડી દિશામાં ઉપરથી નીચે:
ચેમ્બ્રા શિખર, વાયનાડ અભયારણ્ય,
સુલ્તાન બથેરી ખાતે મોલ, ડાંગરના ખેતરો, કારપુઝા બંધનો દરવાજો, એડક્કલ ગુફાઓ.
Etymology: વાયલ નાડુ: ડાંગરની ભૂમિ-ક્ષેત્ર[૧]
સૂત્ર: 
"વૅ બિયોન્ડ"[૨]
કેરળમાં સ્થાન
કેરળમાં સ્થાન
નકશો
વયનાડ જિલ્લો
અક્ષાંશ-રેખાંશ: 11°36′18″N 76°04′59″E / 11.605°N 76.083°E / 11.605; 76.083
દેશ ભારત
રાજ્યકેરળ
સ્થાપના૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦
મુખ્યમથકકાલપેટ્ટા
સરકાર
 • લોક સભા સભ્યખાલી
વિસ્તાર
 • કુલ૨,૧૩૨ km2 (૮૨૩ sq mi)
મહત્તમ ઊંચાઇ
(Vellarimala)
૨,૨૪૦ m (૭૩૫૦ ft)
ન્યૂનતમ ઊંચાઇ
(Chali Puzha, Malappuram border)
૧૦૮ m (૩૫૪ ft)
વસ્તી
 (૨૦૧૮)[૩]
 • કુલ૮,૪૬,૬૩૭
 • ગીચતા૩૯૭/km2 (૧૦૩૦/sq mi)
સમય વિસ્તારUTC+૫:૩૦ (IST)
STD કોડ]]4936, 4935
ISO 3166 ક્રમIN-KL
વાહન નોંધણીKL-12 કાલપેટ્ટા,
KL-72 મનનથાવડી,
KL-73 સુલ્તાન બથેરી,
KLW (૧૯૮૦-૧૯૮૯)[૪]
માનવ વિકાસ અંક (૨૦૦૫)Increase 0.753[૫] ( High)
વેબસાઇટwayanad.gov.in

વાયનાડ જિલ્લો, અથવા વાયનાડ, ભારતના કેરળ રાજ્યના ઉત્તર-પૂર્વ ભાગમાં આવેલો એક જિલ્લો છે,[૬] જેનું વહીવટી મથક કલ્પેટ્ટા નગરપાલિકા ખાતે આવેલું છે. તે કેરળનો એકમાત્ર પહાડી ઉચ્ચપ્રદેશ ધરાવતો પ્રદેશ છે.[૭] વાયનાડનો ઉચ્ચપ્રદેશ એ દક્ષિણના દક્ષિણ ઉચ્ચપ્રદેશના ભાગ એવા મૈસૂર ઉચ્ચપ્રદેશનું જ વિસ્તરણ છે. આ પ્રદેશ પશ્ચિમ ઘાટની ઊંચાઈ પર સ્થિત છે, જેની સમુદ્ર સપાટીથી ઊંચાઈ ૭૦૦ થી ૨,૧૦૦ મીટર સુધીની છે અને કોલાગાપારા, કુરુમ્બાલકોટ્ટાઈ તેમજ વડક્કનાડ અને ચેકાડીના કેટલાક વિસ્તારો પૂર્વ ઘાટને મળતા આવે છે.[૮] વાયનાડ, મલપ્પુરમ અને કોઝિકોડ જિલ્લાઓના ત્રિભેટા પર આવેલું ૨,૨૪૦ મીટર (૭,૩૪૯ ફૂટ) ઊંચું વેલ્લરી માલા શિખર એ વાયનાડ જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું સ્થળ છે.[૯] કોઝિકોડ અને કન્નૂર જિલ્લાઓમાંથી વિસ્તારો અલગ કરીને ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ કેરળના ૧૨મા જિલ્લા તરીકે આ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી. આ જિલ્લાનો ૮૮૫.૯૨ ચોરસ કિલોમીટર જેટલો વિસ્તાર જંગલ આચ્છાદિત છે.[૧૦] વાયનાડમાં ત્રણ નગરપાલિકા શહેરો કલ્પેટ્ટા, માનંથાવાડી અને સુલતાન બથેરી છે. આ વિસ્તારમાં ઘણી સ્થાનિક આદિવાસી જનજાતિઓ રહે છે.[૧૧][૧૨] કાવેરી નદીની સહાયક નદી એવી કબીની નદીનું ઉદ્‌ગમ સ્થાન વાયનાડ છે. વાયનાડ જિલ્લો, પાડોશી મલપ્પુરમ જિલ્લાના નિલમ્બુર (પૂર્વીય એરનાડ વિસ્તાર) માં આવેલી ચાલિયાર ખીણ સાથે, કુદરતી સોનાના ક્ષેત્રો (ગોલ્ડ ફીલ્ડ્સ) માટે જાણીતો છે,[૧૩] જે નીલગિરી બાયોસ્ફિયર રિઝર્વના અન્ય ભાગોમાં પણ જોવા મળે છે. કેરળની ચોથી સૌથી લાંબી નદી એવી ચાલિયાર નદી વાયનાડના ઉચ્ચપ્રદેશમાંથી નીકળે છે. ઐતિહાસિક રીતે મહત્વપૂર્ણ એવી એડક્કલ ગુફાઓ પણ વાયનાડ જિલ્લામાં જ આવેલી છે.

વાયનાડ જિલ્લો ઉત્તર અને ઉત્તર-પૂર્વમાં કર્ણાટક (કોડાગુ, ચામરાજનગર અને મૈસૂર જિલ્લાઓ) સાથે, દક્ષિણ-પૂર્વમાં તમિલનાડુ (નીલગિરી જિલ્લો) સાથે (તે કેરળનો એકમાત્ર એવો જિલ્લો છે જે તેના બંને પાડોશી રાજ્યો સાથે સરહદ ધરાવે છે), દક્ષિણમાં મલપ્પુરમ, દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં કોઝિકોડ અને ઉત્તર-પશ્ચિમમાં કન્નૂર જિલ્લા સાથે સરહદ ધરાવે છે.[૧૪] વાયનાડના પુલપલ્લી ખાતે કેરળનું એકમાત્ર લવ-કુશ મંદિર આવેલું છે અને વાયથિરી ખાતે કેરળનું એકમાત્ર કાચનું મંદિર (મિરર ટેમ્પલ) છે, જે એક જૈન મંદિર છે. વરમબેટ્ટા મસ્જિદ એ વાયનાડની સૌથી જૂની મુસ્લિમ મસ્જિદ છે.[૧૫] વાયનાડ કોટિઓટ યુદ્ધમાં તેની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા માટે પ્રખ્યાત છે,[૧૬] જ્યાં પઝસ્સી રાજાએ મલબાર પ્રદેશના હિન્દુઓ અને મુસ્લિમોના સહયોગથી કુરીચ્યા આદિવાસી જનજાતિની મદદ લઈને અંગ્રેજો સામે બળવો પોકાર્યો હતો. કનિયામ્બેટ્ટા અને મુત્તિલ પંચાયતો એ વાયનાડના તમામ ખૂણેથી સરળતાથી પહોંચી શકાય તેવી મધ્યમાં આવેલી પંચાયતો છે, જ્યારે તાવિંચલ પંચાયત કન્નૂર જિલ્લા સાથેની ઉત્તર-પૂર્વ સરહદ પર આવેલી છે. અમ્બુકુત્થી માલાની ગુફાઓમાંથી મળી આવેલા શિલાલેખો અને કોતરણીઓ એ વાતનો પુરાવો છે કે આ વિસ્તારમાં માનવ વસવાટ નવ-પાષાણ યુગની સભ્યતાના આરંભથી જ રહ્યો છે.[૧૭]

નામકરણ

[ફેરફાર કરો]

'વાયનાડ' નામ તમિલ અને મલયાલમ ભાષાના શબ્દ 'વાયલ નાડુ' પરથી બન્યું છે, જેનો ગુજરાતીમાં અર્થ 'ડાંગર/કાંગસિયાના ખેતરોની ભૂમિ' થાય છે.[૧૦]

ભૌગોલિક સ્થિતિ

[ફેરફાર કરો]
મૈસુર ઉચ્ચપ્રદેશ પર વાયનાડની ભૂગોળ

વાયનાડ જિલ્લો નીલગિરી બાયોસ્ફિયર રિઝર્વના 'બયાલુ સીમે' પ્રદેશ (ઉચ્ચપ્રદેશ/પહાડી વિસ્તાર) માં આવેલો છે. ભૌગોલિક દૃષ્ટિએ તે કર્ણાટકના પાડોશી જિલ્લાઓ કોડાગુ અને મૈસૂર, તથા તમિલનાડુના નીલગિરી જિલ્લાને સમાન છે. વાયનાડનો ઉચ્ચપ્રદેશ એ મૈસૂર ઉચ્ચપ્રદેશનું જ એક વિસ્તરણ છે.[૧૮]

બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન, વાયનાડ એ તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાનો એક તાલુકો હતો.[૧૯] હાલના નીલગિરી જિલ્લામાં આવેલા ગુડાલુર અને પંડાલુર તાલુકાના વિસ્તારો, જે 'દક્ષિણ-પૂર્વ વાયનાડ' તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે પણ આ તત્કાલીન વાયનાડ તાલુકાનો જ ભાગ હતા.[૨૦] મલબાર જિલ્લામાં ભારે વસતી અને નીલગિરીના નાના વિસ્તારને ધ્યાનમાં રાખીને, ૩૧ માર્ચ ૧૮૭૭ના રોજ દક્ષિણ-પૂર્વ વાયનાડને પાડોશી નીલગિરી જિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યું ત્યાં સુધી તે મલબાર જિલ્લાનો ભાગ રહ્યું હતું.[૨૦] વાયનાડ ૧૯૨૪ સુધી મલબાર જિલ્લા અંતર્ગત એક અલગ મહેસૂલી પ્રભાગ હતું.[૨૧]

ભારતની સ્વતંત્રતા પછી ૧૯૫૬ના 'રાજ્ય પુનર્ગઠન' દરમિયાન, મૈસૂર રાજ્યે (હાલના કર્ણાટક) વાયનાડની ઐતિહાસિક અને ભૌગોલિક વિશિષ્ટતાઓને કારણે તેના પર દાવો કર્યો હતો. જોકે,૧૯૫૧ની ભારતની વસ્તી ગણતરીના ભાષાકીય સર્વેક્ષણમાં જાણવા મળ્યું કે તે સમયે વાયનાડની કુલ વસ્તીના ૮૭.૫% લોકો માતૃભાષા તરીકે મલયાલમ બોલતા હતા, જ્યારે માત્ર ૬.૨% લોકો જ કન્નડ ભાષા બોલતા હતા.[૨૨]

૧ જાન્યુઆરી ૧૯૫૭ના રોજ, તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાનું કન્નૂર, કોઝિકોડ અને પલક્કડ એમ ત્રણ ભાગોમાં વિભાજન કરવામાં આવ્યું હતું.[૨૩] તે જ દિવસે વાયનાડ તાલુકાના ઉત્તર વાયનાડ અને દક્ષિણ વાયનાડ એમ બે ભાગ પાડવામાં આવ્યા હતા.[૨૪] શરૂઆતમાં વાયનાડના આ બંને તાલુકાઓ નવરચિત કન્નૂર જિલ્લામાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.[૨૪] જોકે, બે મહિના બાદ ૧૫ માર્ચ ૧૯૫૭ના રોજ, દક્ષિણ વાયનાડ તાલુકાને કોઝિકોડ જિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યો.[૨૩] ત્યારબાદ ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૭૯ના રોજ ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાને પણ કોઝિકોડ જિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરી દેવામાં આવ્યો હતો.[૨૫]

ઉત્તર વાયનાડ અને દક્ષિણ વાયનાડ તાલુકાઓને જોડીને ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ કેરળના ૧૨મા જિલ્લા તરીકે વાયનાડ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી.[૨૬] તે જ દિવસે ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાનું નામ બદલીને 'માનંથાવાડી' કરવામાં આવ્યું, અને દક્ષિણ વાયનાડનું વિભાજન કરીને 'સુલતાન બથેરી' તથા 'વાયથિરી' તાલુકા બનાવવામાં આવ્યા.[૨૫] વાયથિરી તાલુકામાં આવેલું કલ્પેટ્ટા આ નવા જિલ્લાનું વહીવટી મથક બન્યું.[૨૫]

ભૂગોળ

[ફેરફાર કરો]
રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ ૭૬૬ કોઝિકોડ-કોલ્લીગલ પર વાયનાડનું દૃશ્ય
પોઝુથાના
વાયનાડ વન્યજીવન અભયારણ્ય

વાયનાડ જિલ્લો ડેક્કન ઉચ્ચપ્રદેશના દક્ષિણ છેડે સ્થિત છે અને પશ્ચિમ ઘાટનો એક ભાગ ધરાવે છે. કોઝિકોડ જિલ્લાની સરહદે આવેલો આ જિલ્લાનો પશ્ચિમ ભાગ ગીચ જંગલોથી આચ્છાદિત પશ્ચિમ ઘાટથી ઘેરાયેલો છે. આ જિલ્લો દક્ષિણ-પશ્ચિમ ડેક્કન ઉચ્ચપ્રદેશનો એક ભાગ બનાવે છે અને તેનો ઢાળ પૂર્વ તરફનો છે. જિલ્લાનો ઘણો મોટો વિસ્તાર જંગલોથી ઢંકાયેલો છે, પરંતુ કુદરતી સંસાધનોના સતત અને આડેધડ શોષણને કારણે આસન્ન પર્યાવરણીય સંકટ ઊભું થઈ રહ્યું છે.[૨૭] આ જિલ્લામાં ઘણા ટ્રેકિંગ પોઇન્ટ છે. ચેમ્બ્રા શિખર (૨,૧૦૦ મીટર) વાયનાડ જિલ્લામાં સૌથી ઊંચું શિખર છે. પદિંજરથરામાં બાણાસુર ટેકરી (૨,૦૭૯ મીટર) પણ ચેમ્બ્રા ટેકરીની ઊંચાઈ જેટલી જ છે. બ્રહ્મગિરિ ટેકરી પણ વાયનાડમાં એક અન્ય ટ્રેકિંગ પોઇન્ટ છે.

વાયનાડ જિલ્લો વિવિધ જૈવિક અનામતોના સંરક્ષિત વિસ્તાર નેટવર્કથી ઘેરાયેલો છે જેમ કે પશ્ચિમમાં મલબાર વન્યજીવન અભયારણ્ય, દક્ષિણમાં મુદુમલાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, પૂર્વમાં બાંદીપુર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઉત્તર પૂર્વમાં નાગરહોલ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઉત્તરમાં બ્રહ્મગિરિ વન્યજીવન અભયારણ્ય અને ઉત્તર પશ્ચિમમાં અરલમ વન્યજીવન અભયારણ્ય જે વાયનાડ વન્યજીવન અભયારણ્ય સાથે જોડાયેલ છે.

આ જિલ્લામાં સમૃદ્ધ જળ સંસાધનો છે. આ પ્રદેશમાં પૂર્વ તરફ વહેતી અને પશ્ચિમ તરફ વહેતી નદીઓ છે. જિલ્લાની મુખ્ય નદીઓમાંની એક કાબિની નદી છે, જે કાવેરી નદીની ઉપનદી છે; તે કેરળની ત્રણ પૂર્વ તરફ વહેતી નદીઓમાંની એક પણ છે. કબાનીમાં થિરુનેલી નદી, પનામારમ નદી અને મનંતવાડી નદી સહિત ઘણી ઉપનદીઓ છે. આ બધી નદીઓ સમૃદ્ધ જળ સંસાધન તેમજ જિલ્લા માટે એક વિશિષ્ટ લેન્ડસ્કેપ બનાવવામાં મદદ કરે છે. પર્વતીય કોતરોમાંથી પસાર થતી વખતે વિવિધ પ્રવાહો પનામારમ નદીમાં વહે છે અને અંતે નદી પનામારમ ખીણમાં પડે છે. જિલ્લામાંથી ચોક્કસ અંતર સુધી વહેતા, પનામારમ નદી મનંતવાડી નદીમાં જોડાય છે, જે 'થોંડરમુડી' નામના શિખરના નીચલા પ્રદેશોમાંથી ઉદ્ભવે છે.[૨૮]

બાણાસુરા સાગર બંધ

[ફેરફાર કરો]

કબીની નદીની ઉપનદી કરમનાથોડુ નદી પર પાદિંજરથારામાં બાણાસુરા સાગર બંધ, ભારતનો સૌથી મોટો માટીનો બંધ અને એશિયામાં બીજો સૌથી મોટો બંધ માનવામાં આવે છે. આ બંધ આદર્શ રીતે બાણાસુરા પર્વતોની તળેટીમાં સ્થિત છે, જેનું નામ કેરળના પ્રખ્યાત શાસક રાજા મહાબલિના પુત્ર 'બાણાસુરા' પરથી પડ્યું છે. અહીંનો બંધ ૧૯૭૯માં બાણાસુરાસાગર પ્રોજેક્ટ વતી કક્કયમ હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પાવર પ્રોજેક્ટને ટેકો આપવા અને સિંચાઈ અને પીવાના હેતુઓ માટે પાણીની માંગને પહોંચી વળવા માટે બનાવવામાં આવ્યો હતો. પાદિંજરથારાથી લગભગ ૨ કિમી દૂર સ્થિત આ બંધ વાયનાડમાં એક પર્યટન સ્થળ છે. બાણાસુરા બંધ પથ્થરો અને પથ્થરોના વિશાળ ઢગલાથી બનેલો છે.[૨૯]

કારાપુઝા બંધ

[ફેરફાર કરો]

કારાપુઝા બંધ કાબીની નદીની ઉપનદી કારાપુઝા નદી પર બાંધવામાં આવ્યો છે. કેરળના વાયનાડ જિલ્લાના વાયથિરી અને સુલતાન બાથેરી તાલુકામાં ૫૫૮૦ હેક્ટર એટલે કે ૫૬૦૦ હેક્ટર વિસ્તારને સિંચાઈ પૂરી પાડવા માટે વાયનાડ જિલ્લાના વાયથિરી તાલુકામાં વઝાવટ્ટા. આ જળાશયની કુલ સંગ્રહ ક્ષમતા ૭૬.૫૦ મેટ્રિક ટન અને જીવંત સંગ્રહ ક્ષમતા ૭૦.૦૦ મેટ્રિક ટન છે.[૩૦]

વન્યજીવસૃષ્ટિ

[ફેરફાર કરો]

વાયનાડની માટી અને આબોહવા વ્યાપારી ધોરણે બાગાયત માટે યોગ્ય છે. શાકભાજીની ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવા અને બગીચાઓ સ્થાપવા માટે, કેરળ કૃષિ યુનિવર્સિટી અંબાલાવાયલ ખાતે એક પ્રાદેશિક કૃષિ સંશોધન સ્ટેશન ચલાવી રહી છે. કર્ણાટક અને તમિલનાડુના પડોશી વન્યજીવન અભયારણ્યોમાંથી હાથી, રીંછ અને અન્ય જંગલી પ્રાણીઓ, બેગુર જંગલ શ્રેણી અને મુથાંગાની આસપાસના જંગલોમાં ભટકાઈ જાય છે, જે સુલતાન બાથેરી શહેરથી ૨૦ કિલોમીટર દૂર છે. ફ્રેન્કીના સાંકડા મોંવાળા દેડકા તાજેતરમાં વાયનાડ જિલ્લામાં મળી આવ્યા હતા.[૩૧][૩૨] વાયનાડ લાફિંગથ્રશનું નામ આ પ્રદેશ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે, પરંતુ અન્ય દક્ષિણ ભારતીય લાફિંગથ્રશથી વિપરીત, પશ્ચિમ ઘાટમાં વ્યાપકપણે ફેલાયેલું છે.

વસ્તી

[ફેરફાર કરો]
ઐતિહાસિક વસ્તી
વર્ષવસ્તી±% p.a.
1901૭૫,૧૪૯—    
1911૮૨,૫૪૯+0.94%
1921૮૪,૭૭૧+0.27%
1931૯૧,૭૬૯+0.80%
1941૧,૦૬,૩૫૦+1.49%
1951૧,૬૯,૨૮૦+4.76%
1961૨,૭૫,૨૫૫+4.98%
1971૪,૧૩,૮૫૦+4.16%
1981૫,૫૪,૦૨૬+2.96%
1991૬,૭૨,૧૨૮+1.95%
2001૭,૮૦,૬૧૯+1.51%
2011૮,૧૭,૪૨૦+0.46%
source:[૩૩]
વાયનાડ જિલ્લામાં ધર્મો (૨૦૧૧)[૩૪]
ધર્મ ટકાવારી
હિન્દુ
  
 49.48%
ઇસ્લામ
  
 28.65%
ખ્રિસ્તી
  
 21.34%
અન્ય
  
 0.53%
ધર્મ (વાયનાડ)
તાલુકા હિન્દુ ખ્રિસ્તી મુસ્લિમ
મનન્થાવેડ્ડી 46.31 23.6 29.52
વ્યથિરી(કલપેટ્ટા) 42.69 15.34 41.36
સુલતાન બાથેરી 58.19 24.65 16.74

આ કેરળનો સૌથી ઓછો વસ્તી ધરાવતો જિલ્લો છે. કેરળના અન્ય જિલ્લાઓથી વિપરીત, વાયનાડ જિલ્લામાં, જિલ્લાના નામ જેવું કોઈ શહેર કે ગામ નથી (એટલે ​​કે, "વાયનાડ નગર" નથી). વાયનાડમાં થિયા, નાયર અને વિવિધ જાતિઓ સાથે બહુમતી હિન્દુ વસ્તી છે. મુસ્લિમો (મપ્પીલાહ) બીજા ક્રમે સૌથી મોટો જૂથ છે, ત્યારબાદ નોંધપાત્ર ખ્રિસ્તી વસ્તી છે. સીરિયન ખ્રિસ્તીઓ, મધ્ય ત્રાવણકોરથી સ્થળાંતર કરીને મલબારના ભાગ રૂપે સ્થળાંતર કરીને પ્રભુત્વ ધરાવતો ભાગ બનાવે છે, અને વાયનાડમાં મલબાર જિલ્લામાં ખ્રિસ્તીઓનું પ્રમાણ સૌથી વધુ છે.

૨૦૧૮ના આંકડાકીય અહેવાલ મુજબ, વાયનાડ જિલ્લાની વસ્તી ૮,૪૬,૬૩૭ હતી,[૩] જે કોમોરોસ રાષ્ટ્ર જેટલી જ હતી. [૩૫] ૨૦૧૧ની ભારતની વસ્તી ગણતરી મુજબ, જિલ્લાને ભારતમાં (કુલ ૬૪૦ વસ્તીમાંથી) ૪૮૨મો ક્રમ આપવામાં આવ્યો છે. જિલ્લામાં પ્રતિ ચોરસ કિલોમીટર (૧,૦૩૦/ચો.મી.) ૩૯૭ રહેવાસીઓની વસ્તી ગીચતા છે. ૩.૮૬% વસ્તી શહેરી વિસ્તારોમાં રહે છે. અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ અનુક્રમે ૩.૮૭% અને ૧૮.૮૬% વસ્તી ધરાવે છે.[૩૬] આ સમગ્ર કેરળમાં સૌથી વધુ SC/ST ટકાવારી છે.[૩૭]

વાયનાડમાં પાનિયા, ઉરાલી કુરુમા અને કુરિચિયન જાતિઓનો સમાવેશ થાય છે.[૩૮][૩૯][૪૦][૪૧][૪૨][૪૩]






વાયનાડ જિલ્લાની ભાષાઓ (૨૦૧૧)[૪૪]      મલયાલમ (93.88%)     પાનિયા (1.89%)     તમિલ (1.14%)     કન્નડ (0.94%)     અન્ય (2.13%)

૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી સમયે, ૯૩.૮૮% વસ્તી મલયાલમ, ૧.૮૯% પાનિયા, ૧.૧૪% તમિલ અને ૦.૯૪% કન્નડ તેમની પ્રથમ ભાષા તરીકે બોલાતી હતી.[૪૪]

સંદર્ભ

[ફેરફાર કરો]
  1. ↑ "About District Wayanad". wayanad.gov.in.
  2. ↑ "ABOUT WAYANAD". wayanadtourism.org. મૂળ માંથી 2019-08-17 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 2023-04-26. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
  3. 1 2 Annual Vital Statistics Report – 2018 (PDF). Thiruvananthapuram: Department of Economics and Statistics, Government of Kerala. 2020. p. 55. મૂળ (PDF) માંથી 2021-11-02 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 2023-04-26. {{cite book}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
  4. ↑ "കെഎല്‍ഒ, കെല്‍ടി, കെആര്‍ഒ... കേരളത്തിലെ പഴയ ട്രാന്‍സ്‌പോര്‍ട്ട് റജിസ്‌ട്രേഷനുകളും അവയുടെ ജില്ലകളും..." Manorama Online. 8 April 2020. {{cite web}}: Check date values in: |date= (મદદ)CS1 maint: url-status (link)
  5. ↑ "Kerala | UNDP in India". UNDP. મૂળ માંથી 2022-05-18 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 2023-04-26. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
  6. ↑ "Wayanad and its tourist Attractions | Kerala Tourism". www.keralatourism.org (અંગ્રેજીમાં). મેળવેલ 2026-08-10. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  7. ↑ William Logan (1887). Malabar Manual (Volume-II). Madras Government Press.
  8. ↑ "Topography, Western Ghats, Wayanad, Green Paradise, District, Kerala, India | Kerala Tourism". www.keralatourism.org. મૂળ માંથી 20 જાન્યુઆરી 2020 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 7 January 2020. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
  9. ↑ "Vellarimala – trek to Vavul Mala | Trekking Programmes Kozhikode |Eco Tourism in Kerala". Ecotourism (અંગ્રેજીમાં). મેળવેલ 26 February 2025. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  10. 1 2 "District Profile". spb.kerala.gov.in. મૂળ માંથી 27 December 2019 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 7 January 2020. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
  11. ↑ "Kerala Tourism". મૂળ માંથી 20 October 2014 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 21 June 2012. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
  12. ↑ "Tribes in Wayanad". www.wayanad.com. મેળવેલ 7 January 2020. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  13. ↑ "Under Maintenance". Dmg.kerala.gov.in. મેળવેલ 8 July 2026. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  14. ↑ "Wayanad District Map". Maps of India. મેળવેલ 7 January 2020. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  15. ↑ "Varambetta Mosque, Kalpetta, Wayanad, District, Kerala, India". Kerala Tourism - Wayanad (અંગ્રેજીમાં). મેળવેલ 26 February 2025. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  16. ↑ "Indian Culture Portal". Indianculture.gov.in. મેળવેલ 8 July 2026. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  17. ↑ "Interesting Facts About Wayanad". 23 December 2016. {{cite web}}: Check date values in: |date= (મદદ)
  18. ↑ Government of India (2014). District Census Handbook – Wayanad (Part-B) 2011 (PDF). Directorate of Census Operations, Kerala.
  19. ↑ Government of Madras (1953). 1951 Census Handbook- Malabar District (PDF). Madras Government Press.
  20. 1 2 Logan, William (1887). Malabar Manual (Volume-2). Madras: PRINTED BY R. HILL, AT THE GOVERNMENT PRESS.
  21. ↑ Boag, GT (1933). The Madras Presidency (1881–1931) (PDF). Madras: Government of Madras. p. 10. મૂળ (PDF) માંથી 2021-06-09 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 2026-08-14. {{cite book}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
  22. ↑ J. I. Arputhanathan (1955). South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) (PDF). Madras Government Press.
  23. 1 2 Devassy, M. K. (1965). District Census Handbook (2) – Kozhikode (1961) (PDF). Ernakulam: Government of Kerala.
  24. 1 2 M. K. Devassy (1965). 1961 Census Handbook- Cannanore District (PDF). Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands.
  25. 1 2 3 M. Vijayanunni (1983). 1981 Census Handbook- Wayanad District (Part-A&B) (PDF). Directorate of Census Operations, Kerala.
  26. ↑ "History of Wayanad". wayanad.gov.in.
  27. ↑ Münster, Daniel; Münster, Ursula (January 2012). "ingentaconnect Consuming the Forest in an Environment of Crisis: Nature Tourism,...". Development and Change. 43 (1). ingentaconnect.com: 205–227. doi:10.1111/j.1467-7660.2012.01754.x. PMID 22616125. મેળવેલ 29 January 2014. {{cite journal}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  28. ↑ "Rivers, Kabani, Wayanad, District, Kerala, India | Kerala Tourism". www.keralatourism.org. મૂળ માંથી 20 જાન્યુઆરી 2020 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 7 January 2020. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
  29. ↑ "Banasura Sagar Dam, wayanad, Kerala - Wayanad.com". www.wayanad.com. મેળવેલ 7 January 2020. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  30. ↑ "Karapuzha Medium Irrigation Project JI02692".
  31. ↑ "Delhi University researchers discover new species of frogs in Western Ghats – Times of India". The Times of India. 13 February 2019. મેળવેલ 13 February 2019. {{cite news}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
  32. ↑ "New 'mystery' frog discovered in India" (બ્રિટિશ અંગ્રેજીમાં). 13 February 2019. મેળવેલ 13 February 2019. {{cite news}}: Check date values in: |access-date= and |date= (મદદ)
  33. ↑ "Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India". www.censusindia.gov.in. મેળવેલ 7 January 2020. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (મદદ)
  34. ↑ "Table C-01: Population by religious community: Kerala". Census of India. Registrar General and Census Commissioner of India. 2011.
  35. ↑ US Directorate of Intelligence. "Country Comparison: Population". મૂળ માંથી 13 June 2007 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 1 October 2011. Comoros 794,683 July 2011 est. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
  36. ↑ "District Census Hand Book: Wayanad" (PDF). Census of India. Registrar General and Census Commissioner of India.
  37. ↑ Government of Kerala (2021). Economic Review 2020 – Volume I (PDF). Thiruvananthapuram: Kerala State Planning Board.
  38. ↑ Hockings, Paul; Pilot-Raichoor, Christiane (1992). A Badaga-English Dictionary. Walter de Gruyter. p. 514. ISBN 9783110126778.
  39. ↑ Imperial Gazetteer of India, v. 9, p. 301. DSAL. p. 301. મૂળ માંથી 2022-06-27 પર સંગ્રહિત. મેળવેલ 2026-08-15. {{cite book}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (મદદ)
  40. ↑ Francis, W. (1988). Gazetteer of South India (અંગ્રેજીમાં). Mittal Publications. p. 183.
  41. ↑ Hyderabad State (અંગ્રેજીમાં). Atlantic Publishers & Distri. 1937. p. 100.
  42. ↑ Imperial gazetteer of India provincial series Madras (અંગ્રેજીમાં). Superintendent Government, Calcutta. 1908. p. 183.
  43. ↑ Frowde, Henry (1908). The Imperial Gazetteer Of India Vol Ix Bomjur-central India (અંગ્રેજીમાં). p. 301.
  44. 1 2 "Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala". www.censusindia.gov.in. Registrar General and Census Commissioner of India.

બાહ્ય કડીઓ

[ફેરફાર કરો]
Wikivoyage
Wikivoyage
વિકિયાત્રા (Wikivoyage) પર આ વિષયક વધુ માહિતી ઉપલબ્ધ છે:
"https://gu.wikipedia.org/w/index.php?title=વાયનાડ_જિલ્લો&oldid=903794" થી મેળવેલ